Stanisław Kotowski
Przewodnik
po problematyce
osób niewidomych i słabowidzących

1.	List do Ciebie 
Drogi Czytelniku! 
Jesteś życzliwy ludziom, chcesz im pomóc - przeczytaj. 
 
Informacje zawarte w „Przewodniku po problematyce osób niewidomych i słabowidzących” ułatwią Ci zorientowanie się w najważniejszych problemach życiowych niewidomych i słabowidzących, ich ograniczeniach i możliwościach, potrzebach, uwarunkowaniach społecznych, ekonomicznych, prawnych itp. Powinny one zainteresować: 
a)	pracowników Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, pracowników powiatowych centrów pomocy rodzinie i ośrodków pomocy społecznej, 
b)	nauczycieli niewidomych i słabowidzących uczniów, 
c)	pracowników organizacji i instytucji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących, 
d)	kandydatów na studia pedagogiczne, psychologiczne, socjologiczne i pokrewne oraz studentów tych kierunków, 
e)	rodziców posiadających niewidome i słabowidzące dzieci oraz członków rodzin osób niewidomych i słabowidzących, 
f)	osoby niewidome i słabowidzące. 
 *** 
Dobrze byłoby, żeby każdy, kto spotyka osoby niepełnosprawne, w tym niewidome i słabowidzące, kto im pomaga często lub tylko sporadycznie, choć trochę orientował się w ich możliwościach i ograniczeniach. Niekoniecznie musi to być wiedza pogłębiona. Rehabilitacja osób niepełnosprawnych wymaga pomocy różnych specjalistów, przygotowanych do nauczania, udzielania porad prawnych, rehabilitacyjnych i psychologicznych, prowadzenia zajęć rehabilitacyjnych z różnych dziedzin: nauki samodzielnego poruszania się niewidomych, posługiwania się komputerem itp. Jeżeli potrzebna będzie Ci wiedza specjalistyczna, musisz ją zdobyć na uczelniach lub specjalnych szkoleniach organizowanych, np. przez Polski Związek Niewidomych. 
Nie każdy jednak może pogłębiać wiedzę na temat wszystkich rodzajów niepełnosprawności oraz problemów z nimi związanych i nie każdemu jest to potrzebne. Najczęściej wystarczy dobra wola, chęć pomocy, obserwacja, rozmowa z zainteresowanym i ogólna orientacja w problematyce osób, którym się pomaga. Nie wystarczy to do udzielania specjalistycznej pomocy, ale ta codzienna, ludzka jest możliwa i bez gruntownego przygotowania do jej świadczenia. 
Popularna literatura, bez wielu naukowych terminów i bez pogłębionych dociekań, może pomóc Ci zrozumieć ich problemy, ograniczenia i możliwości. Taki jest cel „Przewodnika po problematyce osób niewidomych i słabowidzących”. 
 *** 
Utrata wzroku w rozumieniu większości ludzi jest największym nieszczęściem, gorszym od wszystkiego, co można sobie wyobrazić, co może spotkać człowieka. Tak nie jest, ale wielu tak uważa i dla nich jest to prawdą. 
Spotykasz niewidomych na ulicy, w środkach lokomocji, w sklepach, w urzędach, w przychodniach i w innych miejscach. Może ktoś z Twoich bliskich ma kłopoty ze wzrokiem? Może członek rodziny, może Twój znajomy jest niewidomy lub słabowidzący, może potrzebuje pomocy. Nie bój się porozmawiać, zapytać, w czym możesz pomóc. A może niewidomych lub słabowidzących spotykasz na gruncie towarzyskim lub rodzinnym. Obserwujesz ich zachowania i zastanawiasz się, czasami dziwisz się, czasami wywołują Twoją litość, czasami jesteś zszokowany. Porównujesz ich sytuację do własnej i do sytuacji Twoich znajomych. Masz wątpliwości, niekiedy nie rozumiesz ludzi, z którymi przyszło Ci pracować lub spotykać się w innych okolicznościach. 
A może Twoje obowiązki służbowe wymagają kontaktów z osobami niepełnosprawnymi? Może Twoja praca wymaga rozwiązywania ich problemów? Może szkolisz ich, może rozpatrujesz wnioski o dofinansowanie zakupu sprzętu rehabilitacyjnego, przyznajesz dofinansowanie do udziału w turnusach rehabilitacyjnych, zastanawiasz się, co jest dla nich barierą, której usunięcie trzeba sfinansować, udzielasz rad? W takim przypadku potrzebujesz więcej informacji, więcej wiedzy, zrozumienia, a może nawet cierpliwości. Poczytaj, a z pewnością wiele dowiesz się o niewidomych i słabowidzących, o ich problemach, ograniczeniach i możliwościach. Może wiedza ta ułatwi Ci pracę i stanie się ona bardziej satysfakcjonująca, bardziej skuteczna. 
Zamierzasz podjąć studia pedagogiczne, psychologiczne lub podobne, rozpocząłeś takie studia - poczytaj. Łatwiej będzie Ci zrozumieć ludzi i swój stosunek do nich. A może tracisz wzrok, może grozi Ci ślepota, może już widzisz bardzo słabo albo nie widzisz zupełnie? Ty również znajdziesz tu informacje i rozważania, które mogą Ci pomóc przezwyciężać trudności. 
Nie musisz czytać „Przewodnika...” od początku do końca. Zacznij od rozdziału 2. - „Prezentacja treści”. Zorientujesz się, co Ci najbardziej jest przydatne, co może Cię zainteresować i zapoznaj się z treścią wybranych rozdziałów lub podrozdziałów. Niemal każdy z nich stanowi odrębną całość i może być czytany niezależnie od innych. W wielu rozdziałach są odsyłacze do tych, w których dane zagadnienie jest dokładniej naświetlone. Jeżeli nie masz czasu czytać, obejrzyj zdjęcia. Pokazują część prawdy o osobach z uszkodzonym wzrokiem i są godne uwagi. 
Z pewnością jednak skorzystasz więcej, jeżeli poczytasz i pooglądasz. W trakcie czytania będziesz mógł odwoływać się do własnej wiedzy, własnych wyobrażeń i spostrzeżeń. Będziesz mógł porównywać własne poglądy na temat osób z uszkodzonym wzrokiem z prezentowanymi w „Przewodniku...”. Być może prezentowane problemy zainteresują Cię i przeczytasz cały „Przewodnik...”. Jeżeli tak się nie stanie, przeczytanie wybranych rozdziałów będzie również pożyteczne dla Ciebie i osób z uszkodzonym wzrokiem, z którymi pracujesz, z którymi żyjesz w rodzinie, czy tylko spotykasz się z nimi okazyjnie. 
 *** 
Pomoc najczęściej nie będzie wymagała od Ciebie wysiłku, a zawsze będzie potrzebna. Przeprowadzenie przez jezdnię, wskazanie wolnego miejsca w tramwaju, podprowadzenie do odpowiedniego stoiska w sklepie nie wymaga czasu i wysiłku. Nawet tak drobne przysługi bardzo ułatwiają życie niewidomym i słabowidzącym. Tak samo w urzędzie - zapytaj, czy możesz pomóc, poinformuj, a może do Ciebie należy załatwienie sprawy, z którą przyszła osoba niewidoma. 
Nie odmawiaj więc, nie czekaj, aż Cię niewidomy poprosi o pomoc. On nie może zwrócić się do osoby, której „dobrze z oczu patrzy”. Nie może, bo nie widzi. Ty łatwo zauważysz, że niewidomy zachowuje się niepewnie, czegoś szuka, jest zdezorientowany, np. stoi na skrzyżowaniu, w tramwaju stoi obok wolnego miejsca i nie wie, że jest wolne. Nie może obserwować, czy osoba, która była przed nim w kolejce do lekarza już weszła, a może już wyszła. Może w biurze pcpr-u niewidomy czeka na pracownika, który jest nieobecny, może ma sprawę do Ciebie i nie wie, że to Ty możesz ją załatwić. Pomóż mu. 
Jest wiele podobnych sytuacji. Życie nie składa się z wydarzeń wielkich, doniosłych, historycznych. Życie składa się z dni powszednich, ze spraw drobnych, małych, z szarej codzienności. Nie każdy może czynić dobro na wielką skalę, ale każdy może pomóc człowiekowi, który potrzebuje pomocy. Każdy może, możesz i Ty. A wiedz, że Twoja pomoc, chociaż wydaje się niewielka, może okazać się bardzo przydatna przy załatwieniu sprawy, odnalezieniu adresu, przebyciu jakiejś drogi, dokonaniu zakupu. 
 *** 
Może masz podstawy do wątpliwości. Patrzysz i widzisz, że niekiedy osoby niepełnosprawne są sprawniejsze od Ciebie, głusi słyszą, niewidomi widzą, a osoby niezdolne do pracy pracują na półtora etatu i mają tyle energii, że każdemu można życzyć, by miał równie dużo. Niektóre osoby niepełnosprawne starają się sprawiać wrażenie, że są najbardziej nieszczęśliwe pod słońcem, inne, że żyje im się łatwo, nawet łatwiej niż osobom pełnosprawnym. Nie zawsze uświadamiasz sobie, że osoby niepełnosprawne są częścią społeczności, w której żyją, że wśród nich występują te same wady i zalety, jakie występują w ich środowisku. Nie zawsze uświadamiasz sobie, że są różne rodzaje niepełnosprawności, że występuje ona w różnym stopniu. 
 *** 
Nie warto wszystkiego poznawać na drodze własnych doświadczeń. Dobrze jest korzystać z doświadczeń innych ludzi, doświadczeń opartych na wielu obserwacjach, wielu przeżyciach i przemyśleniach. Gdy poznasz, np. przyczyny niezrozumiałych zachowań, niekiedy wypowiedzi, które odbiegają od przyjętych norm i braku taktu, łatwiej będzie Ci je znosić. Powinieneś wiedzieć, że niekiedy Ty możesz być winien negatywnych zachowań wobec Ciebie i wypowiedzi, które Cię rażą, krzywdzą czy bulwersują oraz niesprawiedliwych ocen. Jeżeli uświadomisz to sobie, mniej będziesz skłonny obrażać się, zachowywać żal w sercu, dziwić się i przypisywać osobom niepełnosprawnym cech, które wśród nich występują nie częściej niż w całej społeczności, w której żyją. 
 *** 
Ważne jest też, żebyś wiedział, że osoby z uszkodzonym wzrokiem również nie są wolne od uprzedzeń, błędnych poglądów, sprzecznych ocen i odczuć. One również obserwują i oceniają. Według niektórych, dobrze widzące osoby nie rozumieją ich potrzeb, mają do nich negatywny stosunek, są interesowne itd. 
 *** 
W tym miejscu trzeba z całą mocą podkreślić, że bardzo często powszechne opinie i oceny, może również i Twoje, dotyczące osób niepełnosprawnych, nie odpowiadają prawdzie, są dla nich krzywdzące i niesprawiedliwe. Podobnie bardzo często oceny i opinie osób niepełnosprawnych o ludziach bez niepełnosprawności, oparte są na jednostkowych przykładach i doświadczeniach. Są to uogólnione opinie, silnie zabarwione emocjonalnie i daleko odbiegające od rzeczywistości. 
 *** 
Podobne tematy są przedmiotem rozważań zawartych w „Przewodniku...”. Ich celem jest zwrócenie uwagi na istotne problemy, trudności i ograniczenia osób niepełnosprawnych, a także ich możliwości. Rozważania dotyczą przede wszystkim niewidomych i słabowidzących. Tylko w niewielkim zakresie, dla celów porównawczych, odnoszą się do osób z innymi niepełnosprawnościami. Wyczerpujące potraktowanie całej problematyki osób niepełnosprawnych wymagałoby bowiem wielotomowego dzieła, które swą objętością odstraszałoby czytelników. Poza tym nie jest konieczne rozpatrywanie wszystkich różnic i podobieństw osób z różnymi niepełnosprawnościami. Dokładne przemyślenie problemów osób z uszkodzonym wzrokiem ułatwi zrozumienie również osób z innymi niepełnosprawnościami. Wbrew pozorom bowiem, ludzie niepełnosprawni mają podobne problemy. Najczęściej też nie mają żadnych cech, oprócz samej niepełnosprawności, które różnią ich zasadniczo od pozostałych ludzi. 
Na stronicach tej publikacji znajdziesz wiele informacji. Jeżeli się zainteresujesz, być może wzbogacą one Twoją wiedzę oraz zrozumienie ludzkich potrzeb. 
 *** 
Osoby, które tracą wzrok, potrzebują więcej zrozumienia, pomocy, życzliwości niż niewidomi, którzy już się przyzwyczaili, nauczyli pokonywać trudności. Nowo ociemniali i osoby tracące wzrok natomiast mają przed sobą wielki trud pokonywania niepełnosprawności, własnej niewiary w jakiekolwiek możliwości, pokonywania stereotypów myślowych i często nadmiernej opiekuńczości ze strony najbliższych. Często rodzina i przyjaciele, zamiast pomóc przezwyciężyć trudności wynikające z utraty wzroku, robią „co mogą”, żeby utrudnić proces usamodzielnienia. Odradzają wysiłek, zapewniają o miłości i wyręczają we wszystkim, otaczają nadmierną opieką. Nie postępuj w ten sposób. Nie pogłębiaj trudności, które i bez tego są olbrzymie. Poczytaj i spróbuj pomóc znajomej, przyjacielowi, ojcu czy interesantowi. 
2.	Prezentacja treści 
 Poglądy na temat niewidomych i słabowidzących są bardzo często błędne. Wielu wyolbrzymia ich ograniczenia. Nieliczni zwracają uwagę tylko na możliwości i bagatelizują ograniczenia. Krańcowe poglądy są zawsze nieprawdziwe i szkodliwe. Przekonasz się o tym w czasie lektury „Przewodnika...”. Na jego stronicach omawiana jest problematyka osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu uszkodzonego wzroku, tj. takich, które są całkowicie niewidome (nawet bez poczucia światła) oraz osób dysponujących użytecznymi możliwościami widzenia - do 0,1 normalnej ostrości wzroku (10 proc.) lub nawet stuprocentowej ostrości wzroku, ale o zawężonym polu widzenia co najmniej do 30 stopni. Natomiast nie są omawiane problemy osób z mniejszymi ubytkami wzroku. Ich trudności bowiem nie są aż tak wielkie. 
Problematyka przedstawiona została w sposób prosty, bez stosowania wielu specjalistycznych określeń. Jednak nie da się ich całkowicie uniknąć. Dlatego w rozdziale 19. - „Słowniczek” znajdziesz definicje użytych terminów. 
„Poradnik” składa się z szesnastu rozdziałów. Każdy duży rozdział, składa się z podrozdziałów i poprzedzony jest krótkim wprowadzeniem. Ponadto „Przewodnik...” zawiera: „List do Ciebie”, „Prezentację treści”, „Słowniczek” i „Wykaz adresów organizacji i instytucji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących”. 
Jak już wspomniano funkcjonuje wiele nieprawdziwych poglądów i wyobrażeń dotyczących osób niewidomych. Rozważania i informacje na ten temat znajdziesz w dziesięciu podrozdziałach rozdziału 3. - „Poglądy, stereotypy, wyobrażenia i wiedza”. Dowiesz się, jak wielką rolę w życiu człowieka spełnia światło i wzrok. Dowiesz się, że: ślepota nie jest najgorszą niepełnosprawnością, niewidomi nie są jednakowi, nie mają szczególnych uzdolnień ani „szóstego zmysłu”, różnią się między sobą wieloma cechami, podobnie jak pozostali ludzie. Z lektury tego rozdziału możesz dowiedzieć się o szkodliwości stereotypów, schematów myślowych, utartych, nieprawdziwych poglądów oraz o konieczności realizmu w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. 
Istnieje wiele rodzajów niepełnosprawności i występują one w różnym stopniu, niekiedy jako niepełnosprawność złożona. Powoduje to wielką różnorodność problemów i metod ich rozwiązywania. Ludzie skłonni są do porównań, co jest gorsze, trudniejsze, bardziej dotkliwe. Przeczytaj rozdział 4. - „Niewidomi, słabowidzący i osoby z innymi niepełnosprawnościami”. Z lektury dziesięciu podrozdziałów tego rozdziału możesz dowiedzieć się, czym różnią się osoby słabowidzące od niewidomych, jakie mają problemy, jakie dylematy. Będziesz mógł zastanowić się nad podobieństwami i różnicami osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności - głuchych, osób z uszkodzonym narządem ruchu, osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz osób ze złożoną niepełnosprawnością. Informacje zawarte w tych podrozdziałach umożliwią Ci zwrócenie uwagi na różne aspekty niepełnosprawności, a przez to bardziej obiektywną ocenę ich ograniczeń i możliwości. Dowiesz się też, jaki wpływ wywiera starość na niewidomych oraz będziesz mógł zastanowić się nad istotą niepełnosprawności. Okaże się, że fizyczny czy sensoryczny defekt nie są najważniejsze, że istota niepełnosprawności leży w psychice człowieka. 
Po utracie wzroku niektóre czynności stają się niewykonalne, inne można z trudem wykonywać, a są i takie, których wykonywanie nie wymaga posługiwania się wzrokiem. Osoby niewidome dysponują wieloma możliwościami przezwyciężania trudności i ograniczeń. Konsekwencje utraty lub uszkodzenia wzroku są najczęściej wyolbrzymiane. Bez wątpienia niepełnosprawność powoduje wiele ograniczeń i utrudnień, pozostawia jednak niemało możliwości. W rozdziale 5. - „Ograniczenia poznawcze i ich konsekwencje” znajdziesz wiele informacji na ten temat. Rozdział ten składa się z trzech podrozdziałów, a każdy z nich z kilku mniejszych rozdziałków. Możesz dowiedzieć się: jakie są różnice w poznawaniu rzeczywistości przez niewidomych i osoby widzące, jak niewidomy orientuje się w małej i dużej przestrzeni oraz jakie są możliwości poznania pośredniego. 
Wiele informacji znajdziesz również na temat wpływu ograniczeń poznawczych na możliwości wykonawcze. Wykonywanie wielu czynności życiowych, samoobsługowych, chodzenie, czytanie i pisanie odbywa się pod kontrolą wzroku. Chcesz wiedzieć, jak radzą sobie niewidomi z tymi czynnościami, jakie trudności napotykają, poczytaj. To samo dotyczy wpływu utraty wzroku na psychikę, na sferę emocjonalną i intelekt człowieka. Znajdziesz tu również informacje na ten temat. 
Człowiek jest istotą społeczną. Prawidłowo funkcjonuje tylko wśród ludzi, we współdziałaniu z ludźmi, w rodzinie, w gronie towarzyskim, w zakładzie pracy itp. Odpowiedź na pytanie, jak uszkodzenie wzroku wpływa na życie społeczne, znajdziesz w rozdziale 6. - „Społeczne funkcjonowanie niewidomych i słabowidzących”. Z lektury siedmiu podrozdziałów tego rozdziału możesz dowiedzieć się o problemach, które występują w kontaktach osób niewidomych i słabowidzących z ludźmi widzącymi, jak niewidomi postrzegają ludzi, jak radzą sobie w towarzystwie, jak utrata wzroku wpływa na uspołecznienie. 
Dowiedziałeś się, że niewidomi i słabowidzący mają trudności w kontaktach z ludźmi widzącymi. Pewnie wiesz, że osobom widzącym też nie jest łatwo obcować z niewidomymi. Obie strony popełniają przy tym błędy, które utrudniają wzajemne stosunki. Podobnym problemom poświęcone są cztery podrozdziały rozdziału 7. - „Trudności w kontaktach z osobami niewidomymi i słabowidzącymi oraz popełniane błędy”. 
Brak wzroku albo poważne jego osłabienie powoduje tak wielkie problemy, że samodzielnie pokonać je mogą, i to też nie do końca, tylko jednostki wybitne. Osób takich jednak nie ma zbyt dużo. Większość stanowią osoby przeciętne. Osobom tym potrzebna jest pomoc w przezwyciężaniu ograniczeń wynikających z niepełnosprawności, konieczne jest wyrównywanie ich szans życiowych. Oprócz różnych ograniczeń natury fizycznej, psychicznej i społecznej, są też problemy materialne. Najogólniej rzecz ujmując, niewidomi najczęściej mają mniejsze dochody i muszą ponosić zwiększone wydatki w porównaniu z pozostałymi ludźmi. Z tego wynika również konieczność wyrównywania szans życiowych. 
Uzasadnienie potrzeby wyrównywania szans osób niewidomych i słabowidzących oraz istniejące możliwości w tym zakresie znajdziesz w rozdziale 8. - „Wyrównywanie szans życiowych osób niewidomych i słabowidzących”. Składa się on z ośmiu dużych podrozdziałów, a każdy z nich z mniejszych rozdziałków. Z ich lektury dowiesz się o możliwościach wyrównywania szans przez: szkolenia rehabilitacyjne, stosowanie sprzętu i pomocy rehabilitacyjnych, tworzenie warunków umożliwiających uczestnictwo w kulturze, uprawianie sportu i turystyki itp. Rozdział zawiera też informacje o potrzebie specjalistycznej pomocy w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych, np. nauczenia, jak można sobie radzić metodami bezwzrokowymi z problemami wynikającymi z cukrzycy. Dowiesz się, że istnieją możliwości poprawy widzenia przez specjalne ćwiczenia usprawniające. Dla wielu osób z uszkodzonym wzrokiem duże znaczenie ma możliwość uczestnictwa w życiu religijnym, które wpływa pozytywnie na ich psychikę i w ten sposób stanowi liczącą się pomoc w wyrównywaniu szans. Niezależnie od wszystkich form wyrównywania szans, niezbędna jest pomoc osób widzących. Takiej pomocy, jaką może zapewnić człowiek, nie zapewni żaden sprzęt, ani żadne specjalne warunki. 
Wyrównywanie szans nie jest łatwym zadaniem. Nie można wyrównać ich jednorazowo. Potrzebna jest ciągła, mniejsza lub większa pomoc, potrzebne są działania podejmowane okresowo itp. Nie można np. wyposażyć w sprzęt rehabilitacyjny tak, żeby wystarczył na całe życie, nie można wyjechać raz w góry i uznać, że potrzeby turystyczne zostały zaspokojone. Nie można też od razu nauczyć wszystkiego, co może przydać się przez kilkadziesiąt lat życia. Wyrównywanie szans ściśle związane jest z procesem rehabilitacji, który trwa całe życie. Istnieją okoliczności, które proces ten ułatwiają i takie, które go utrudniają. Możesz przeczytać o nich w rozdziale 9. - „Czynniki ułatwiające i utrudniające rehabilitację”. 
Rozdział ten składa się z dwóch podrozdziałów, z których drugi zawiera cztery mniejsze rozdziałki. Warto zapoznać się z ich treścią. Omawiane czynniki bowiem wywierają wielki wpływ na jakość i poziom życia osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Od końca XVIII wieku wiadomo, że niewidomi mogą uczyć się, zdobywać wiedzę ogólną i umiejętności zawodowe. Nie oznacza to jednak, że wszystkie problemy w tej dziedzinie zostały rozwiązane. 
Rodzice, którym rodzi się dziecko z uszkodzonym wzrokiem oraz ci, których dziecko traci wzrok w pierwszych latach życia, stają przed poważnymi problemami. Zmuszeni są podejmować trudne decyzje i wysiłek, którego celem jest pokierowanie przyszłością dziecka. Czasami niewidome dziecko jest odrzucane, znacznie częściej otaczane nadmierną troską, rzadko rodzice wiedzą jak postępować, gdzie szukać pomocy. Może Tobie pomoc taka jest potrzebna. Może chciałbyś pomóc komuś z rodziny czy ze znajomych. Ułatwi Ci to lektura rozdziału 10. - „Wychowanie, nauczanie, rehabilitacja dzieci i młodzieży”. W dziesięciu podrozdziałach znajdziesz informacje o problemach rodziców niewidomych dzieci, o warunkach zdobywania wykształcenia w różnych systemach i wiele innych. 
Praca zawodowa ma wielkie znaczenie dla większości ludzi. Nie inaczej jest w przypadku osób z uszkodzonym wzrokiem. Każdy rozumie jednak, że osobom tym trudniej jest przygotować się do pracy, trudniej ją zdobyć i wykonywać. Ponadto, podobnie jak w wielu innych sytuacjach, niewidomi i słabowidzący spotykają się z uprzedzeniami, błędnymi wyobrażeniami, brakiem wiary i obawami. Pracodawcy nie zawsze wiedzą, jaką pracę mogą im powierzyć, czego oczekiwać, co dostosować. Z lektury pięciu podrozdziałów rozdziału 11. - „Praca zawodowa niewidomych i słabowidzących” możesz dowiedzieć się o znaczeniu pracy zawodowej dla osób z uszkodzonym wzrokiem, o ich zdolności do pracy oraz na jakich stanowiskach pracują i jakie zawody wykonują. Dowiesz się też o kryzysie zatrudnienia niewidomych i słabowidzących w ostatnich latach oraz o czynnikach wspierających zatrudnienie i o czynnikach ograniczających możliwości zatrudnienia. Zdziwi Cię może, że to, co było pomyślane jako ułatwienie pracy osobom niepełnosprawnym, ogranicza ich możliwości zawodowe. 
Kolejną, ważną dziedziną jest życie rodzinne. Problemom tym poświęcony jest rozdział 12. - „Życie rodzinne osób niewidomych i słabowidzących”. Z lektury pięciu podrozdziałów dowiesz się, czy osoby z uszkodzonym wzrokiem są zdolne do zawarcia związku małżeńskiego i wychowania dzieci, jakie problemy się z tym wiążą itp. Zrozumiesz też, że niepełnosprawność jest tylko pośrednio przyczyną niektórych problemów, że uwarunkowania społeczne, błędne poglądy, stereotypy niewidomych ograniczająco wpływają na możliwości założenia rodziny. Podobny wpływ wywierają uwarunkowania psychiczne, w tym psychiczne opory osób z uszkodzonym wzrokiem. Szczególnie dotkliwym problemem jest dziedziczenie ślepoty. Powoduje ono wiele ograniczeń, obaw, trudności psychicznych i rodzinnych. 
Niewidomi muszą korzystać z pomocy innych ludzi. Pomoc jest potrzebna w życiu codziennym, przy zdobywaniu wykształcenia, w pracy zawodowej i chyba we wszystkich dziedzinach życia. Czy jednak niewidomi mogą też pomagać innym ludziom? Rozważania i informacje na ten temat znajdziesz w czterech podrozdziałach rozdziału 13. - „Działalność społeczna i wolontariat”. 
Ludzie spotykają osoby z uszkodzonym wzrokiem w różnych sytuacjach. Często chcą im pomagać w sprawach drobnych i poważnych. Często pomoc ta jest ich obowiązkiem rodzinnym lub zawodowym. Z rozdziału 14. - „Twoja pomoc i trudności z tym związane” dowiesz się, że w różnych sytuacjach potrzebna jest różna pomoc, że najczęściej wystarczy dobra wola i elementarna wiedza. Natomiast pracownicy niektórych instytucji, działacze stowarzyszeń pracujących na rzecz niewidomych i słabowidzących oraz członkowie rodzin powinni wiedzieć znacznie więcej. W rozdziale tym znajdziesz sześć podrozdziałów adresowanych do poszczególnych grup osób, które udzielają niewidomym i słabowidzącym pomocy sporadycznej, niefachowej, ale bardzo potrzebnej oraz bardziej fachowej. Poznasz zachowania, które prowadzą do nieporozumień, niekiedy do wzajemnych pretensji i oskarżeń. Poczytaj, a lepiej zrozumiesz reakcje osób z uszkodzonym wzrokiem oraz własne. 
W siedmiu podrozdziałach rozdziału 15. - „Milowe kroki w rehabilitacji niewidomych” możesz prześledzić postęp w kilku dziedzinach, które wywarły wielki wpływ na warunki życia niewidomych. Przez tysiące lat osoby niewidome nie korzystały z pomocy w obecnym rozumieniu, nie mogły uczyć się, nie mogły posługiwać się pismem, a bardziej zaawansowane urządzenia służące w orientacji przestrzennej pojawiły się dopiero w ostatnich dziesięcioleciach XX wieku. Do tego czasu tylko kij przekształcony w białą laskę i pies przewodnik były jedynymi pomocami w samodzielnym chodzeniu i podróżowaniu niewidomych. Dowiesz się też, jak wyłaniały się i kurczyły możliwości pracy zawodowej, jak rozwijały się ubezpieczenia społeczne i stowarzyszenia niewidomych o charakterze samopomocowym. 
O możliwościach człowieka świadczą osiągnięcia osób wybitnych. Rzadko kto w pełni wykorzystuje posiadany potencjał umysłowy i fizyczny. Jego wykorzystanie bowiem uzależnione jest od wielu czynników, z których największą rolę spełniają cechy osobowości. Wybitni niewidomi i słabowidzący udowodnili, że są zdolni do wielkich dokonań naukowych, artystycznych, twórczych i w innych dziedzinach. 
Wyobraź sobie, że niektórzy niewidomi z dodatkowymi niepełnosprawnościami, np. głuchotą, poważnymi uszkodzeniami narządu ruchu, brakiem rąk, osiągnęli więcej niż zdecydowana większość osób, które dysponują dobrym wzrokiem. Informacje na ten temat znajdziesz w czterech podrozdziałach rozdziału 16. - „Wybitni niewidomi”. 
Wiele nieporozumień powoduje przyjęta definicja niepełnosprawności oraz zasady orzekania niepełnosprawności. Informacje i rozważania na ten temat znajdziesz w siedmiu podrozdziałach rozdziału 17. - „Definiowanie i orzekanie niepełnosprawności”. Przekonasz się, że obowiązujące zasady w tym zakresie dalekie są od doskonałych i powodują wiele negatywnych konsekwencji. Znajdziesz też propozycję innego podejścia do tego zagadnienia. 
W Twojej pracy, w codziennych lub sporadycznych kontaktach z osobami niewidomymi i słabowidzącymi, w udzielaniu im pomocy, ułatwieniem może być zapoznanie się z działalnością organizacji pozarządowych działających na ich rzecz. Informacje na ten temat znajdziesz w pięciu podrozdziałach rozdziału 18. - „Organizacje i instytucje działające na rzecz niewidomych i słabowidzących”. 
Niekiedy przyda Ci się wiedza o różnych instytucjach powołanych do pracy na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Ich nazwy i adresy znajdziesz w rozdziale 20. - „Wykaz adresów organizacji i instytucji działających na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem”. Rozdział ten jest tak pomyślany, żeby nie zajmował zbyt wiele miejsca. Dlatego wymienione są tylko rodzaje organizacji i instytucji oraz podane adresy ogniw organizacyjnych Polskiego Związku Niewidomych, które mogą udzielić potrzebnych informacji. 
3.	Poglądy, stereotypy, wyobrażenia i wiedza 
 Jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.4., na temat niewidomych funkcjonuje wiele błędnych poglądów, wyobrażeń i schematycznych ocen. Ty może również nie jesteś od nich wolny. Niestety, wielu niewidomych podziela te poglądy i stosuje uproszczone, jednostronne oceny odnoszące się do swojej niepełnosprawności oraz do osób posiadających dobry wzrok. Poglądy te zostały ukształtowane w ciągu tysięcy lat i mocno utrwalone w naszej świadomości. Ich poznanie i przemyślenie ułatwi lepsze rozumienie osób z uszkodzonym wzrokiem i może również siebie. 
3.1.	Światło i wzrok 
 Światło jest warunkiem życia. To dzięki światłu rośliny asymilują dwutlenek węgla i wytwarzają substancje, którymi bezpośrednio lub pośrednio odżywiają się pozostałe organizmy, z człowiekiem włącznie. Od zawsze światło odgrywa wielką rolę w życiu człowieka. W zamierzchłych wiekach światło oznaczało bezpieczeństwo, radość, piękno. W nocy panowała ciemność i polowały drapieżniki. W ciemnościach występowało wiele zagrożeń, z którymi człowiek pierwotny zmagał się nieustannie. Ciemność oznaczała - lęk, strach, zagrożenie, poczucie bezradności. Dzień - to światło, to widno, to brak zagrożeń, to bezpieczeństwo. Dzień, światło, widno to radość życia. 
Te atawistyczne doświadczenia tkwią głęboko w psychice. Chociaż obecnie nasze życie wygląda zupełnie inaczej, chociaż nie ma już tak wielkich zagrożeń wynikających z ciemności, z nocy, chociaż nauczyliśmy się wytwarzać światło w dostatecznych ilościach, lęk przed ciemnościami tkwi w głębi naszej istoty i w wielu sytuacjach w różnych formach daje o sobie znać. W pewnych okolicznościach te atawistyczne lęki wzmacniane są doświadczeniami z naszego życia, już jako jednostek, a nie tylko jako gatunku. Dziecko położone spać w ciemnym pomieszczeniu niekiedy przeżywa lęki, czuje się samotne, opuszczone, pozbawione opieki i miłości. W ciemnościach, w nocy, późnym wieczorem zdarza się więcej napadów i kradzieży niż w dzień. Ale nie ma potrzeby szukać wydarzeń nadzwyczajnych. Chyba nie ma osoby, która po ciemku nie nabiła sobie guza, nie potykała się o różne przedmioty, nie potrąciła czegoś, nie stłukła, nie rozlała. 
Wszystkie doświadczenia, te gatunkowe, które powstały w wyniku rozwoju człowieka i te osobnicze, nabywane przez każdego w toku jego życia uczą nas, że światło jest czymś dobrym, a ciemność złym. Trzeba też wiedzieć, że światło jest warunkiem posługiwania się wzrokiem. W zupełnych ciemnościach najlepsze oczy na nic się nie zdadzą. 
Wzrok ma szczególnie duże znaczenie w życiu człowieka. Jest on zmysłem dominującym, dalekiego zasięgu, pozwalającym na bardzo łatwą i dokładną orientację w otoczeniu. U różnych gatunków zwierząt mogą dominować inne zmysły, np. węch u psa czy słuch u nietoperza. Człowiek natomiast zdecydowaną większość, według szacunków aż 85 proc., pozasłownych informacji z otoczenia odbiera za pomocą wzroku. Zwróć uwagę na określenie „pozasłownych informacji”. Jest to ważne, gdyż przy pomocy języka, przy pomocy słów, zdań można przekazać niemal wszystko, nawet informacje o nieistniejących obiektach, np. o krasnoludkach. 
Prawie wszystko, co człowiek wytworzył, czym się posługuje, wymaga wzroku. Środki transportu, znaki drogowe, pismo, telewizja, barwna odzież, obrazy, obiekty i zjawiska przyrody postrzegane są za pomocą wzroku. Niektóre obiekty: bardzo duże - łańcuchy gór, budynki, bardzo małe - bakterie, owady, odległe - gwiazdy, planety, bardzo delikatne i kruche - bańka mydlana, a także przedmioty w ruchu oraz gorące i bardzo zimne nie poddają się badaniu za pomocą żadnego zmysłu oprócz wzroku. Wzrok, ze względu na łatwość posługiwania się, dokładność spostrzeżeń, daleki zasięg - stał się nie tylko najważniejszym, dominującym zmysłem u człowieka, ale również cenzorem innych zmysłów. Przy jego pomocy ludzie sprawdzają informacje uzyskiwane za pośrednictwem pozostałych zmysłów. Człowiek widzący, jeżeli usłyszy głos znajomego, usłyszy dźwięk spadającej i tłuczącej się szklanki, poczuje zapach dymu, mimo że doskonale rozpozna, co się stało i tak spojrzy, by się upewnić. 
Jednym z osiągnięć ludzkości jest rozwój mowy. Nas interesują doświadczenia, utrwalone w języku, które odnoszą się do światła i ciemności. Jeżeli ktoś jest mądry, mówimy, że jest światły, człowiek radosny ma promienną twarz, gdy dla kogoś przewidujemy dobrą przyszłość, mówimy, że ma on świetlaną przyszłość. Człowiek wykształcony jest człowiekiem oświeconym. Anioły to duchy jasności. Mieliśmy w historii epokę, określaną „oświecenie”. Podczas Mszy świętej mówimy: „Bóg z Boga, Światłość ze Światłości”, za zmarłych modlimy się słowami: „... a światłość wiekuista niechaj im świeci...”, Papież Jan Paweł II wprowadził nową część Różańca Świętego, którą nazwał tajemnicami światła. 
Przeciwnie, to co jest złe, głupie, nieprzyjemne, niemiłe określamy słowami wywodzącymi się od ciemności. Diabeł to duch ciemności, człowiek głupi to ciemny, ciemniak, w średniowieczu panowała ciemnota albo mroki, brzydkie jak noc listopadowa i tym podobne. Pojęcia te zostały ukształtowane w wyniku historycznych doświadczeń i obecnie odgrywają rolę czynnika kształtującego świadomość społeczną i świadomość każdego z nas. 
Doświadczenia związane ze światłem i ciemnością oraz wywodzące się z nich określenia przenoszone są na niewidomych i kształtują poglądy na ich temat. Człowiek głupi, niewykształcony to ciemny. Ale słowo ciemny to również synonim słów ślepy, niewidomy. Więc ciemnota, głupota i ślepota są to jakby synonimy. Stąd, jeżeli ktoś traci zdrowy rozsądek, bo zakochał się bez pamięci - mówimy, że miłość go zaślepiła. Tak samo wściekłość zaślepia i człowiek nie wie, co robi. Następuje też zaćmienie umysłu, jak zaćmienie Słońca. 
Trzeba zaznaczyć, że instytucje działające na rzecz niewidomych na przestrzeni ostatnich wieków poważnie przyczyniły się do utrwalania wyobrażeń odnoszących się do światła i ciemności, do utrwalenia kojarzenia braku wzroku z ciemnością. Towarzystwa charytatywne niekiedy, w celu uświadomienia potencjalnym darczyńcom, czym jest brak wzroku i wzruszenia ich, drukowały broszury apelujące o datki ze stroną tytułową zamalowaną na czarno. Organizacje i instytucje działające na rzecz niewidomych przyjmowały nazwy: „Latarnia”, „Gwiazda” i podobne. 
Z polskich doświadczeń można podać: audycję radiową o niewidomych pt. „Głosy z ciemności” i Zakład Ciemnych we Lwowie, który istniał od 1851 r. do II wojny światowej. Do czasów współczesnych przetrwały tytuły czasopism dla niewidomych: „Promyczek”, „Światełko” i „Pochodnia”. Ostatnio powstają kawiarnie i restauracje, w których klienci spożywają posiłki w ciemnościach, a kelnerami są osoby niewidome. Klienci przeżywają dreszczyk emocji i cieszą się, że to nie oni są niewidomi. Ale to działalność gospodarcza. Jeżeli można na tym zarobić, chętni z pewnością się znajdą do takiego interesu. 
Niestety, nie tylko biznes żeruje na ludzkich emocjach. W XX wieku ukazywały się książki dotyczące niewidomych lub zawierające ich wypowiedzi, m.in. pod tytułami: „Ciemność przezwyciężona” czy „Cierpieniem pisane”. Chwytliwe tytuły? 
A całkiem niedawno, bo we wrześniu 2008 r., w ramach „III Tygodnia Retina AMD”, w Warszawie zostało zorganizowane seminarium dla osób ze schorzeniami siatkówki pod hasłem „Rozproszyć mrok”. A więc pod hasłem nawiązującym do utrwalonych stereotypów. I może nie byłoby w tym nic dziwnego, gdybyśmy nie uwzględniali, kto był organizatorem seminarium, pod czyim protektoratem zostało zorganizowane i kto odpowiadał za stronę merytoryczną przedsięwzięcia. Otóż: 
patronat honorowy - Minister Zdrowia oraz Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy, 
patronat merytoryczny - Krajowy Konsultant ds. Okulistyki, 
seminarium zorganizowały: RETINA AMD POLSKA, Polski Związek Niewidomych oraz Ośrodek Treningu i Terapii Widzenia. 
I jak tu walczyć ze stereotypami? Pamiętajmy, że ludzie w dalszym ciągu boją się ciemności, boją się też utraty wzroku. Jedno z drugim łączy się w podświadomości. Znaczenie światła i wzroku, gatunkowe i osobnicze doświadczenia, język, którym się posługujemy, wszystko to wpływa na stosunek do niewidomych. Często reakcje ludzi wynikają z lęku, z podświadomie zakodowanych doświadczeń, z braku wiedzy o niewidomych i braku wiedzy dotyczącej własnej psychiki. 
Nieznajomość problematyki osób z uszkodzonym wzrokiem jest przyczyną wielu nieporozumień. Ludzie często porównują siebie z zawiązanymi oczami do niewidomych. Twierdzą, że oni nic by nie potrafili zrobić. Nie uwzględniają przy tym faktu, że nie jest tym samym zawiązanie oczu chustą i brak wzroku. Ale to już inne zagadnienie. Informacje na ten temat znajdziesz w podrozdziale 3.2. Należy z całą mocą podkreślić, że wyżej opisane okoliczności utrudniają wzajemne zrozumienie osób niewidomych, słabowidzących i osób mających dobry wzrok. Nie wynika to ze złej woli żadnej z wymienionych grup. Jest wynikiem historycznych doświadczeń ludzkości oraz doświadczeń nabywanych w ciągu życia przez każdego z nas. 
Pomyśl o tym. Może ułatwi Ci to zrozumienie ludzi i siebie, inaczej spojrzysz na niewidomych i na słabowidzących. 
3.2.	Czy ślepota jest najgorszym kalectwem? 
 Każda osoba niepełnosprawna ma mniejsze lub większe ograniczenia w życiu. No właśnie - czy zauważasz, że mniejsze lub większe, a nie jednakowe? Czy nie jesteś skłonny dokonywać ocen pod wpływem emocji, a nie intelektu? Czy nie myślisz czasami: „Gdyby mnie to spotkało...”? Wielu uważa, że ślepota jest najgorszym kalectwem, że nic gorszego nie może się wydarzyć. W zamierzchłych wiekach oślepienie stanowiło największą karę po karze śmierci. 
Każdy ma tendencję do porównywania swoich możliwości z możliwościami innych ludzi. Osoby z dobrym wzrokiem nie wyobrażają sobie życia bez wzroku. Niewidomy w porównaniu z człowiekiem widzącym z zawiązanymi oczami, znajduje się jednocześnie w gorszej sytuacji i w lepszej. W gorszej, bo nie może zdjąć z oczu opaski i widzieć. W lepszej, bo żyjąc jako niewidomy, mógł opanować techniki wykonywania wielu czynności metodami bezwzrokowymi. Bez uświadomienia sobie i uwzględnienia tego faktu, nie da się zrozumieć niewidomych. Dlatego porównania takie prowadzą do błędnych wniosków. 
Niekiedy również niewidomi i ociemniali uważają, że ślepota jest największym nieszczęściem, „dopustem bożym” i doskonałym wyjaśnieniem oraz usprawiedliwieniem wszystkich ich niepowodzeń, kłopotów i przykrości. Jest to na pozór bardzo wygodne i przekonujące. Nie widzę, nic nie mogę i nie należy ode mnie niczego wymagać. Niewidomi, którzy tak uważają, szerzą błędne oceny dotyczące utraty wzroku i swoich możliwości. 
Ociemniały twierdzi, że po utracie wzroku ludzie zaczęli traktować go jak zużyty mebel. Żona postarała się o rozwód. Gdyby widział, nadal żyłby jak człowiek. Na uwagę, że wielu niewidomych żyje jak inni ludzie - pracują, wychowują dzieci, a ich żony nie myślą o rozwodzie - odparł, że są to osoby dobrze sytuowane, a ich żony lubią pieniądze. Ociemniały ten miał wysoką, górniczą rentę i dodatkowo dobrze zarabiał. O tym zapomniał, nie mówił też, że lubi dużo i często wypić. Inny niewidomy po pijanemu spadł ze schodów i złamał nogę, która się nie zrosła. Powstał rzekomy staw, co poważnie utrudniało chodzenie. Był on święcie przekonany, że to nowe nieszczęście jest wynikiem pierwszego, czyli braku wzroku. Niewidomy, zwolniony z pracy za pijaństwo i burdy, nie uznał swojej winy. Twierdził, że przy tak wielkim nieszczęściu, jakie go spotkało, można czasami trochę wypić, aby zapomnieć o kłopotach. 
Niektórzy niewidomi uważają, że przyczyną wszystkich ich niepowodzeń jest przeklęta ślepota. Trudności z wychowaniem dzieci, nabity guz, zabrudzone ubranie, samotność, brak przyjaciół czy wygodnego mieszkania, codzienne małe i duże kłopoty - to wszystko przez ślepotę. Gdybym widział... Jeżeli niektórzy niewidomi potrafią tak myśleć i tak mówić, to jak mogą myśleć, odczuwać i oceniać osoby, które mają dobry wzrok? A przecież ludzie widzący też się rozwodzą, mają trudności w pracy i wychowawcze z dziećmi, nie wszyscy mają przyjaciół, nie wszyscy są zdrowi, nie wszyscy posiadają luksusowe mieszkania i osiągają wysokie zarobki. 
Ludzie boją się utraty wzroku, gorzej niż zarazy. Wyraża się to w powiedzeniu: „strzec jak źrenicy oka”. I słusznie. Strzec trzeba, bać się też, ale bez przesady. Lęki i wynikające z nich wypaczone poglądy wyrażają się niekiedy krańcowo różnymi stanowiskami. Niewidomy wypił o jeden kieliszek za dużo i zataczał się idąc z laską chodnikiem. Przechodzień powiada: „Taki nieszczęśliwy i jeszcze tak się zaprawił”. Na to drugi: „A co mu pozostało przy takim nieszczęściu?” Obie wypowiedzi są dla niewidomych niekorzystne. A jak Ty oceniasz podobne sytuacje? Zastanów się nad tym. I nie dziw się, jeżeli znajdziesz u siebie podobne rozumienie tych problemów. Jeżeli niewidomi nie zawsze rozumieją siebie i są skłonni odpowiedzialnością za wszystkie trudności i problemy obciążać swoją niepełnosprawność, Ty też masz prawo do błędów. Błędy jednak należy naprawiać. Jeżeli się dobrze zastanowisz, poczytasz, poobserwujesz, z pewnością Twoje poglądy ulegną zmianie, staną się mniej schematyczne, mniej emocjonalne, bardziej obiektywne. 
Zwróć uwagę na słowo „niektórzy”. Jest to bardzo ważne. Przejaskrawione przykłady lepiej przemawiają do wyobraźni i ułatwiają zdefiniowanie problemu. Niestety, ten sposób przedstawiania tematu kryje w sobie wielkie niebezpieczeństwo. Łatwo tu zapomnieć o słowie „niektórzy” i przyjąć, że dotyczy to wszystkich. Pamiętaj więc, że są to nieliczne przykłady, że nie dotyczą większości, a tym bardziej nie wszystkich. Postawy takie i poglądy istnieją. Możesz się z nimi spotkać. Pamiętaj przy tym, że tych, którzy myślą, czują i postępują inaczej jest znacznie więcej. 
Pomyśl tylko, gdybyś oceniał świat wyłącznie na podstawie informacji czerpanych ze środków przekazu, zwłaszcza elektronicznych, łatwo doszedłbyś do wniosku, że 90 proc. wydarzeń to wypadki, przestępstwa, afery, kataklizmy itp. Dziennikarze mówią „zła wiadomość, to dobra wiadomość, dobra wiadomość, to żadna wiadomość” i w praktyce stosują tę zasadę. Jeżeli nie potrafisz tego właściwie ocenić, łatwo wyciągniesz błędne wnioski i wytworzysz wypaczony obraz rzeczywistości. 
Niewidomym z pewnością żyje się trudniej niż ludziom widzącym. Człowiek tracąc wzrok, traci bardzo dużo. Ważniejsze jest jednak to, co mu pozostało, a jest tego sporo. Warto o tym wiedzieć i na tym budować poglądy na temat niewidomych oraz stosunki z nimi. Na tym warto się skupić i to wykorzystać. Tak z pewnością będzie lepiej. Opłakiwanie utraconych możliwości do niczego nie prowadzi. Do niczego dobrego nie prowadzi też litość, uleganie stereotypom i schematom myślowym. 
Każdy, kto potrafi przekonać osobę, która traci lub straciła wzrok, że nie wszystko straciła, że wiele pozostało, odda jej przysługę, którą trudno przecenić. Będzie to pomoc cenniejsza od tej materialnej, do której często skłonni jesteśmy się ograniczać. 
3.3.	Czy wszyscy niewidomi są jednakowi? 
 Wszystkie osoby niepełnosprawne są jednakowe, mają jednakowe trudności i potrzeby. Tak stanowi prawo, które nie różnicuje w dostatecznym stopniu osób niepełnosprawnych ze względu na ich rodzaj i stopień niepełnosprawności. 
Czy pogląd taki jest uzasadniony? Czy Ty też tak uważasz? Na co wskazują Twoje obserwacje i doświadczenia? Jak to się dzieje, że niekiedy osoba niepełnosprawna w stopniu lekkim nie radzi sobie w życiu, a osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym pracuje zawodowo, utrzymuje rodzinę i wykonuje większość czynności życiowych, pełni różne role społeczne oraz niemal samodzielnie zaspokaja potrzeby swoje i swojej rodziny? 
Według potocznych poglądów wszyscy niewidomi są jednakowi. Niewidomi nie różnią się między sobą, tak jak w naszych oczach nie różnią się, np. Afrykanie. Brak wzroku jest cechą dominującą tak, jak kolor skóry u Afrykanów czy w ogóle ludzi o innym kolorze skóry. Cecha ta jest dobrze widoczna, ją tylko ludzie zauważają, o niej tylko potrafią myśleć, gdy spotkają niewidomego. Niektórzy niewidomi również skłonni są uważać podobnie. 
Ludzie na ogół nie uświadamiają sobie, że nie jest to jednolita grupa społeczna. Tymczasem nie ma ani jednej cechy, poza uszkodzonym wzrokiem, która wyodrębniałaby niewidomych z reszty społeczeństwa. Nie ma ani jednej cechy osobowości, cechy intelektu, sprawności ani nic innego, co występowałoby tylko u niewidomych i nie występowało u pozostałych osób. Nawet ta jedyna cecha, która określa niewidomych - uszkodzenie wzroku - nie występuje u wszystkich w jednakowym stopniu. Są: 
osoby całkowicie niewidome bez poczucia światła, 
osoby, które mają poczucie światła, ale nie lokalizują jego źródła, 
osoby, które widzą kontury i kolory, rozpoznają wzrokiem duże przedmioty, czytają powiększony druk, rozpoznają ludzi. 
Do niewidomych zaliczane są też osoby, które dysponują stuprocentową ostrością wzroku, ale ich pole widzenia jest zawężone. 
Reasumując, należy stwierdzić, że do niewidomych zaliczane są osoby, których ostrość widzenia nie przekracza 10 proc. normy, a pole widzenia zawężone jest co najmniej do 30 stopni - w takim przypadku ostrość widzenia może być nawet stuprocentowa. Dodać należy, że są również osoby, których aktualny stan wzroku jest lepszy niż określają podane wartości. Jeżeli bowiem schorzenie oczu źle rokuje, jeżeli jest wysoce prawdopodobne, że ulegnie znacznemu pogorszeniu, wówczas może być orzeczony nawet znaczny stopień niepełnosprawności. 
Dodajmy, że podane wartości są umowne, przyjęte arbitralnie. Można sobie wyobrazić, że do niewidomych zaliczać będziemy osoby, których ostrość widzenia nie przekracza 25 proc. normy. Już obecnie, do celów zwolnienia np. z obowiązku opłat abonamentu radiowego i telewizyjnego, przyjmuje się ostrość widzenia 15 proc., czyli znacznie lepszą niż podane wartości. 
W tym miejscu należy podkreślić, że całkowita utrata wzroku nie jest tym samym, czym jest jego osłabienie. Występuje jednak wielka niechęć do zauważania, a raczej do uwzględniania takich szczegółów. Z problemem tym nie poradziły sobie nawet stowarzyszenia działające na rzecz niewidomych. W statucie Polskiego Związku Niewidomych czytamy: „...zrzesza osoby niewidome i słabowidzące zwane dalej niewidomymi...”. Ta „łamanka językowa” ma na celu obejście problemu, a nie jego rozwiązanie. Z określenia tego wynika, że osoby słabowidzące nazywamy niewidomymi, mimo że prawda jest inna. W sensie prawnym jednak osoby te są niewidome. 
Należy z całą mocą stwierdzić, że niewidomi, albo lepiej osoby, które zaliczają się do niewidomych i osoby z innymi niepełnosprawnościami skutecznie przeciwstawiają się wszelkim próbom uporządkowania tego zagadnienia. Ich opór wynika z uprawnień przyznawanych przez państwo osobom niepełnosprawnym. Ze względów ekonomicznych ciągle mówi się jednym tchem: „osoby ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności”, albo „niewidomi i słabowidzący”. Nie oznacza to, że osoby te nie różnią się stopniem utrudnień i ograniczeń, jakie w ich życiu powoduje niepełnosprawność. Tak nie jest i wszyscy o tym wiedzą. Stanowisko to wynika z chęci korzystania z uprawnień w maksymalnym wymiarze. Wielu nie może pogodzić się z myślą, by jedni niepełnosprawni skorzystali z pomocy w większym stopniu niż inni, mimo że zwiększona pomoc jest im niezbędna. I jest to cecha raczej ogólnoludzka, a nie cecha osób niepełnosprawnych. Ograniczenia i trudności są zróżnicowane, ale uprawnienia muszą być jednakowe. I to uważa się za słuszne. 
Dla uzasadnienia takiego stanu rzeczy twierdzi się, że często osoba z wyższym stopniem niepełnosprawności jest bardziej sprawna od tej z niższym stopniem, np. niewidomy ze znacznym stopniem niepełnosprawności widzi lepiej niż z umiarkowanym, albo upośledzony umysłowo w umiarkowanym stopniu ma mniej życiowych możliwości od słabowidzącego również z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Oczywiście, często tak jest, ale przykłady te nie są przytaczane w celu postulowania poprawy orzecznictwa. Chodzi tu o zrównanie uprawnień. Jest to polityka nieuzasadniona, niesprawiedliwa i niesłuszna, ale stosowana. 
Zawężając rozważania do osób prawnie traktowanych jako niewidome, raz jeszcze należy podkreślić, że nie jest to jednolita grupa. Część niewidomych nie ma nawet poczucia światła, inni posługują się wzrokiem wcale nieźle. Niektórzy nie widzą od urodzenia, inni utracili wzrok w dojrzałym wieku. Niektórzy słabowidzący zachowali widzenie centralne, inni obwodowe, u jednych występuje ślepota zmierzchowa, u innych światłowstręt itd. I każda z wymienionych cech jest ważna. 
Poza tym osoby uznane za niewidome różnią się między sobą wszystkimi możliwymi cechami: wykształceniem, środowiskiem społecznym, z jakiego pochodzą, poziomem inteligencji, stanem zdrowia, cechami osobowości itp. Jedni są silni, inni słabi, jedni inteligentni, a inni upośledzeni intelektualnie, jedni pracowici a inni leniwi, jedni zdrowi, inni chorzy itd. Ich poziom moralny jest również zróżnicowany. Wśród niewidomych jest liczna grupa ociemniałych, czyli ludzi, którzy dobrze widzieli, ale wzrok utracili. Charakterystykę porównawczą niewidomych i ociemniałych znajdziesz w podrozdziale 4.4. W tym miejscu wypada tylko dodać, że niekiedy przyczyną utraty wzroku jest samookaleczenie, np. podczas odbywania kary pozbawienia wolności lub spożycie alkoholu metylowego. Trudno oczekiwać, że osoby te znamionuje wysoki poziom moralny. Trudno też oczekiwać, że osoba, która celowo i dobrowolnie zniszczyła swoje oczy, po utracie wzroku stanie się kimś innym, osobą szlachetną i mądrą. Tak może się zdarzyć, ale są to raczej rzadkie przypadki. Chyba częściej zostanie taką, jaką była przed utratą wzroku. 
Problemy zdefiniowania niewidomych występują już w nazewnictwie. W odczuciu społecznym niewidomym jest osoba, która nie widzi. Tymczasem prawnie niewidomymi są osoby całkowicie niewidome oraz dysponujące znacznymi możliwościami widzenia. Gdybyśmy uwzględnili, jak się wydaje, częste przekraczanie przez organa orzekające norm prawnie określonych, okazałoby się, że niewidomi widzą, a wielu wcale nieźle. Sposobem na przezwyciężenie tych trudności jest używanie określenia „praktycznie niewidomi”. Oznacza ono, że dana osoba zachowała jakieś możliwości widzenia, ale są one na tyle małe, że nie mają praktycznego znaczenia. Nie jest to ścisłe określenie. Każda, nawet niewielka możliwość widzenia ma bowiem duże znaczenie. Oczywiście, im jest ona większa, tym większa jest przydatność w życiu codziennym. 
Inną próbą uniknięcia omawianej trudności jest określenie: „jeszcze trochę widzący niewidomy”. Brzmi to nieco humorystycznie, jak „jeszcze trochę żyjący nieboszczyk”. 
Dodać należy, że są osoby, u których występują dwie lub więcej niepełnosprawności: głuchoniewidomi, niewidomi bez obydwu rąk, głuchoniewidomi z porażeniem spastycznym i jednocześnie chorzy na cukrzycę. Skutki złożonej niepełnosprawności są znacznie większe niż suma skutków powodujących każdą z nich. Zagadnienia te znajdziesz w podrozdziale 4.8. 
Niewidomi różnią się również poglądami na temat swojej niepełnosprawności, swoich możliwości i ograniczeń, na temat rehabilitacji, potrzeby samodzielności i zakresu niezbędnej pomocy. Nie zawsze uświadamiają sobie podobieństwa i różnice występujące w ich środowisku. Obciążeni są również nieprawidłowymi, często sprzecznymi poglądami na swój temat. Utrudnia to zrozumienie ich ograniczeń i możliwości, rodzaju i zakresu niezbędnej pomocy. 
Ze względu na fakt, że osoby zaliczane do niewidomych nie stanowią jednolitej grupy, ich potrzeby i możliwości są zróżnicowane i wymagają zróżnicowanych form pomocy rehabilitacyjnej, sprzętu rehabilitacyjnego itd. Uświadomienie sobie tych różnic ułatwi rozumienie osób niepełnosprawnych oraz ich potrzeb, ułatwi pracę z nimi i udzielanie im pomocy. 
3.4.	Stereotypy i schematyczne oceny 
 Zrozumienie własnych poglądów, postaw i reakcji w stosunku do niewidomych oraz innych osób niepełnosprawnych, a także osób niepełnosprawnych w stosunku do ludzi bez niepełnosprawności, ułatwi refleksja nad właściwościami ludzkiego myślenia. Bardzo często polega ono na operowaniu gotowymi schematami, stereotypami, utartymi poglądami i zwrotami językowymi. Tylko drobna część naszych wypowiedzi jest wynikiem samodzielnej pracy umysłowej. Zdecydowana większość wypowiedzi, poglądów, postaw jest naśladownictwem, powtarzaniem za innymi. Od innych przyjmujemy całe systemy poglądów, przekonań, gotowych modeli myślowych. Niejednokrotnie nawet nie zastanawiamy się, czy mają one racjonalne podstawy. Często wystarczy, że tak jest i koniec. 
O sile takich poglądów świadczą chociażby funkcjonujące tu i ówdzie zabobony czy przesądy. A to trzynastka jest pechowa, a to, co nie daj Boże, trzynasty wypada w piątek, a to czarny kot, a to kominiarz... Jak już wspomniano, niejednokrotnie stereotypowe przekonania są tak silnie ugruntowane, że ich zmiana jest niezmiernie trudna, czasami niemożliwa. Są ludzie, którzy wierzą w horoskopy i nijak im nic wytłumaczyć nie można. Może Ty również w nie wierzysz? Nie ma potrzeby, mówić, że to nie ma sensu. W święte krowy z pewnością nie wierzysz, a przecież są ludzie gotowi zabić za złe potraktowanie tego zwierzęcia. 
Z pewnością wiesz, że są całe cywilizacje, które odmawiają kobietom człowieczeństwa. Człowiekiem jest tylko mężczyzna, a kobieta została stworzona po to, żeby mu służyła, była narzędziem rozkoszy i rodziła dzieci. Łatwo zrozumieć, że mężczyznom odpowiada taki stan rzeczy i pragną go zachować. Ale przecież miliony kobiet wyznaje takie poglądy, w takim duchu wychowuje swoje dzieci - synów i córki. Fakt ten wymownie świadczy, że przekonania, jeżeli są dobrze ugruntowane, nie poddają się logicznym argumentom, ocenie rozumu ani poczuciu sprawiedliwości czy chociażby przyzwoitości. Słuszne, sprawiedliwe i przyzwoite jest to, co w mojej psychice zostało ugruntowane przez wychowanie, opinię publiczną, literaturę itp. 
Tak jest również ze stereotypami, uprzedzeniami i poglądami dotyczącymi osób niepełnosprawnych, a przede wszystkim niewidomych. W stosunku do nich również funkcjonują takie utrwalone poglądy, które nic nie mają wspólnego ze zdrowym rozsądkiem i z doświadczeniem. Tak jest, tak zawsze było i tak będzie. Wielu nawet do głowy nie przyjdzie, żeby się zastanowić, czy wszyscy niewidomi są muzykalni, czy mają szósty zmysł itd. Stereotypy bardzo często mają charakter powiedzeń, przysłów, schematów myślowych. 
Wszyscy w mniejszym lub większym stopniu w życiu codziennym, rozmowach, w wymianie informacji posługujemy się schematami myślowymi, stereotypami, utartymi poglądami, zwrotami, szablonami, do których przyrównujemy różne sytuacje. Jeżeli jakieś fakty, spostrzeżenia, uwagi i opinie nie pasują do zakodowanych schematów, często nie są zauważane. Są pomijane, jakby nie istniały, albo są postrzegane błędnie, tak aby były zgodne z naszymi poglądami. 
Prawdę tę dobrze odzwierciedla powiedzenie: „Słyszy to, co chce słyszeć”. Takimi schematami są różne powiedzenia, zwroty, porzekadła, przysłowia. Nie muszą one być prawdziwe, a często są ze sobą sprzeczne. „Działa, jak czerwona płachta na byka” - to powiedzenie wszyscy doskonale rozumieją, chociaż jest ono błędne. Otóż na byka działa poruszająca się płachta, przy czym jej kolor jest obojętny. Byki są daltonistami - nie widzą kolorów. Czerwona płachta natomiast świetnie działa na obserwatorów corridy. Powiedzenia: „cyganisz”, „cygaństwo” mają swoje korzenie w uprzedzeniach etnicznych. Podobnie: „ma żydowską głowę”, „leniwy jak Murzyn”, Niemcy są tacy, a Rosjanie jeszcze inni. Każdy, kto zechce przez chwilę samodzielnie pomyśleć, dojdzie do wniosku, że wszyscy przedstawiciele wielkich narodów nie mogą być jednakowi. Można znaleźć wśród nich przykłady, które pozwolą udowodnić każdą hipotezę. W każdym narodzie można znaleźć ludzi porządnych i ostatnich drani, ludzi zdolnych do bezgranicznego poświęcenia i osobników zdolnych do każdej zbrodni. Dodać należy, że postawy i przymioty narodów zmieniają się w procesie historycznym. Francuzi np. w czasie wojen napoleońskich i w czasie I wojny światowej wykazali się wielkim męstwem i poświęceniem. W czasie II wojny światowej zachowywali się zupełnie inaczej. Czy można więc stwierdzić, że Francuzi są bohaterami, którzy dla swej ojczyzny nie szczędzą wysiłku, krwi i życia? Oczywiście, czasami są, a czasami nie, jedni są a inni nie. To samo dotyczy innych narodów i ludzi. Dodać tylko wypada, że nie wszyscy Francuzi w latach 1914-1918 byli bohaterami i nie wszyscy w latach 1940-1945 byli tchórzami, kolaborantami, zdrajcami. Tak jest zawsze i wszędzie. Tak jest również z osobami niepełnosprawnymi, w tym niewidomymi i słabowidzącymi. 
Jak już wspomniano, utrwalone w różnych stereotypach i schematach poglądy są często sprzeczne. Mówimy: „Przysłowia są mądrością narodów”. A więc, które z tych dwóch jest prawdziwe?: „Dobrego i karczma nie zepsuje, złego i kościół nie naprawi”, i „Z kim kto przestaje, takim się staje”; albo: „Jakie tatki, takie dziatki”; „Jeden syn jest księdzem, a drugi złodziejem”. Mądrość tych powiedzeń polega na tym, że można zawsze znaleźć gotowe do podbudowania diametralnie różnych tez. 
Myślenie schematami ułatwia funkcjonowanie w codziennej rzeczywistości, ale ogranicza kształtowanie prawdziwego, obiektywnego obrazu świata. Nie wymaga ono wysiłku, jest wygodne, ułatwia życie, ale hamuje postęp. Umożliwia bowiem funkcjonowanie w świadomości społecznej wielu nieprawdziwych poglądów, opinii i uprzedzeń przez setki lat. Dotyczą one uprzedzeń rasowych i etnicznych, kobiet i mężczyzn, religii, polityki, osób niepełnosprawnych i chyba wszystkich dziedzin życia. Niemal każde potoczne uogólnienie sporadycznych spostrzeżeń jest karykaturą rzeczywistości i to niezależnie do czego się odnosi. Zawiera ono jakąś szczegółową prawdę i zamazuje ogólny obraz. Takich karykaturalnych uogólnień, odnoszących się do osób niepełnosprawnych, funkcjonuje szczególnie dużo. Wynika to stąd, że niepełnosprawność jest często dobrze widoczna, łatwo zauważalna, a inne cechy nie. 
Niepełnosprawni traktowani są podobnie jak grupy mniejszościowe: jeżeli jakaś cecha wystąpi u jednego przedstawiciela grupy, przypisywana jest całej grupie. Stereotypy niewidomego żebraka, grajka, jasnowidza są karykaturalnymi uogólnieniami, mającymi bardzo mało wspólnego z prawdą o niewidomych. 
Dosyć rozpowszechniony jest pogląd, że charakter człowieka, jego uzdolnienia, cechy psychiczne i umysłowe można ocenić na podstawie wyglądu zewnętrznego, cech fizycznych, budowy czaszki, linii papilarnych, anormalnej budowy, braków anatomicznych, niepełnosprawności. 
Poglądy takie są głęboko zakorzenione w świadomości ludzkiej. Podejmowano również próby naukowego ich udowodnienia. Według potocznych poglądów przestępca jest osobnikiem o „nieprzystojnym” obliczu. Dlatego przy rozpoznawaniu przestępców przez świadków pokazywani są oni w otoczeniu mało urodziwych osobników. Wymowne jest powiedzenie: „Ale morda! Za sam wygląd 5 lat”. Albo: „I garbatego by zgniewało!”, „Jak cię widzą, tak cię piszą”. 
Wyrazem tego przekonania są charakterystyki ludzi, sporządzone na podstawie zdjęć. Amerykanie, wykorzystując to przeświadczenie, przeprowadzili badania stosunku ludzi do osób niepełnosprawnych. Badane osoby podzielone zostały na dwie równoważne grupy. Każdej z nich dano po kilka zdjęć ludzi, z prośbą o ich scharakteryzowanie. Obie grupy otrzymały zdjęcia tych samych osób, w tym samym ujęciu. Tylko jedno zdjęcie różniło się nieco. Był to ten sam człowiek, tyle że jedna grupa otrzymała jego zdjęcie na wózku inwalidzkim, a druga w takim ujęciu, że nie było widać wózka i niepełnosprawności. Wszystkie osoby, z wyjątkiem niepełnosprawnej, w obydwu grupach ocenione zostały zdawkowo, bezbarwnie. 
Niepełnosprawny w grupie, która oglądała zdjęcie bez wózka inwalidzkiego, nie cieszył się również zainteresowaniem i zebrał zdawkowe opinie. Jednak w grupie, która oglądała jego zdjęcie na wózku inwalidzkim - opinie były bardzo szczegółowe. Wynikało z nich, iż ludzie wiedzieli o nim bardzo dużo. Według jednych był on złośliwy, mściwy, zazdrosny, kłamliwy, oszust, intrygant - jednym słowem nikczemnik jakich mało. Inni nie szczędzili pozytywnych określeń: łagodny, skromny, cierpliwy, życzliwy, wyrozumiały, mądry, obdarzony szczególnymi uzdolnieniami, anioł, święty - kandydat do nieba... 
Zarówno jedni, jak i drudzy, w swych opisach, łagodnie mówiąc, mijali się z prawdą. Ich opisy były mocne, barwne, nie tak sztampowe jak odnoszące się do pozostałych osób prezentowanych na zdjęciach oraz do osoby niepełnosprawnej bez piętna niepełnosprawności, bez wózka inwalidzkiego. Jedne i drugie były nieprawdziwe. 
W 2004 r. w miesięczniku Amerykańskiej Krajowej Federacji Niewidomych „Braille Monitor”, opublikowano artykuł Jamesa H. Omviga, specjalisty rehabilitacji pt. „Większe oczekiwania: od hierarchii wzroku do hierarchii prawdy”. 
Autor stwierdza, że społeczeństwo stawia niewidomym zbyt niskie wymogi i niewidomi niewiele wymagają od siebie. Oczekiwania zaniżają: 
rodzice, nauczyciele i wychowawcy, specjaliści przygotowujący niewidomych do samodzielnego życia, 
doradcy zawodowi, 
pracodawcy zatrudniający niewidomych, 
niewidomi w stosunku do siebie. 
Dla potwierdzenia tego faktu autor przytacza wyniki eksperymentu. Doradcom rehabilitacyjnym przedstawiono wyniki badań i osiągnięcia szkolne z prośbą o ocenę możliwości zawodowych. 
Jeżeli nie podano informacji, że wyniki dotyczą osób niewidomych, doradcy oceniali, iż osoby te mogą być lekarzami, inżynierami, naukowcami, prawnikami itp. 
Jeżeli doradcy wiedzieli, że oceniają możliwości osób niewidomych, uważali, że mogą być oni sekretarkami, recepcjonistkami, teleinformatorami, pracować na komputerze itp. Wypada podkreślić, że wypowiadali się profesjonaliści, a nie osoby niezorientowane. Mimo to schematyzmu ocen nie dało się uniknąć. 
Na przykładach tych mogliśmy zorientować się, ile są warte powszechnie głoszone opinie. Nie jest ważne, czy odnoszą się do szewców, rudych czy niepełnosprawnych. Wśród szewców, rudych, chudych i lekarzy są różni ludzie: dobrzy i źli, mądrzy i głupi, szlachetni i nijacy. 
Jak już wspomniano, nie tylko według potocznych poglądów na podstawie fizycznych cech można określić cechy psychiczne. Zagadnieniom tym poświęcono też wiele prac naukowych. E. Kretschmer (1925) podzielił ludzi na 4 typy budowy fizycznej. Na przykład astenik jest typem nieśmiałym, wrażliwym, chłodnym, przejawiającym skłonności schizofreniczne. 
W. H. Sheldon (1949) badając przestępców, doszedł do wniosku, że cechy fizyczne oraz związany z nimi temperament psychiczny odróżniają ich od ludzi normalnych i pozwalają wyodrębnić różne typy przestępczości. 
Powstała nawet odrębna dziedzina naukowa - frenologia, zajmująca się określaniem cech psychicznych, intelektualnych oraz moralnych, na podstawie budowy i kształtu czaszki. Uprawiali ją antropolodzy rasistowscy. Nie trzeba tu dodawać, że te pseudonaukowe badania mają taką samą wartość, jak niektóre potoczne poglądy. 
Niewidomego też nie można oceniać tylko na tej podstawie, że jest pozbawiony możliwości widzenia. Nie można, bo każdy jest inny, a utrata lub poważne osłabienie wzroku nie świadczą o cechach psychicznych, umysłowych czy moralnych. 
Warto też wiedzieć, że wszystkie te nieprawidłowości tkwią również głęboko w psychice niewidomych i słabowidzących. Oni również zostali ukształtowani przez rozwój cywilizacji, kultury, moralności, przez otoczenie, które najczęściej powiela błędne stereotypy. Niewidomi i słabowidzący mają również znaczny udział w ich rozpowszechnianiu i utrwalaniu. 
3.5.	Szósty zmysł 
 Niewidomi posiadają „szósty zmysł”, którym kierują się w życiu. Umożliwia on im orientację w sprawach niedostępnych dla innych ludzi. To kolejna obiegowa opinia, którą z przekonaniem wypowiada wiele osób, w tym niektórzy niewidomi. Jeżeli nie widzi się zupełnie, widzi się lepiej. Patrzenie rozprasza uwagę. Brak wzroku pozwala skupić się na sprawach wzniosłych: naukowych, filozoficznych, literackich, pozwala oderwać się od szarej rzeczywistości. Jak głosi legenda, filozof starożytnej Grecji - Demokryt celowo oślepił się, aby w ten sposób osiągnąć lepsze wyniki naukowe. W XIX wieku w klasach lekcyjnych zamalowywano okna na biało. Dzieci nic nie powinno rozpraszać, mają się uczyć. 
Oczywiście, chociaż można tego żałować, niewidomi nie posiadają „szóstego zmysłu”, nie potrafią lepiej koncentrować uwagi, głębiej wnikać myślami, ani nie mają żadnych, nadzwyczajnych uzdolnień. Są normalnymi ludźmi. Może zdarzyć się, że niewidomy jest geniuszem, ale nie często to się zdarza. W podrozdziale 16.3. przeczytasz, do czego zdolny jest człowiek. Nie oznacza to jednak, że uzdolnionych osób jest więcej wśród niewidomych niż wśród pozostałych ludzi. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 4.7, brak wzroku nie wpływa na wzrost poziomu intelektualnego. Są również niewidomi o bardzo poważnym upośledzeniu umysłowym. 
3.6.	Czy niewidomi mają doskonały dotyk, słuch, węch i inne zmysły? 
 W podrozdziale 3.1, mogłeś przeczytać o znaczeniu światła dla człowieka oraz znaczeniu wzroku w życiu ludzi. Brak światła i brak wzroku tworzą sytuację niezrozumiałą, budzą lęki i powodują realne zagrożenia. Z lęków, z braku zrozumienia rodzą się mity, fałszywe opinie, tłumaczenie zjawisk w sposób mało realny, niekiedy magiczny, daleki od rzeczywistości, ale w jakiś niejasny sposób zrozumiały, tłumaczący to, co nie daje się wytłumaczyć. 
„Straciłeś oko. Nie przejmuj się tym, że się na ciebie będą gapili. Mów, że gdy oko straciłeś, to ci coś innego urosło”. Rada taka wynika z poglądów, że utrata jakiegoś narządu, zmysłu czy kończyny, powoduje wzrost, usprawnienie, większą wrażliwość, wydolność innego organu, narządu, zmysłu. Gdy ktoś traci jakiś organ, inne organy zaczynają lepiej funkcjonować, doskonalą się i zastępują utracony. Niewidomi mają wyczulony dotyk, słuch, powonienie. Za pomocą tych zmysłów mogą doskonale, nawet lepiej radzić sobie niż za pomocą wzroku. 
Psycholodzy i fizjolodzy udowodnili, że wrażliwości zmysłów nie można zwiększyć. Jeżeli np. ktoś widzi czarne przedmioty o wymiarach 0,2 milimetra na białym tle, to bez zastosowania pomocy optycznych nie można przez ćwiczenie osiągnąć, żeby widział przedmioty 0,1 milimetra. Podobnie, jeżeli opuszkami palców wyczuwa nacisk np. 0,2 grama, to nie da się dotyku usprawnić tak, aby wyczuwał nacisk 0,1 grama. Podobnie ze słuchem. Nie można usprawnić go tak, żeby obniżyć próg wrażliwości, chociażby o ułamek decybela. Skąd zatem biorą się poglądy o cudownym słuchu i dotyku niewidomych? 
Farbiarze potrafią rozróżnić kilkadziesiąt odcieni czerni. Telefonistki potrafiły zapamiętać niewyobrażalną liczbę numerów telefonicznych, Eskimosi mają kilkadziesiąt nazw określających rodzaj śniegu. Niewidomi słyszą to, czego nie słyszą inni ludzie i biegle czytają pismo punktowe. 
Rzeczywiście, na skutek ćwiczeń, następuje zwiększenie zdolności różnicowania. Wydaje się, że dotyk i słuch niewidomych są szczególnie czułe, doskonałe, wrażliwe. Tymczasem tak nie jest. Badania wykazały, że większość ludzi ma równie doskonały, a może nawet doskonalszy słuch i dotyk niż większość niewidomych. Wynika to stąd, że u niewidomych niejednokrotnie ten sam czynnik chorobowy czy wypadek, który uszkodził wzrok, osłabił również inne zmysły. Cukrzyca jest często przyczyną utraty wzroku. Choroba ta wpływa też na obniżenie wrażliwości dotyku. Lepsze wykorzystanie słuchu i dotyku przez niewidomych jest możliwe dzięki przystosowaniu, dzięki procesom psychicznym. Przykładem mogą być: botanik i para zakochanych w lesie. Botanik widzi mszaki, niepozorne trawki, widłaki i inne podobnie interesujące okazy flory. Zakochani natomiast widzą przede wszystkim siebie nawzajem, a poza tym obłoki, ptaszki, kwiatki i inne cuda natury. Czy to oznacza, że wzrok tych trojga ludzi różni się zasadniczo? Oczywiście, tak nie jest. Różnice wynikają z doświadczeń życiowych, zainteresowań i nastawienia, a nie zmian wrażliwości narządu wzroku. Mimo to, tak fantastyczne oceny funkcjonują, bo zaspokajają potrzebę zrozumienia. A że nie są prawdziwe... Jeżeli czegoś nie można zrozumieć z zastosowaniem umysłu i logiki, trzeba szukać innego wytłumaczenia - przy pomocy myślenia magicznego, nadnaturalnego, fantastycznego - byle zjawisko jakoś „wytłumaczyć”. 
Niestety, często niewidomi wzmacniają podobne poglądy i podobne myślenie. Popisują się „doskonałym dotykiem”, „doskonałym słuchem”, „nadzwyczajną koncentracją uwagi”. Czasami robią to dla żartu, niekiedy sami wierzą w swoje nadzwyczajne zdolności. 
3.7.	Zastępstwo zmysłów 
 Istnieje wiele błędnych wyobrażeń i poglądów na temat wzroku i możliwości zastąpienia go przez inne zmysły. Wszystko zaczęło się w starożytności. Uważano wówczas, że wzrok przeszkadza w skupieniu się na rzeczach ważnych, naukowych, filozoficznych, nadprzyrodzonych. Przeczytaj o tym w podrozdziale 3.5. 
Z takiego poglądu wynikało też przekonanie, że niewidomemu łatwiej być jasnowidzem i przewidywać przyszłość. Stąd w starożytności wielu niewidomych było jasnowidzami. Podobne poglądy nie mają realnych podstaw. Brak wzroku niczego nie ułatwia, przeciwnie - wszystko utrudnia. Wyobrażenia te jednak pokutują również w naszych czasach. Oczywiście, już nie jako naukowe tezy, lecz potoczne poglądy. 
Wielu uważa też, że bodźce odbierane przy pomocy jednych zmysłów, mogą zastąpić bodźce odbierane innymi zmysłami. W przeszłości formułowano nawet teorie wikariatu zmysłów, czyli zastępstwa. 
Bodźce odbierane, np. słuchem, nie mogą być niczym zastąpione. Rzecz jasna, można zdobyć w inny sposób informacje, które odbierane są przy pomocy słuchu. Niestety, nie wszystkie bodźce dźwiękowe mogą być odbierane innymi zmysłami, a nawet te, które można odbierać, nie są tak dokładne i nie tak łatwe w odbiorze. 
Osoba głucha może „czytać” z warg rozmówcy i uczestniczyć w rozmowie. Łatwiej tu jednak o pomyłki niż przy słuchaniu i nie w każdych warunkach taki odbiór mowy ludzkiej jest możliwy. Można czytać z ust tylko wówczas, gdy patrzy się na osobę mówiącą. Nie można więc porozumiewać się w ciemnościach. Uczestnictwo w rozmowach kilku osób również jest ograniczone, bo nie można patrzeć jednocześnie na usta kilku osób. 
Jeszcze gorzej sprawa wygląda z odbiorem innych dźwięków. Śpiewu słowika nic zastąpić nie może. To samo dotyczy szumu fal morskich, muzyki, odgłosów pojazdów itp. Wprawdzie niektóre dźwięki wiążą się z wibracją, ale wibracja to nie pełny dźwięk. Można w ten sposób odebrać rytm, ale niewiele więcej. Były próby zamiany muzyki fortepianowej na kolorowe błyski światła. Może to nawet ładnie wyglądało, ale przecież muzyką nie było. 
Podobnie jest ze wzrokiem. Nie ma sposobu przekazania niewidomemu od urodzenia wrażeń wzrokowych, barw, gry cienia, ruchu. Tu również istnieją pewne możliwości, na przykład przedmioty w ruchu, często również w spoczynku wydają dźwięki, które może odbierać i interpretować osoba niewidoma. Nie będzie to jednak obraz galopującego konia czy wodospadu mieniącego się barwami tęczy. 
Nie wszystkie cechy przedmiotów można również odbierać dotykiem, powonieniem czy pozostałymi zmysłami. Każdy ze zmysłów odbiera właściwe dla siebie bodźce, które nie mogą być zastąpione innymi. Tylko zmysłem smaku można ocenić, czy herbata jest słodka, zmysłem temperatury, czy coś jest ciepłe, zmysłem słuchu rodzaj dźwięków, a zmysłem wzroku barwy. Oczywiście, temperaturę można zbadać przy pomocy termometru, cukier w herbacie przy pomocy specjalnych pomiarów, a barwy przy pomocy np. aparatu o nazwie Kolortest. Wszystko to jednak jest czymś innym niż odbiór bodźców przy pomocy właściwych zmysłów. 
Tak samo błędem jest twierdzenie, że niewidomi mają lepszy słuch czy dotyk niż ludzie widzący. Prawda jest taka, że nie można wyćwiczyć wrażliwości zmysłów. Nie można na drodze ćwiczeń obniżyć progu wrażliwości. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 3.6. Można natomiast nauczyć się zauważać i różnicować bodźce. I tak, nfiewidomy musi zwracać większą uwagę niż człowiek widzący na dźwięki płynące z otoczenia. Uczy się więc je zauważać i interpretować. To samo jest z dotykiem i z pozostałymi zmysłami. Jest to jednak możliwe na drodze umysłowej, psychicznej, a nie doskonalenia zmysłów. 
Niewidomi nie mają doskonalszego słuchu ani dotyku niż ludzie widzący. Można nawet powiedzieć, że jest przeciwnie, że przeciętnie ich słuch i dotyk są słabsze niż u ludzi widzących. 
Sprawny umysł wiele może, np. obyć się bez bodźców świetlnych czy innych i radzić sobie przy pomocy tych zmysłów, którymi dysponuje. Niewidomy może osiągnąć wielką sprawność, ale zawsze będzie to wymagało większego wysiłku i nigdy nie będzie ona całkowita, taka jaką mogą osiągnąć ludzie widzący. W czynnościach powtarzalnych, np. przy ręcznym wyrobie szczotek, niewidomy może pracować równie szybko i dokładnie jak osoba widząca. W zmieniających się warunkach jednak, zawsze będzie mniej sprawny. Zawsze trudniej mu znaleźć niezbędne informacje i przedmioty, orientować się w przestrzeni, w stosunkach międzyludzkich i wykonywać wiele czynności. Gdyby mógł we wszystkim dorównywać ludziom widzącym, przestałby być osobą niepełnosprawną. Niewidomi naprawdę wiele mogą, wiele potrafią, wiele osiągają, ale przecież nie wszystko. Zawsze jednak powinni dążyć do możliwie pełnego wykorzystania swoich możliwości. I na tym polega rehabilitacja. 
3.8.	Czy niewidomi są uzdolnieni muzycznie? 
 Niewidomi są muzykalni, mają bardzo dobry słuch. Można wymienić wielu znanych niewidomych muzyków i śpiewaków. Od czasów najdawniejszych niewidomi zajmowali się opowiadaniem baśni, legend, mitów, grą i śpiewem, np. bardowie w Starożytnej Grecji. W czasach współczesnych wymienić można chociażby: Stevie Wondera i Raya Charlesa, a z polskich muzyków i śpiewaków: Mieczysława Kosza, Ryszarda Gruszczyńskiego, Edwina Kowalika. 
Czy oznacza to, że wszyscy niewidomi są muzykalni? Czy wszyscy mają absolutny słuch muzyczny? Warto wiedzieć, że są też i tacy, którym słoń na ucho nadepnął. Słyszą oni jedynie muzykę, ale nawet Mazurka Dąbrowskiego od pozostałych utworów odróżnić nie potrafią. Warto też wiedzieć, że Chopin, cała dynastia Straussów, Beethoven, Schubert, Mendelssohn, Penderecki, Szymanowski i wielu innych - to muzycy widzący. Można nawet wyrazić wątpliwości, czy wśród niewidomych muzyków da się znaleźć artystę, wykonawcę lub kompozytora tej miary co Beethoven, Czajkowski czy Kiepura. Nie oznacza to, że nie pojawi się niewidomy muzyczny geniusz, który świat zadziwi. Muzyka jest dostępna dla niewidomych, ale bez wątpienia szczególne uzdolnienia niewidomych należy uznać za nieporozumienie. 
Inna rzecz, że może wśród niewidomych jest proporcjonalnie więcej osób muzykujących. Nie wynika to jednak z większych uzdolnień, lecz raczej z ograniczeń innych możliwości. Często niewidomi zajmują się tym, czym mogą się zajmować, zamiast tracić humor przy rozpatrywaniu utraconych szans. I to jest pozytywne. Zamiast płakać, że nie mogą malować, oglądać zórz polarnych i pokazów lotniczych - śpiewają i grają. 
3.9.	Nadzwyczajne zdolności przypisywane niewidomym 
 Niewidomi potrafią wykonywać wiele czynności lepiej niż ludzie dysponujący dobrym wzrokiem. W wielu rozdziałach „Przewodnika...” znajdziesz informacje, że ludzie bardzo często nie rozumieją, jak można sobie radzić bez wzroku. Czasami mogą przekonać się, że można, że niewidomi radzą sobie w różnych sytuacjach, czasami nawet osiągają zdumiewające wyniki. Ponieważ jednak nie da się tego zrozumieć, trzeba szukać wyjaśnienia w czymś nadzwyczajnym. Niewidomi są więc nadzwyczajnie uzdolnieni. 
Tego typu całkowicie błędny pogląd uzasadniają i wzmacniają niektórzy specjaliści rehabilitacji, i to niezależnie od tego czy widzą, czy nie, oraz niektórzy niewidomi. 
Podobne opinie wygłaszają też ludzie, którzy uważają, że bez posługiwania się wzrokiem normalny człowiek nic zrobić nie potrafi. Skoro niewidomi wykonują różne czynności, są genialni. Jest to pogląd błędny i szkodliwy z punktu widzenia rehabilitacji niewidomych. W rzeczywistości niewidomi nie mają żadnych szczególnych cech, zdolności czy możliwości. O zróżnicowaniu niewidomych możesz przeczytać w podrozdziale 3.3. Nie można u niewidomych wyodrębnić żadnej szczególnej cechy, która by nie występowała u ludzi o dobrym wzroku. 
Rozważmy następującą sytuację. Urodziły się bliźnięta jednojajowe, chłopcy. Mają jednakowe uwarunkowania genetyczne. Są podobni, może nawet identyczni pod względem fizycznym, umysłowym i psychicznym. Bracia ci powinni mieć jednakowe osiągnięcia. Tak się jednak stało, że jeden z braci we wczesnym dzieciństwie całkowicie utracił wzrok. Czy nadal ich możliwości są jednakowe? Bliźniak widzący może być wybitnym muzykiem, wybitnym pisarzem, politykiem, tokarzem - niewidomy również. Bliźniak widzący może zostać wybitnym malarzem, kierowcą, lotnikiem, strażakiem, marynarzem, żołnierzem, myśliwym - czy niewidomy również? Tak można by bardzo długo wymieniać, kim to może być widzący brat, a nie może być niewidomy. Nie można natomiast znaleźć ani jednego zawodu, który mógłby wykonywać niewidomy bliźniak, a nie mógłby widzący. Żadna też czynność nie jest łatwiejsza do wykonania dla niewidomego bliźniaka niż dla jego widzącego brata. Ten ostatni może, i to bez żadnych wyjątków, nauczyć się tego wszystkiego, co jego niewidomy brat. Będzie to robił nie gorzej niż niewidomy, a w wielu przypadkach łatwiej mu to przyjdzie. Nie ma sytuacji odwrotnej, w której łatwiej byłoby ociemniałemu. 
Nieuprawnionym jest twierdzenie dotyczące sprawności seksualnej gruźlików, jednookich czy niewidomych. Oczywiście, jeden jest obdarzony bardziej, a inny mniej bujnym temperamentem, podobnie jak wszyscy ludzie. „Jest taka czynność nie wymagająca światła, w której niewidomi mogą być lepsi od ludzi widzących.” Czy od Casanovy i Rasputina również? Przecież ci panowie byli ludźmi widzącymi. Dodam, że przeżycia seksualne są polisensoryczne (wielozmysłowe). Wzrok i tu odgrywa wielką rolę. Jeżeli tak, jego wyeliminowanie zubaża te przeżycia, a nie wzbogaca. 
Nie wszyscy jednak skłonni są przypisywać niewidomym same pozytywne cechy, zdolności i umiejętności. Równie wielu uważa, że niewidomi niemal do niczego nie są zdolni. Osoby o takich poglądach również są przekonane, że bez pomocy wzroku nic zrobić nie można. Z faktu tego wyciągają jednak zupełnie inne wnioski. Skoro nie można, to i niewidomi nie mogą. 
Poglądy, te pozytywne i te negatywne, są bardzo trwałe i trudno je zmienić. W wielu przypadkach funkcjonują one nawet po kilku czy kilkunastu latach bliskich kontaktów z niewidomymi. Jeżeli ludzie, którzy nie znają niewidomych i ich możliwości, przypisują im cechy dobre lub złe, jest to zrozumiałe i wybaczalne. Jeżeli jednak czynią tak „specjaliści rehabilitacji” - trudniej zrozumieć i nie należy wybaczać. Ludzie ci bowiem, zamiast pomagać niewidomym, wyrządzają im krzywdę i to niezależnie, czy przypisują niewidomym nadzwyczajne zdolności, czy odmawiają im niemal jakichkolwiek możliwości. Jedno i drugie jest równie szkodliwe. 
Niestety, wielu niewidomych również wyznaje poglądy na swój temat dalekie od realizmu. Też potrafi wygłaszać krańcowo różne opinie, przypisywać niewidomym nadprzyrodzone zdolności, a także twierdzić, że niemal nic nie mogą i nic nie potrafią. Zdarza się, że te sprzeczne opinie wygłasza ta sama osoba, w zależności od „potrzeb”. Jeżeli, np. stara się o pracę, udowadnia, że bardzo dużo potrafi, prawie wszystko może, a w niektórych sytuacjach będzie lepsza od pracowników widzących. W przypadku starania się o pomoc socjalną, udowadnia, że jest niewidoma, nic nie może, nic nie potrafi i potrzebuje wsparcia. 
Nadmienić trzeba, że stowarzyszenia występujące w imieniu niewidomych również motywują swoje wnioski w zależności od celu wystąpienia. W tym przypadku niewidomi też albo niemal wszystko mogą, albo niemal nic nie potrafią. 
W tym miejscu należy stanowczo stwierdzić, że są niewidomi, którzy bardzo wiele potrafią i są tacy, którzy niemal do niczego nie są zdolni. Opisane opinie jednak często odnoszą się do tych samych osób. 
Przyczyną braku realizmu wielu niewidomych są ich kompleksy i mechanizmy obronne. Dobrze jest pocieszać się, że jestem zdolny do wszystkiego, wcale nie jest mi trudniej, wszystko mogę podobnie jak ludzie widzący, a często robię to lepiej. Rozumowanie takie jednak boleśnie zderza się z rzeczywistością. Podobnie wyznawanie poglądu, że przeklęta ślepota tłumaczy wszystkie niepowodzenia życiowe, wszystko wyjaśnia, usprawiedliwia, również do niczego dobrego nie prowadzi. Rozumowanie takie poważnie ogranicza aktywność, obniża ambicje i aspiracje, niweczy potencjalne możliwości. 
Podstawą rehabilitacji, również psychicznej, jest realizm, a nie mity, ułudy i inne wypaczone poglądy. Wszelkie okoliczności, które ograniczają możliwości realnej oceny skutków niepełnosprawności, są szkodliwe i powinny być eliminowane. 
Jeżeli zauważysz, że jesteś skłonny do przesadnych ocen, zastanów się nad swoją postawą. Przecież chcesz pomagać, a nie szkodzić. 
3.10.	Rzeczywiste możliwości niewidomych i słabowidzących 
 Jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.9., niewidomi nie mają żadnych nadprzyrodzonych ani wyjątkowych uzdolnień. Mimo to niewidomi i słabowidzący o normalnej inteligencji mogą osiągnąć bardzo dużo, ale tylko przez wytrwałość, pracowitość, zwiększony wysiłek, upór w dążeniu do celu. Nawet czynności, które ludzie wykonują w sposób zautomatyzowany, niewidomi muszą się specjalnie nauczyć i stosować specjalne techniki ich wykonywania. Większości ludzi chodzenie nie sprawia trudności. Niewidomi muszą opanować technikę posługiwania się białą laską, muszą ciągle mieć skupioną uwagę, wiele pamiętać, przezwyciężać strach itp. Nie oznacza to, że mają znikome możliwości. Ograniczenia występujące w ich życiu są ogromne, ale i możliwości nie są małe. Pamiętaj, że Ty również nie w pełni wykorzystujesz swoje możliwości. Niemal każdy człowiek jest zdolny do wykonywania znacznie większej liczby różnych czynności niż jest mu to potrzebne. Mógłby też zajmować się o wiele większą liczbą spraw, ale czas mu na to nie pozwala. Nie można w tym samym czasie pracować zawodowo, uprawiać ogródek, grać na flecie i w szachy. Trzeba wybierać. 
Rehabilitacja osób z uszkodzonym wzrokiem wymaga skupienia uwagi na tym, co mogą, a nie na tym, czego nie mogą. Niewidomi, o ile są dobrze zrehabilitowani, zręczni, zaradni, mogą wykonywać wiele czynności życia codziennego. Mogą w znacznym stopniu samodzielnie prowadzić gospodarstwo domowe, sprzątać, prać, prasować, przyrządzać posiłki i załatwiać inne sprawy związane z normalnym życiem. Mogą też dokonywać drobnych napraw używanego sprzętu itp. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 8.2.4. 
Mogą uczęszczać do różnego rodzaju szkół i studiować. Informacje na ten temat znajdziesz w podrozdziale 10.7. Oczywiście, nie wszystkie kierunki szkolenia zawodowego są dostępne. Są w tej dziedzinie poważne ograniczenia, ale i możliwości są znaczne. 
Istnieje setki zawodów i czynności zawodowych, które mogą wykonywać osoby z uszkodzonym wzrokiem. Wykaz prac wykonywanych w Polsce przez niewidomych i słabowidzących znajdziesz w podrozdziale 11.1. 
Istnieją też prace i zawody, których wykonywać nie mogą. Nie jest to jednak najważniejsze. Człowiek widzący też nie może wykonywać wszystkich zawodów. Ograniczenia wynikają chociażby z powodu miejsca zamieszkania, klimatu, uwarunkowań społecznych i wielu innych. Niewidomi mogą wykonywać wiele prac o charakterze umysłowym, artystycznym i twórczym, a także o charakterze pracy fizycznej. Nie wszystkie ich zdolności są w pełni wykorzystywane. Pracodawcy najczęściej nie znają możliwości osób niewidomych i nie chcą ich zatrudniać. Istnieją też inne czynniki ograniczające zatrudnienie. Możesz o tym przeczytać w podrozdziale 11.5. 
Czynny wypoczynek, korzystanie z rozrywek, życie towarzyskie to również dziedziny dostępne dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Występują tu ograniczenia, trudności, potrzeba pomocy podobnie jak w życiu codziennym i pracy zawodowej, ale można je pokonać. Niewidomi uprawiają turystykę i sport. Możesz przeczytać o tym w kilku podrozdziałach rozdziału „Wyrównywanie szans przez sport i turystykę”. 
Niewidomi mogą czytać książki, muzykować i słuchać muzyki, komponować. Mogą zajmować się recytacją, gawędziarstwem, rzeźbić i uprawiać zbieractwo. Słabowidzący mogą też malować, robić zdjęcia, zajmować się filmem itp. 
Życie towarzyskie i działalność społeczna dostępne są w szerokim zakresie. Podobnie dostępne jest życie rodzinne. 
Z pobieżnego przeglądu możliwości osób z uszkodzonym wzrokiem wynika, że nie są one małe. Trzeba jednak zastrzec, że dotyczy to osób bez dodatkowych niepełnosprawności i schorzeń. Niekiedy dodatkowe upośledzenia są znacznie gorsze od utraty wzroku, np. głębokie upośledzenie umysłowe. 
Jednak w każdym przypadku, w życiu codziennym, pobieraniu nauki, wykonywaniu pracy zawodowej, uprawianiu sportu, turystyki i w pozostałych dziedzinach życia, niezbędne jest dobre przygotowanie niewidomych do samodzielnego wykonywania różnych czynności. Konieczny jest ich wysiłek, świadome, konsekwentne dążenie do celu, a także tworzenie odpowiednich warunków i pomoc ludzi widzących. 
Być może, lubisz łowić ryby, chodzić do teatru, przebywać w kawiarniach, uprawiać działkę, malować i jeszcze parę podobnych zajęć sprawia Ci przyjemność. Czy możesz wszystkim tym się zajmować? Przecież musisz chodzić do pracy, chociaż ona niekoniecznie sprawia Ci przyjemność, musisz zajmować się dziećmi, prowadzić dom, robić zakupy i na niewiele więcej masz czas. 
Każdy musi wybierać to, co lubi, co jest dla niego dostępne i co musi. Teoretycznych możliwości niemal każdy ma więcej niż możliwości praktycznych. Niewidomi mają mniej możliwości niż pozostali ludzie, ale jest ich więcej niż czas pozwala z nich korzystać. 
Od czasów najdawniejszych do współczesnych pojawiają się wybitni niewidomi naukowcy, politycy, artyści. Opisy działalności niektórych z nich znajdziesz w czterech podrozdziałach rozdziału 16. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że nawet tak poważna, złożona niepełnosprawność, jak jednoczesny brak słuchu i wzroku, nie przekreśliła możliwości Heleny Keller. Tak samo brak wzroku i jednoczesne unieruchomienie niemal całego organizmu nie uniemożliwiło Januaremu Kołodziejczykowi pracy naukowej, a brak wzroku i obydwu rąk nie był przeszkodą nie do pokonania dla Michała Kaziowa przy pisaniu recenzji, artykułów i książek. 
Współcześnie w Polsce niewidomi pracują naukowo jako: matematycy, informatycy, socjolodzy, a także w innych dziedzinach. Jest też kilku niewidomych literatów. Można wymienić wielu innych utalentowanych niewidomych, ale nie oznacza to, że gdyby oni widzieli, nie mieliby równie wielkich osiągnięć. Przeciwnie - znacznie łatwiej byłoby im tworzyć dzieła sztuki czy dokonywać odkryć naukowych. Trzeba pamiętać, iż geniusze nie pojawiają się częściej wśród niewidomych, niż wśród pozostałych ludzi. Brak wzroku nie pomógł osobom, które osiągnęły wielkie sukcesy, przeciwnie - ślepota była dla nich wielkim utrudnieniem. 
Jest też wielu niewidomych o bardzo niskim ilorazie inteligencji, upośledzonych umysłowo w znacznym stopniu. Jeżeli jednak ktoś twierdzi, że niewidomi nic nie potrafią, nic nie mogą, do niczego nie są zdolni, mija się z prawdą. Z pewnością niewidomi upośledzeni umysłowo wiele nie potrafią. Ale pozostali... 
Obserwacje świadczą o dużych możliwościach osób niewidomych, zróżnicowaniu ich uzdolnień oraz ograniczeniach, jakie powoduje niepełnosprawność. Można stwierdzić, że wszystko zależy od indywidualnych uzdolnień, sprawności umysłowej, cech osobowości, uwarunkowań społecznych i wielu innych czynników. Ślepota nie jest najważniejszym z nich. 
Prawidłowe relacje niewidomych z ludźmi muszą opierać się na realnych podstawach. Przypisywanie zdolności, których nie posiadają w większym stopniu niż pozostali ludzie, nie służy wzajemnemu zrozumieniu. Tak samo pogląd, że niewidomi nie są zdolni do czegokolwiek, do pracy zawodowej i do samodzielnego życia, również nie służy wzajemnemu zrozumieniu. Jeden i drugi pogląd wynika z braku wiedzy, z zakorzenionych w psychice lęków, obaw oraz z własnej nieporadności w ciemnościach. 
4.	Niewidomi, słabowidzący i osoby z innymi niepełnosprawnościami 
 Niekiedy jesteś skłonny do wyciągania wniosków i dokonywania uogólnień na podstawie jednej cechy człowieka. Czasami porównujesz sytuację osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Może próbujesz oceniać, która z niepełnosprawności powoduje bardziej dotkliwe ograniczenia i pozostawia mniej możliwości. Nie zawsze przy tym pamiętasz, że niepełnosprawność ta może występować w różnym stopniu. U jednej osoby mogą też występować dwie lub więcej różnych niepełnosprawności. Może nie zawsze uświadamiasz sobie, że niepełnosprawność, z wyjątkiem tej intelektualnej, sama nie określa wszystkiego, co człowiek utracił i tego, co mu pozostało. Jeżeli chcesz wiedzieć, jak ludzie oceniają osoby niepełnosprawne, czym się kierują, jakie popełniają błędy, przeczytaj dziesięć podrozdziałów rozdziału 3. 
4.1.	Niewidomi a słabowidzący 
 Jak możesz przeczytać w podrozdziale 17.2. oraz w podrozdziale 17.3., osoby określane jako niewidome, nie stanowią jednolitej grupy. Różnią się między sobą wszystkimi możliwymi cechami. W tym miejscu omówione zostaną różnice i podobieństwa między niewidomymi i słabowidzącymi. Rozważanie tego zagadnienia wywołuje wiele emocji w środowisku osób z uszkodzonym wzrokiem. Fakt niemal jednakowego traktowania niewidomych i słabowidzących powoduje też nieprawidłowości prawne i komplikacje społeczne. 
Można odnieść wrażenie, że słabowidzący obawiają się, iż uznanie ich za słabowidzących, a nie niewidomych, spowoduje utratę jakichś uprawnień. Paradoks polega i na tym, że uprawnień pozostało już niewiele i nie ma czego tracić. Ponadto ze względu na tendencję do jednakowego traktowania wszystkich osób niepełnosprawnych, obawy takie nie są uzasadnione. Rozróżnienie to natomiast jest niezbędne do zrozumienia możliwości i ograniczeń oraz potrzeb każdej z tych grup. 
Ogólnie można stwierdzić, że niewidomi mają więcej obiektywnych trudności i ograniczeń. W podrozdziale 3.1 możesz przeczytać, że aż 85 proc. informacji z otoczenia człowiek odbiera przy pomocy wzroku. Na dotyk, słuch, węch, zmysł smaku, temperatury, równowagi, wibracji i pozostałe zmysły przypada tylko 15 proc. Z zestawienia tego wynika ogrom strat powodowanych utratą tak bogatego źródła informacji. 
Niewidomy ma ograniczone możliwości poznawcze, ograniczone możliwości orientacji w otoczeniu, a przez to ograniczone możliwości wykonywania wielu czynności niezbędnych w życiu codziennym. Trudności te można nauczyć się pokonywać. Warto jednak wiedzieć, że jest to możliwe tylko do pewnego stopnia i wymaga wielkiego wysiłku. Nawet najbardziej genialny człowiek, mimo że może realizować się w różnych dziedzinach życia i uzyskiwać wybitne wyniki, do końca nie przezwycięży trudności wynikających z braku wzroku. Może nauczyć się z nimi żyć, pracować i być szczęśliwym, podobnie jak inni ludzie. W wielu przypadkach nie może jednak dorównać osobom widzącym. 
Każda możliwość widzenia, nawet minimalna, zmniejsza trudności i ograniczenia. Osoby, które traciły wzrok stopniowo twierdzą, że możliwość tylko rozróżnienia nocy od dnia miała dla nich duże znaczenie. Widzenie chociażby konturów przedmiotów czy kontrastów tła wizualnego, ułatwia orientację w otoczeniu i funkcjonowanie w życiu codziennym. Korzyści te są tym większe, im większe możliwości widzenia pozostały. Jeżeli ktoś dysponuje 0,1 ostrości normalnego wzroku, jego możliwości są bez porównania większe niż osoby całkowicie niewidomej. Znaczenie nawet niewielkich możliwości widzenia łatwo zrozumieć obserwując osobę słabowidzącą. W warunkach dobrego oświetlenia porusza się ona swobodnie. Na ulicy trudno zauważyć, że jej widzenie jest ograniczone. Wystarczy jednak, że znajdzie się w złym lub zmieniającym się oświetleniu i natychmiast staje się niezaradna. Wtedy nikt nie ma wątpliwości, że jej wzrok jest bardzo słaby. 
Dysponowanie osłabionym wzrokiem, oprócz możliwości jakie stwarza, powoduje również poważne trudności. Mają one charakter obiektywny i subiektywny. Osoba słabowidząca funkcjonuje w pewnych warunkach jak osoba widząca. W innych musi postępować jak niewidoma. Możliwość jej widzenia bowiem zależy od wielu czynników, m.in. od oświetlenia. Osoba taka raz poznaje ludzi, innym razem nie, w pewnych sytuacjach może zachowywać się jak osoba dobrze widząca, w innych musi stosować bezwzrokowe metody, których najczęściej nie opanowała w zadowalającym stopniu. Nie uważa bowiem, że jest to konieczne. 
Zachowanie osoby słabowidzącej powoduje wiele nieporozumień. Ona sama i jej otoczenie nie zawsze wiedzą, z kim mają do czynienia. Słabowidzący często udają widzących. Jest to przyczyną większości nieporozumień. Niewidomi nie mogą udawać widzących i najczęściej nie udają. Ich sytuacja jest jednoznaczna, zrozumiała dla nich samych i dla ich otoczenia. Mają więc znacznie mniej trudności natury psychicznej i społecznej. Warto powtórzyć tu opinię, że dla sportowców najgorsze jest zajęcie czwartego miejsca. Medal był w zasięgu ręki. Słabowidzący są zawsze na czwartym miejscu. W ich zasięgu niby jest funkcjonowanie jak ludzie widzący, a mimo to - nie są widzącymi i nie mogą tak funkcjonować. 
Poważnym problemem jest strach przed utratą wzroku. Niewidomi nie mają już czego się bać. A słabowidzący? Oczywiście, że mają i boją się. Są to ciężkie przeżycia. Jest to również poważna niekonsekwencja. Słabowidzący, z jednej strony twierdzą, że ich życie jest równie trudne jak osób niewidomych, z drugiej zaś boją się utracić pozostałych możliwości widzenia. Faktem jest, że osoby słabowidzące nie mogą funkcjonować we wszystkich okolicznościach tak, jak osoby dysponujące dobrym wzrokiem. W ich życiu występują poważne ograniczenia. W wielu przypadkach istnieje konieczność leczenia zachowawczego schorzeń oczu, a to wiąże się z kosztami. To wszystko prawda, lecz fakt, że słabowidzący przywiązują tak wielką wagę do leczenia zachowawczego świadczy, że według ich oceny, życie bez wzroku jest trudniejsze niż życie z osłabionym wzrokiem. Tak uważają, chociaż niejednokrotnie twierdzą, że ich trudności są nawet większe niż osób całkowicie niewidomych. 
W zakładzie pracy chronionej, w którym funkcjonuje zakładowy fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych, osoba słabowidząca zwróciła się do osoby niewidomej z pytaniem: „Ile kosztuje Cię niewidzenie, bo ja muszę wydawać pieniądze na okulary, lupy, inne pomoce optyczne, kupować drogie leki, chodzić do okulisty na badania kontrolne. Tobie wystarczy biała laska i tabliczka do pisania brajlem, no może brajlowska maszyna do pisania, którą kupuje się raz na całe życie”. Chcesz wiedzieć, ile w tym prawdy, przeczytaj podrozdział 8.1. 
Z zasygnalizowanych okoliczności wynika, że występują znaczne różnice między niewidomymi i słabowidzącymi. Niewidomi obiektywnie są w znacznie trudniejszej sytuacji niż słabowidzący. Subiektywnie jednak często jest odwrotnie. Komplikacje natury psychicznej są niezmiernie ważne i często trudniejsze do pokonania niż obiektywne ograniczenia. O tym również warto wiedzieć i pamiętać. 
4.2.	Jak widzą słabowidzący? 
 Dla większości ludzi osoba słabowidząca musi nosić okulary i to niemal wszystko, co wiedzą na ten temat. W rzeczywistości sprawa nie jest tak prosta. Istnieje wiele rodzajów osłabionego widzenia i wiele rodzajów pomocy optycznych. 
Ludziom trudno sobie wyobrazić obraz świata widziany przez słabowidzących z różnymi uszkodzeniami wzroku. Nawet nie podejmują takich prób, bo nie zdają sobie sprawy z tego, jak widzenie to może być zniekształcone i jakie mogą być tego konsekwencje. Poznanie i zrozumienie tego problemu ułatwiają symulatory słabego widzenia. Są to okulary, przez które widzi się tak, jak przy obniżeniu ostrości, różnych ubytkach w polu widzenia czy niewidzeniu niektórych kolorów. Po założeniu takich symulatorów trudno jest poznać nawet dobrze znane otoczenie. Różne uszkodzenia wzroku powodują bowiem różne zniekształcenia oglądanych przedmiotów, obrazów, obiektów i otoczenia. 
Często osoby słabowidzące ogólny obraz otoczenia postrzegają prawidłowo. Nie widzą natomiast małych przedmiotów. Trudno jest im na przykład czytać drobny druk. Przy większym osłabieniu ostrości widzenia, można czytać tylko bardzo duże litery. Istnieją wprawdzie znaczne możliwości powiększeń, np. obrazu na monitorze komputera, ale to nie zawsze rozwiązuje problem. Czytanie bardzo dużych znaków jest uciążliwe. W wierszu mieści się zaledwie kilka liter, co uniemożliwia objęcie wzrokiem dłuższego wyrazu. Duże powiększenie pozwala rozszyfrować jakiś napis, ale poważnie utrudnia czytanie gazet, książek i pracę z tekstem. Człowiek stosujący powiększenia ma trudności nie tylko z czytaniem, ale również odbiera obraz świata wypełniony nienaturalnie dużymi obiektami. Nie ułatwia to codziennego życia. 
Często występującą wadą widzenia jest krótkowzroczność. Mała krótkowzroczność daje się korygować szkłami, duża natomiast powoduje poważne problemy. Otóż im większe powiększenie, tym szkła są grubsze i tym mniejszy fragment tekstu, przedmiotu, obrazu może być oglądany. Soczewki z tworzyw sztucznych spowodowały, że okulary stały się lżejsze, ale podstawowe problemy pozostały. Widzenie takie jest podobne do widzenia szczelinowego - lunetowego, występującego przy zawężonym polu widzenia. 
Dalekowzroczność również powoduje znaczne problemy. Występuje ona przede wszystkim u osób w podeszłym wieku. W tym przypadku, przedmioty odległe są dobrze widziane, bliskie nie. Jest to uciążliwe w codziennym życiu, przy wykonywaniu czynności w pomieszczeniach. Na ulicy natomiast nie stwarza większych problemów. 
Poważne ograniczenia powodują ubytki w polu widzenia. Obraz jest wówczas połowicznie lub fragmentami przysłonięty. Mogą to być ubytki widzenia w górnej części pola widzenia, z dołu, z prawej albo lewej strony. Mogą też występować mroczki rozsiane w całym polu widzenia albo w małych fragmentach. Bardzo uciążliwym ubytkiem jest mroczek centralny, który powoduje, że osoba nie widzi tego na co patrzy. Widzi tylko to, co znajduje się na obwodzie pola widzenia. Konsekwencją jest brak możliwości spostrzegania szczegółów - czytania druku, oglądania telewizji, rozpoznawanie wyrazu twarzy. 
Częstym uszkodzeniem wzroku jest zawężenie pola widzenia. W takich przypadkach, ostrość widzenia może być nawet stuprocentowa. Człowiek wówczas widzi bardzo dobrze, ale niewielki fragment otoczenia. W krańcowych przypadkach wygląda to tak, jak świat oglądany przez dziurkę od klucza. Fragmencik, który mieści się w niewielkim skrawku przestrzeni, jest widziany bardzo dobrze. Wszystko jednak, co znajduje się nieco z prawej lub lewej strony, albo powyżej lub poniżej, zupełnie nie jest widziane. Takie uszkodzenie wzroku, nawet jeżeli nie jest bardzo duże, poważnie utrudnia życie. Może być przyczyną wypadku drogowego, wpadnięcia pod samochód, zderzenia z przechodniem, spadnięcia ze schodów. Może powodować, że nie zauważa się znajomych. Wada ta przeszkadza w wykonywaniu różnych czynności, np. zamiast wzięcia filiżanki, przewrócenie jej, zamiast wzięcia chleba, włożenie palców w sos. 
Zawężone pole widzenia jest też powodem nieporozumień. Osoby takie mogą, np. czytać bardzo drobne litery, a jednocześnie nie zauważają ludzi, mebli, pojazdów. 
Niekiedy osoby słabowidzące mają trudności z akomodacją, czyli przestawianiem patrzenia z dali na przedmioty znajdujące się blisko i odwrotnie. Często występują trudności z adaptacją wzroku do zmieniających się warunków oświetlenia, np. przy wejściu z nasłonecznionej ulicy do pomieszczeń zamkniętych, podziemnych przejść lub w cień. Człowiek traci zdolność widzenia, a adaptacja oczu trwa długo. Podobnie, gdy z mrocznych pomieszczeń wchodzi się w dobrze oświetlone. W tym przypadku następuje olśnienie i całkowity zanik możliwości widzenia przez dłuższą chwilę. 
Istnieje też ślepota zmierzchowa (kurza ślepota), która powoduje, że człowiek staje się zupełnie bezradny po zapadnięciu zmierzchu. Dodam, że nie jest przygotowany do takich warunków. Ponieważ cały dzień posługuje się wzrokiem i nie potrafi stosować bezwzrokowych metod. 
Osoby słabowidzące mogą nie widzieć wszystkich bądź tylko niektórych barw. Zazwyczaj mają problemy z postrzeganiem głębi, czyli mają problemy z oceną odległości, mogą tracić orientację w kierunkach. 
Osoby słabowidzące, w przeciwieństwie do niewidomych, zachowują się w sposób nieprzewidywalny dla postronnego obserwatora. Raz widzą na tyle dobrze, że zachowują się jak ludzie widzący, innym razem nie widzą lub widzą obraz zniekształcony i zachowują się nieporadnie. Podobne ograniczenia są przyczyną nieporozumień i podejrzewania, że osoby te dla jakichś korzyści udają niewidomych. I rzeczywiście, często udają, tyle że udają widzących, a znacznie rzadziej niewidomych. 
Z tych względów osób słabowidzących nie można pochopnie oceniać jako oszustów, chociaż tacy też są. Większość jednak faktycznie ma poważnie uszkodzony wzrok i często stara się wadę tę ukrywać. 
4.3.	Dylemat słabowidzących 
 Poobserwuj osoby słabowidzące, jak się miotają wewnętrznie. Raz są widzącymi, to znowu niewidomymi. Zastanów się, jakie stwarza im to problemy. Ich życie nie jest łatwe. Trudno im opanować bezwzrokowe metody bytowania, a ich wzrok nie zawsze i nie w każdych warunkach panujących w otoczeniu wystarcza, by zachowywać się, jak osoba widząca. 
Słabowidzący najczęściej starają się robić wszystko, co w ich mocy, żeby ukryć niepełnosprawność. Jest to zrozumiałe. Problem jednak polega i na tym, że jeżeli im się uda, mają żal do ludzi, że im uwierzyli. Uważają, że ludzie ich krzywdzą podejrzeniami o nieuzasadnioną przynależność do stowarzyszenia niewidomych, niekiedy o załatwienie orzeczenia niepełnosprawności na lewo i wyłudzanie nienależnej pomocy. I rzeczywiście, jest to dylemat. 
Co tu można poradzić? Ludzie nie mogą jednocześnie wiedzieć i nie wiedzieć o czyimś uszkodzeniu wzroku. Dla przeciętnego człowieka jest mało zrozumiałe, że niewidomy może widzieć. Jeżeli jeszcze stara się udawać, że widzi lepiej niż widzi, a jednocześnie, gdy jest mu to potrzebne, korzysta z jakichś tam uprawnień. Jak ten biedny zwykły człowiek może się w tym rozeznać, skoro wielu słabowidzących też niezbyt dokładnie orientuje się w swojej niepełnosprawności. Nie ma możliwości dokładnego informowania otoczenia o zawiłościach orzekania niepełnosprawności z powodu uszkodzonego wzroku. To zresztą wykluczałoby udawanie osoby dobrze widzącej. W rezultacie osoba słabowidząca albo udaje człowieka widzącego, albo jest podejrzewana o udawanie niewidomego. Jest to duże obciążenie psychiczne. 
Najkorzystniej byłoby zaakceptować niepełnosprawność i wszystko, co się z nią wiąże. Takie rady jednak jest łatwiej dawać niż postępować zgodnie z nimi. Mimo to, jeżeli tylko nadarzają się dogodne warunki, warto spróbować przekonać słabowidzącego, że udawanie do niczego dobrego nie prowadzi, i że szkodzi przede wszystkim jemu samemu. 
4.4.	Niewidomi a ociemniali 
 Mogłoby się wydawać, że podział na niewidomych i ociemniałych jest czysto teoretyczny. Tak jednak nie jest. 
Niewidomi są to osoby, które urodziły się niewidome lub wzrok utraciły we wczesnym dzieciństwie, w wieku do pięciu lat. Podstawą tej granicy jest zdolność dziecka do zachowania w pamięci obrazów otoczenia. Zdolność ta bowiem ma wielkie znaczenie dla późniejszego poznawania świata i zjawisk w nim zachodzących. 
Ociemniali to ludzie, którzy urodzili się jako osoby widzące i wzrok utracili w późniejszych latach życia. Zachowali w pamięci wrażenia i spostrzeżenia wzrokowe. Mają one wielkie znaczenie w dalszym ich życiu. 
Ociemniali mają wytworzony system wyobrażeń. Wiedzą i rozumieją, czym jest niebo roziskrzone gwiazdami, czym są oczy i uśmiech matki lub dziewczyny, barwna łąka, gra światła, tęcza, perspektywa itp. Dla niewidomych wszystko to jest czarną magią. 
Ociemniali bez trudu wyobrażają sobie zwierzęta, wielkie budynki, odległe przedmioty w dużym pomniejszeniu i inne obiekty. Mają wyobrażenia chmur na niebie, barwnych kwiatów, roześmianych, zaciętych, smutnych twarzy. Nie mają trudności ze zrozumieniem mowy potocznej, tj. dostosowania własnych wyobrażeń do ich słownych sygnałów. 
Dotykowo nie wszystkie przedmioty można poznawać. Przeczytaj o tym w podrozdziale 3.1. Ogranicza to możliwości poznawcze niewidomych i zubaża ich sferę doznań oraz wyobrażeń. Z tych przyczyn niewidomi są w gorszej sytuacji niż ociemniali. Z drugiej zaś strony, nauczyli się żyć bez wzroku i łatwiej im przychodzi radzenie sobie w życiu codziennym. Doświadczenie jest drugą naturą. Niewidomi zgromadzili bogate doświadczenia i mniej boją się świata zewnętrznego. Potrafią pokonywać trudności życia codziennego metodami bezwzrokowymi. Oczywiście, są niewidomi, którzy tego nie potrafią, którzy odczuwają przesadny strach przed otoczeniem, przed nieznanym, przed niebezpieczeństwami. Jednak przeciętny niewidomy, dobrze przygotowany do życia, umie radzić sobie w normalnych warunkach. Zawsze potrzebuje w mniejszym lub większym stopniu pomocy, ale funkcjonuje w miarę normalnie. Dopiero trudniejsze okoliczności sprawiają, że nie radzi sobie z nimi. 
Ociemniali często nie opanowują takich umiejętności. Usiłują żyć podobnie, jak żyli przed utratą wzroku, albo znacznie częściej rezygnują niemal ze wszystkiego, nawet z tego, co jest dostępne przy odrobinie wysiłku. 
Dotyczy to głównie nowo ociemniałych, czyli osób, które utraciły wzrok niedawno i nie miały czasu, żeby opanować techniki bezwzrokowego bytowania i zaakceptować niepełnosprawność. Przyjmuje się, że na dostosowanie się do życia bez wzroku, niezbędny jest czas około dwóch lat. Dlatego osoby, które utraciły wzrok w okresie ostatnich dwóch lat określane są jako nowo ociemniałe. 
Poważną różnicą między niewidomymi a ociemniałymi, a zwłaszcza nowo ociemniałymi jest wiara lub brak wiary w odzyskanie wzroku. Niewidomi na ogół zaakceptowali niepełnosprawność i nie oczekują, że będą dobrze widzieli. Jeżeli jednak wyłania się możliwość poprawy stanu wzroku przy pomocy zabiegów okulistycznych czy urządzeń elektronicznych, korzystają z tej możliwości. Ale w ich myślach i snach nie dominuje oczekiwanie na taką zmianę. 
Ociemniali, a przede wszystkim nowo ociemniali, żywią mocną nadzieję, że będą widzieli normalnie lub prawie normalnie. Wierzą w postęp okulistyki, w nowe odkrycia naukowe, a jeżeli to zawodzi, w znachorów i niekiedy w magię. Wiara ta ułatwia życie z niepełnosprawnością w krótkiej perspektywie. W dłuższym okresie jednak utrudnia podjęcie wysiłków, których celem jest maksymalne usamodzielnienie się. Utrudnia więc rehabilitację. Przeczytaj o tym w podrozdziale 9.2.2. 
Niektórzy tyflolodzy twierdzą, że osoba nowo ociemniała musi uwierzyć, że utrata wzroku jest nieodwracalna, że nie będzie już widziała i przeżyć szok, załamanie psychiczne, osiągnąć dno rozpaczy. Bez tego trudno jej odzyskać wiarę w przyszłość i chęć do życia. Dopiero po przeżyciu szoku i rozpaczy, może podjąć wysiłki zmierzające do usamodzielnienia się. Z tych względów, niektórzy okuliści wyrządzają wielką krzywdę osobom nowo ociemniałym, jeżeli ukrywają przed nimi prawdę o stanie ich wzroku i podtrzymują bezpodstawną nadzieję na jego odzyskanie. 
Rozważania te dotyczyły sytuacji całkowicie niewidomych i całkowicie ociemniałych. Gdy zostały zachowane resztki widzenia, różnice nie są już tak klarowne. Więcej na temat niewidomych i słabowidzących, o podobieństwach i różnicach między nimi znajdziesz w podrozdziale 4.1. 
Dodać należy, że ociemniali wchodzą w „nowe życie” z bagażem uprzedzeń, błędnych wyobrażeń, lęków i w różny sposób wypaczonych poglądów. Przez długi czas po utracie wzroku, osoby ociemniałe myślą o niewidomych tak, jak myślały przed utratą wzroku. Nie ułatwia to im adaptacji do nowych warunków i nie ułatwia udzielania im pomocy. 
4.5.	Niewidomi a głusi 
 Często ludzie mówią: „Wolałbym ręki i nogi nie mieć, byle widzieć.”, „Najgorsza jest ślepota - już nic gorszego człowiekowi przytrafić się nie może”. Wypowiedzi takie są bardzo spłycone i nie oddają istoty rzeczy. Warto więc zastanowić się nad trudnościami związanymi z różnymi niepełnosprawnościami i porównać je z własną sytuacją. To samo dotyczy możliwości, jakimi dysponują osoby o różnych niepełnosprawnościach. Od tego bowiem zależy rodzaj i zakres niezbędnej pomocy. 
Mamy dwóch młodzieńców niepełnosprawnych. Obaj mają po 25 lat, ukończyli szkoły zawodowe i pracują, są ludźmi przeciętnymi pod każdym względem, bez specjalnych uzdolnień, ale są bardzo przystojni. Różnią się tylko tym, że pan G. jest głuchoniemy, a pan N. niewidomy. U obydwu niepełnosprawność jest wadą wrodzoną, tzn. urodzili się już obciążeni, jeden brakiem słuchu, a drugi wzroku. Ich wady jednak nie są dziedziczne. 
Po tej charakterystyce młodzieńców warto jeszcze powiedzieć kilka słów o głuchoniemych. Ułatwi to porównywanie trudności i ograniczeń tych młodych ludzi. Otóż głusi od urodzenia lub od wczesnego dzieciństwa na ogół są również niemi, tj. nie mówią. Oczywiście, są odstępstwa od tej zasady. Takim wyjątkiem była Helena Keller, która jako głucha i niewidoma nauczyła się mówić, a nawet władać kilkoma językami. Zdecydowana jednak większość głuchych nie mówi. Nie rozumieją oni najczęściej mowy, tekstu pisanego, i to nawet wówczas, gdy składa się ze znanych im słów. 
Znane są przypadki czytania z ruchu warg i czytania gazety. Często jednak rozumienie tekstu jest niepełne, częściowe, a czasami nawet błędne. 
W internacie ośrodka szkolno-wychowawczego dla głuchych młodzież oglądała wszystkie odcinki „Stawki większej niż życie”. Film bardzo się im podobał. Na koniec jeden z uczniów stwierdził: „Ten Kloss był porządnym Niemcem”. Tyle zrozumiał. 
Głusi chętnie porozumiewają się językiem migowym. Z natury jest to prosty język. Wielką rolę odgrywa w nim szyk zdania. Otóż dla nas zdania: „Chłopiec goni psa” i „Psa goni chłopiec” zawierają identyczną treść. Dla głuchych są to całkowicie inne zdania. Dla nich to, co w czasie lub przestrzeni jest pierwsze, jest wcześniej wymigane. Pierwsze zdanie jest więc zrozumiane odwrotnie. Chłopiec jest pierwszym słowem zdania, a więc w przestrzeni jest również pierwszy. W rezultacie to pies goni chłopca, a nie chłopiec psa. Drugie natomiast rozumiane jest prawidłowo. Pies występuje jako pierwsze słowo, a więc i w przestrzeni jest pierwszy - ucieka przed chłopcem. Podobnych trudności jest więcej, np. dosłowne rozumienie przenośni, co całkowicie może wypaczać sens wypowiedzi, opacznie rozumienie słów: słowo „nad” rozumieją zawsze jako „wyżej”, „pod” jako „niżej” itp. Co więc oznacza informacja, że Gdynia leży nad morzem, Warszawa nad Wisłą, a Police pod Szczecinem? Wszystkie podobne określenia mogą być rozumiane przez głuchoniemych zupełnie nieadekwatnie do relacji przestrzennych, jakie oznaczają. 
Dodać wypada, że fakt, iż głusi nie mówią, wynika z braku słuchu. Głusi nie słyszą słów, nie przyswajają ich sobie i nie mówią. 
Większość ludzi zapytanych, kto jest w gorszej sytuacji - głuchoniemy czy niewidomy, bez wahania odpowie, że niewidomy. 
Gdybyśmy naszych młodzieńców, pana G. i pana N., wyrzucili z samolotu ze spadochronami do dżungli, oczywiście, każdego oddzielnie, bez wątpienia pan N. wcześniej zostałby zjedzony przez jakąś bestię lub ugrzązł w jakiejś dziurze. Bez wątpienia pan G. miałby większą szansę uratowania się. No, ale do dżungli tak często ludzie z samolotu nie wypadają. 
Dlatego porównajmy sytuację naszych młodzieńców w warunkach ich życia codziennego. Z pewnością pan G. może wykonać więcej prac domowych niż pan N. Bez wątpienia pan G. wykona wszystkie prace, które może wykonać pan N. i wiele innych, których pan N. wykonać nie może, np. wywabianie plam, malowanie mieszkania. 
Podobnie ma się sprawa z pracą zawodową. Niemal wszystko, co może robić pan N., może również i pan G.., a odwrotnie nie. Oczywiście, dotyczy to tylko prac tzw. fizycznych. Pan G. może być murarzem, piekarzem, szewcem, zegarmistrzem i może wykonywać wiele innych zawodów niedostępnych dla pana N. 
A więc można stwierdzić, że sytuacja pana N. jest znacznie trudniejsza niż pana G. Takiego samego zdania jest nasze prawo. Zgodnie z obowiązującymi u nas przepisami, osoby całkowicie niewidome i z niewielkimi możliwościami widzenia kwalifikowane są do znacznego stopnia niepełnosprawności, a całkowicie głuche do lekkiego stopnia niepełnosprawności. 
Na sprawę jednak spojrzeć można inaczej. W Polsce w ostatnich dziesięcioleciach wieleset niewidomych ukończyło studia wyższe, a głuchoniemych o wiele mniej. Mamy w Polsce niewidomych profesorów, docentów, doktorów. Mamy też głuchych z tytułami naukowymi, jednak mniej licznych. 
Można powiedzieć, że dla pana G. jest całkowicie niedostępna muzyka, ale dla pana N. niedostępne jest malarstwo. Pan N. nie może być myśliwym, a pan G. akustykiem. Niewidomy nie oceni rysunków swoich dzieci, nie wyjaśni im, co znajduje się na obrazku. Głuchoniemy natomiast nie nauczy swoich dzieci mówić. 
Wyobraźmy sobie, że nasi młodzieńcy umówili się na randki. Obaj mieszkają w dużym mieście, w odległej dzielnicy. Randki zostały umówione w ogrodzie botanicznym na drugim krańcu miasta. Dojechać tam można z przesiadkami. 
Pan N. bardzo śpieszył się, bo nie lubi się spóźniać. Biegł do tramwaju, potrącił jakąś babcię i dowiedział się, co ona o nim myśli, następnie o mało nie rozdeptał psa, co skończyło się wielkim hałasem. Wreszcie dobiegł do przystanku. Stuknął tylko w słupek, aż tablica zadzwoniła i wyskoczył mu na czole zgrabny guz. Nadjechał tramwaj, na przystanku byli ludzie, więc łatwo dowiedział się, jaki to numer. Wysiadł, przeszedł przez skrzyżowanie na przystanek autobusowy. Znowu pytał o numer. Kolejna przesiadka wyglądała podobnie. Pytał też w autobusach, gdzie wysiąść. Ale dotarł do celu. Później okazało się, że oprócz guza na czole, ma jeszcze ubrudzone ubranie. Mimo że tak się śpieszył, dziewczyny nie było. Czekał około godziny. Słuchał świergotu ptaszków, wdychał zapachy i myślał o naturze dziewczyn. Przybiegła i wyraziła przekonanie, że się dużo nie spóźniła. 
Pan G. też nie lubi się spóźniać. Na przystanek biegł, że aż wiatr mu czuprynę rozwiewał. Do tramwaju wskoczył bez pytania o numer. Przesiadki nie sprawiły mu żadnych trudności. Na miejsce przybył punktualnie i również musiał czekać około godziny. Czas ten wykorzystał na obserwację przyrody, obłoków na niebie i zgrabnych nóg na ziemi. Dziewczyna przybiegła, przeprosiła za minutkę spóźnienia. 
Pan G. do tej pory nie miał żadnych trudności. Teraz jednak sytuacja uległa radykalnej zmianie. 
Pan N. chwycił dziewczynę za rękę i poszli na spacer. Bajerował ją przy tym długo, wytrwale i składnie, aż we wszystko uwierzyła. Z ponownym umówieniem nie było problemu. 
Pan G. nie miał trudności w dotarciu na miejsce spotkania. Nawet czas oczekiwania na przyjście partnerki upłynął mu przyjemniej niż panu N. Ale teraz... dopiero się zaczęło. Machał rękami, aż wiatr szedł, ludzie się oglądali, dziewczyna była speszona i mało się rozumieli. Jego kłopoty zaczęły się, gdy pojawiła się dziewczyna. A kłopoty pana N. skończyły się, kiedy spotkał dziewczynę. 
Psycholodzy twierdzą, że niewidomi tracą kontakt ze światem rzeczy, a głusi ze światem ludzi. Co jest większą stratą? Przykład ten dostatecznie wykazuje, iż oceny i opinie w tym przypadku, jak w większości innych, nie są jednoznaczne. Na każdą sprawę można popatrzeć z różnych punktów widzenia i dojść do różnych wniosków. 
Jak się wydaje, takie porównania mogą pomóc lepiej zrozumieć trudności i ograniczenia osób z różnymi niepełnosprawnościami oraz możliwości, którymi dysponują. Powinny też ułatwić osobom niepełnosprawnym, które słowa te będą czytały, uświadomienie ich trudności i ograniczeń. 
4.6.	Niewidomi a osoby niepełnosprawne ruchowo 
 Brak lub osłabienie wzroku, nie zawsze i nie w każdej sytuacji jest najgorsze, nie zawsze jest takie, jak oceniają je ludzie i jak je oceniają niektórzy niewidomi. 
Rozważamy sytuację osób z pełną lub prawie pełną utratą danej funkcji. Częściowe ograniczenia bowiem, w zależności od ich stopnia, mogą mieć duży lub nieznaczny wpływ na możliwości życiowe. 
Liczną grupę stanowią osoby z uszkodzeniem narządu ruchu. Uszkodzenie to czasami jest tak wielkie, że osoba poszkodowana nie może samodzielnie wykonać żadnej czynności o charakterze fizycznym. Może być też tak nieznaczne, że nie odgrywa w jej życiu poważniejszej roli. 
Przerwanie rdzenia kręgowego na wysokości kręgów szyjnych powoduje całkowity bezwład. Możliwości ruchu zachowują chyba jedynie mięśnie twarzy i język. Osoba z takim defektem całkowicie niezdolna jest do samodzielnej egzystencji. Musi mieć zapewnioną stałą opiekę i to w bardzo szerokim zakresie. Nie może bowiem wykonywać żadnych życiowych czynności, z wyjątkiem mówienia, gryzienia i połykania. Wszystkie czynności higieniczne, pielęgnacyjne z karmieniem włącznie, wykonywać muszą inne osoby. 
Osoba tak poszkodowana, jeżeli nie ma szczególnych uzdolnień, talentu literackiego czy umysłu wybitnego naukowca, jest całkowicie niezdolna do pracy. Zastrzeżenie to jest bardzo ważne, gdyż przy szczególnych uzdolnieniach i cechach osobowości, nawet przy tak wielkiej niesprawności można osiągnąć bardzo dużo. Przykłady znajdziesz w podrozdziale 16.3., ale to są wyjątki. Przeciętny człowiek z tak wielką niesprawnością do niczego nie jest zdolny. Nie jest dostępne dla niego życie rodzinne, praca zawodowa ani nic innego, co ma życiowe znaczenie. W porównaniu z osobą tak ciężko poszkodowaną, sytuacja całkowicie niewidomego jest o wiele korzystniejsza. 
Całkowita utrata możliwości ruchu jest niezmiernie trudnym doświadczeniem dla osoby poszkodowanej, dla jej bliskich i dla osób opiekujących się nią. 
Mówiąc o uszkodzeniach narządu ruchu najczęściej myślimy o osobach poruszających się na wózkach inwalidzkich. Często podziwiamy ich zaradność, determinację oraz siłę woli w pokonywaniu przeciwności. Często nie zdajemy sobie sprawy z faktycznych ich ograniczeń ani z faktu, że elektroniczne środki przekazu eksponują kilka czy kilkanaście osób na wózkach o szczególnych predyspozycjach. Nie pokazują natomiast tysięcy osób w sytuacjach dla nich bardzo trudnych i często krępujących. 
Bez wątpienia osoba poruszająca się na wózku ma większe możliwości pracy zawodowej niż osoba niewidoma. Dotyczy to głównie pracy o charakterze umysłowym. Bez ograniczeń bowiem może korzystać z informacji zawartych w słowie mówionym i pisanym, ale także na zdjęciu, szkicu, rysunku, wykresie, tabeli. Gorzej wygląda sprawa z pracami wymagającymi ruchu, siły mięśni, wykonywania czynności zawodowych w terenie. 
Bariery architektoniczne, które w przypadku niewidomych odgrywają mniejszą rolę, są głównym czynnikiem ograniczającym możliwości życiowe i zawodowe osób poruszających się na wózkach. Bariery te są stopniowo usuwane, ale ciągle istnieją i chyba zawsze będą istniały. Wyobraźmy sobie pracę biurową, łatwą, przyjemną i dobrze płatną. Biuro oferujące takie warunki mieści się na drugim piętrze w budynku bez windy. Osoba poruszająca się na wózku pracy tej podjąć nie może. Jest to poważne utrudnienie. Jeżeli uda się przezwyciężyć trudności komunikacyjne i związane z przemieszczaniem się w budynkach, osoby poruszające się na wózkach mają wielkie możliwości. 
Niemal bez ograniczeń dostępne jest zatrudnienie w systemie telepracy. Można chyba stwierdzić, że możliwości zawodowe tych osób są większe niż osób niewidomych. Mogą one wykonywać najróżnorodniejsze zawody i czynności zawodowe. Mogą być naukowcami, literatami, muzykami, fotografami, zegarmistrzami, księgowymi, optykami, malarzami, kreślarzami, redaktorami technicznymi itd. Niewidomi możliwości takich mają mniej. Ale i barier architektonicznych mniej spotykają w pracy zawodowej oraz w życiu codziennym. 
Dla niewidomych nie stanowią większego problemu, a dla „wózkowiczów” stanowią poważny: schody w budynkach i na ulicach, kładki nad ulicami, podziemne przejścia, krawężniki, wąskie drzwi, wejścia do pojazdów, ciasne toalety itp. Sprawiają one, że osoby poruszające się na wózkach często nie mogą korzystać z ofert pracy, robić zakupów, korzystać z dóbr kultury, uprawiać turystyki. 
Ilustracją problemów niechaj będzie sytuacja osoby na wózku inwalidzkim na prywatnym spotkaniu u znajomych. Otóż w mieszkaniu tym jest toaleta z wąskimi drzwiami, przez które nie można wjechać wózkiem. Skorzystanie z tej toalety jest bardzo trudne, krępujące, a nawet upokarzające. Powstaje dylemat - zrezygnować ze spotkania czy narazić się na tego rodzaju niedogodności. Niewidomy w podobnej sytuacji ma o wiele mniej problemów. Osoby poruszające się na wózkach mogą mieć poważne trudności w publicznych toaletach. Nie zawsze jest tam czysto i nie zawsze osoba na wózku może do nich wjechać. 
Pomyślmy tylko, w ilu budynkach użyteczności publicznej oraz budynkach mieszkalnych występują bariery architektoniczne, brak wind, albo schodki wejściowe do budynku bez podjazdu, wąskie drzwi, małe toalety z wąskimi drzwiami. Ile jest autobusów, do których nawet osobom sprawnym trudno jest się dostać, ile podziemnych przejść, kładek nad ulicami, ile innych utrudnień. Niełatwo też jeździć wózkiem po piasku na plaży, po stokach górskich, po terenie kamienistym, porośniętym krzewami i wysoką trawą. Oczywiście, im mniejsze uszkodzenie narządu ruchu, tym mniejsze ograniczenia. 
Każdy rodzaj niepełnosprawności powoduje inne ograniczenia i trudności. Osoby z różnymi rodzajami niepełnosprawności wymagają różnych form pomocy rehabilitacyjnej, innego sprzętu rehabilitacyjnego i muszą stosować inne techniki społecznego bytowania. Nie zawsze uświadamiamy sobie te fakty i nie zawsze chcemy je uznać. 
Dodać należy, że niekiedy poprawa dla osób z jednym rodzajem niepełnosprawności powoduje utrudnienia dla innych osób niepełnosprawnych. Dobrym przykładem są tu przysłowiowe już krawężniki. Ich brak jest korzystny dla „wózkowiczów” i niekorzystny dla niewidomych. Podobnie ma się sprawa z nisko zamieszczanymi przyciskami domofonów. Ułatwia to korzystanie z nich „wózkowiczom” i utrudnia osobom słabowidzącym. 
Każdy, kto zawodowo lub społecznie pracuje z osobami niepełnosprawnymi, każdy, kto ma w rodzinie takie osoby, kto spotyka je w różnych sytuacjach, powinien starać się poznawać i rozumieć warunki ich życia, metody przezwyciężania ograniczeń i możliwości, jakimi dysponują. Powinien starać się unikać uogólnień, bo każda osoba, sprawna czy niepełnosprawna, jest inna. Warto przy tym pamiętać, że to, co najbardziej rzuca się w oczy, niekoniecznie jest charakterystyczne dla jakiejś grupy osób. Jeżeli w ciągu tygodnia spotkamy dwóch kłótliwych niewidomych, skłonni jesteśmy uważać, że wszyscy niewidomi są kłótliwi. Tak nie jest, bo w innym tygodniu spotkamy dwóch łagodnych niewidomych. Problem polega jednak na tym, że zapamiętamy tych pierwszych i niemal nie zauważymy tych drugich. 
4.7.	Niewidomi a osoby z niepełnosprawnością intelektualną 
 Porównywaliśmy sytuację niewidomych z sytuacją słabowidzących, niewidomych z sytuacją głuchych, niewidomych z osobami z uszkodzonym narządem ruchu. Zawsze okazywało się, że nie można jednoznacznie określić, która niepełnosprawność powoduje większe ograniczenia w życiu osoby poszkodowanej. Wszystko zależy od wielu okoliczności. 
Teraz zastanowimy się nad sytuacją osób z niepełnosprawnością intelektualną, umysłową. Jeżeli wystąpi ona w najwyższym stopniu, przekreśla wszystkie możliwości człowieka. Osoby dotknięte jakąkolwiek jednorodną niepełnosprawnością mają więcej szans życiowych niż upośledzone intelektualnie w stopniu głębokim. 
Upośledzenie intelektualne, jak wszystkie rodzaje niepełnosprawności, może występować w różnym stopniu - od nieznacznego, niezauważalnego przez otoczenie, do głębokiego, które prawie nic nie pozostawia, co można by wykorzystać w procesie rehabilitacji. 
Na jednym krańcu są osoby z ociężałością umysłową oraz z lekkim niedorozwojem umysłowym. Możliwości życiowe tych osób są znaczne. Są one zdolne do pracy w wielu zawodach, które nie wymagają rozwiązywania intelektualnych problemów. Są zdolne do życia rodzinnego, uczestnictwa w życiu kulturalnym, uprawiania sportu i turystyki. Są samodzielne w życiu codziennym. Potrzebują jedynie pomocy w sytuacjach wymagających sprawnego myślenia. 
Natomiast upośledzenie intelektualne, jeżeli wystąpi w najwyższym stopniu, nie pozostawia nadziei na poprawę, na jakąkolwiek samodzielność. Osoby z najgłębszymi upośledzeniami umysłowymi niekiedy potrafią jeść, co im w ręce wpadnie - ziemię z doniczki i własny kał. Potrafią dźgać się nożem, wyć z bólu i dalej dźgać. Osoby te mogą być niebezpieczne dla siebie i dla innych. Praca z nimi wymaga specjalnych predyspozycji, cierpliwości i poświęcenia. 
Niektóre osoby z niepełnosprawnością intelektualną, umysłową mają do tego stopnia niesprawny układ nerwowy, że nie są zdolne do wykonania niemal żadnego ruchu: nie chodzą, nie siedzą, nie mówią, nie mogą nic wziąć w rękę, leżą bezwładnie i chyba bez świadomości. Wymagają ciągłej opieki pielęgnacyjnej, mycia, karmienia, dbania, by nie powstawały odleżyny. 
Sytuację osób z najwyższym stopniem upośledzenia umysłowego porównać można tylko z sytuacją chorych psychicznie na ciężkie psychozy. Ale nawet w tym porównaniu, wypadają one gorzej, gdyż nie mają szans na wyleczenie. Chorzy psychicznie w wielu przypadkach mają takie szanse. 
Bez wątpienia więc, nawet całkowicie niewidomi są od nich w nieporównywalnie lepszej sytuacji, mają o wiele większe możliwości życiowe i o wiele mniejsze ograniczenia. 
4.8.	Niewidomi ze złożoną niepełnosprawnością 
 Porównywaliśmy sytuację życiową niewidomych z sytuacją osób z innymi niepełnosprawnościami. Dla pełnego obrazu zastanówmy się nad sytuacją osób ze złożoną niepełnosprawnością. Są przecież niewidomi, którzy nie słyszą - głuchoniewidomi, niewidomi poruszający się na wózkach inwalidzkich, ociemniali z powodu cukrzycy, niewidomi ze stwardnieniem rozsianym, niewidomi z niepełnosprawnością intelektualną itp. 
Brak wzroku w połączeniu z inną niepełnosprawnością wywołuje znacznie rozleglejsze ograniczenia i utrudnienia niż suma tych niepełnosprawności. Dla lepszego zrozumienia wyobraźmy sobie, że musimy nieść paczkę bez uchwytów, ważącą 30 kilogramów. Przeciętnie sprawny mężczyzna poradzi sobie z takim ciężarem. Jeżeli jednak musiałby nieść dwie paczki, również bez uchwytów, o wadze 15 kilogramów każda albo jedna o wadze 18 kilogramów, a druga 12 kilogramów - ciężar ogólny nie uległby zmianie. Paczki te jednak trudniej byłoby nieść niż jedną o wadze tych dwóch. Może też zdarzyć się, że trzeba nieść dwie paczki o łącznej wadze 30 kg i jeszcze jedną mniejszą. Ta trzecia paczka, chociażby nie powodowała przekroczenia fizycznych możliwości, może sprawić, że z powodu niedogodności niesienia jednocześnie trzech nieporęcznych bagaży, zadanie to stanie się niewykonalne. 
Podobnie jest z niepełnosprawnością złożoną. Pamiętamy, że niewidomy traci kontakt ze światem rzeczy, a głuchy ze światem ludzi. Osoba głuchoniewidoma natomiast pozbawiona jest dwóch najważniejszych zmysłów dalekiego zasięgu i ma utrudnione kontakty ze światem materialnym oraz z ludźmi. 
Niewidomy ma duże trudności w samodzielnym poruszaniu się, np. po ulicach miast. Inne trudności i ograniczenia ma osoba poruszająca się na wózku. Ale przecież zdarza się, że niewidomy musi poruszać się na wózku. Jego trudności stają się niewyobrażalnie dotkliwe. 
Każde dodatkowe schorzenie, każda dodatkowa niepełnosprawność, chociażby niewielka, w połączeniu z innymi, np. brakiem wzroku, powoduje nieproporcjonalnie wielkie trudności. A przecież są osoby z kilkoma różnymi niepełnosprawnościami. Ich sytuacja życiowa jest bardzo skomplikowana i trudna. 
Nie oznacza to jednak, że osoby ze złożoną niepełnosprawnością nie posiadają żadnych życiowych możliwości. Jeżeli zachowały sprawny umysł, jeżeli ich zdolności i wola walki z przeciwnościami są znaczne, mogą one osiągnąć bardzo dużo, a ich sukcesy świadczą o niemal niezniszczalnym potencjale człowieka. 
Przykłady na prawdziwość tego twierdzenia znajdziesz w podrozdziale 16.3. 
Bez wątpienia każda z opisanych tam osób wymagała pomocy. Nie byłoby sukcesów Heleny Keller, gdyby nie jej nauczycielka Anna Sullivan. Nie byłoby prac naukowych Januarego Kołodziejczyka, gdyby nie jego żona, która zapewniła mu wszechstronną pomoc i opiekę. Nie byłoby też książek, artykułów i recenzji Michała Kaziowa, gdyby nie Halina Lubicz, która pomagała mu przez kilkadziesiąt lat w życiu codziennym, w zdobyciu i wykorzystaniu wykształcenia. 
Każdy z nas potrzebuje pomocy. Wymienione osoby potrzebowały jej znacznie więcej. Ważne jest jednak, że pomoc tę otrzymały. I to jest bardzo optymistyczne. 
Reasumując, można stwierdzić, że wybitne osoby niepełnosprawne mogą osiągnąć imponujące sukcesy naukowe, twórcze czy artystyczne. Same zdolności jednak nie są wystarczające. Niezbędna jest wola walki z ograniczeniami i własną słabością. Niezbędna jest pracowitość i upór w dążeniu do celu oraz pomoc innych ludzi. 
Przeciętni ludzie, w tym niewidomi, nie mają tak wielkich możliwości jak osoby wybitne. Nie oznacza to, że nie posiadają żadnych. Ważne jest, by nie rezygnowali z tego, co jest możliwe, by uparcie i konsekwentnie starali się wykorzystywać swój potencjał, przynajmniej w nieco wyższym stopniu niż wykorzystują przeciętni ludzie. Jest to konieczne, gdyż niepełnosprawność zawsze powoduje ograniczenia, a przezwyciężanie ich wymaga dodatkowego wysiłku i czasu. Bez tego nie ma rehabilitacji, nie ma usamodzielnienia, nie ma wyników w pracy zawodowej ani w żadnej dziedzinie działalności. Tak naprawdę prawdziwym nieszczęściem jest pogodzenie się z ograniczeniami, poddanie się trudnościom, rezygnacja z wysiłku, poprzestawanie na minimum, zaniżenie wymagań w stosunku do siebie. Jeżeli ktoś uzna, że brak wzroku pozbawił go jakichkolwiek możliwości, nieszczęście stanie się faktem i nikt nie będzie mógł temu zaradzić. 
4.9.	Niewidomi, choroba i starość 
 Starzenie się jest procesem naturalnym. Wszystkie organizmy żywe rodzą się, rozwijają, osiągają pełnię sprawności i obumierają. Jedni dłużej zachowują sprawność fizyczną i intelektualną, inni krócej, ale nikogo jej utrata nie mija. Człowiek pod koniec życia staje się mniej sprawny, częściej choruje, odczuwa różne dolegliwości, w tym niekiedy bardzo bolesne, coraz więcej potrzebuje pomocy, później opieki i w końcu pielęgnacji. 
Starość nie omija również osób niepełnosprawnych. Można by powiedzieć, że pod tym względem osoby z uszkodzonym wzrokiem nie różnią się od pozostałych ludzi. Rzeczywiście, ból jest jednakowy i jednakowa jest choroba. To jednak nie wyczerpuje problemu. Osoba bez niepełnosprawności, gdy ją rozboli ząb, o wiele łatwiej dowie się, gdzie jest dyżur, gdzie przyjmuje lekarz stomatolog i bez trudu tam trafi. Osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym ma poważne trudności. Osoba poruszająca się na wózku musi dowiedzieć się, gdzie nie ma dla niej barier, czy dojeżdża tam autobus niskopodłogowy, ewentualnie zamówić taksówkę, do której można wózkiem „wjechać”, musi pokonać różne trudności na drodze. Niewidomy może mieć trudności w dowiedzeniu się, gdzie ma szukać czynnego gabinetu stomatologicznego i w dotarciu do niego. Nie zawsze łatwo tam trafi. Oczywiście, u lekarza wszyscy są pacjentami, wszyscy są chorymi, są więc równi. Nie wszystkim jednak równie łatwo dostać się do lekarza. Pomijając trudności w dotarciu do odpowiedniej placówki, problemy występują również na miejscu. Niewidomemu trudno jest orientować się w przesuwaniu się kolejki. Ludzie chodzą, zmieniają miejsca, rozmawiają i wiedzą, kto jest przed nimi, kto już wszedł do gabinetu i czy wyszedł. Niewidomy nie może tego kontrolować. Nawet, jeżeli współoczekujący obiecają powiedzieć, kiedy przyjdzie jego kolej, nie jest pewien, czy nie zapomną i niepokoi się. Do jego cierpień wynikających z choroby, dołączają się niedogodności wynikające z braku wzroku. Niewidomy, jeżeli mieszka sam lub z innymi osobami niewidomymi, ma problemy z rozpoznawaniem leków i obserwowaniem objawów choroby. Pewien niewidomy wykrwawił się niemal na śmierć. Nastąpiło bezbolesne pęknięcie wrzodu dwunastnicy, nie widział krwi w kale i nie wiedział, co się dzieje. 
W świetle powyższych faktów widać wyraźnie, jak wiele jest tu problemów, ile uwarunkowań i trudności, które nie występują u ludzi bez niepełnosprawności. 
Podobnie mają się sprawy ze starością. Jak już wspomniano, każdy człowiek staje się na starość mniej sprawny. U niewidomego natomiast, na trudności wynikające z obniżania się sprawności, nakładają się ograniczenia wynikające z braku wzroku. 
Człowiek stary stopniowo traci pamięć. Zapomina przede wszystkim bieżące wydarzenia, a pamięta dawne. W codziennym życiu jednak, pamiętanie tych dawnych jest mniej potrzebne. Wyobraźmy sobie, że dwie stare osoby zapomniały, gdzie odłożyły klucze. Osoba widząca rozejrzy się i znajdzie. A niewidoma? Pewnie też znajdzie, tyle że obmaca rękami wszystkie miejsca, w których klucze mogą być i te w których nie powinny się znaleźć. 
Ruchy rąk stają się mniej precyzyjne, u wielu ręce się trzęsą. W takiej sytuacji wykonywanie różnych czynności bez kontroli wzrokowej staje się szczególnie utrudnione. 
W podeszłym wieku często następuje osłabienie słuchu. Jest to zmysł dalekiego zasięgu, który odgrywa wielką rolę w orientacji przestrzennej niewidomych. Jego osłabienie powoduje piętrzenie się ograniczeń samodzielnego poruszania się i podróżowania. Pogłębia to niezaradność i niesamodzielność. 
Osoby w podeszłym wieku niejednokrotnie mają trudności ze zmysłem równowagi. Przy zaburzeniach tego zmysłu znacznie częściej trafiają się upadki i złamania kości. Tak jest u wielu osób starszych. Każdy w podeszłym wieku, jeżeli potknie się, najczęściej upadnie. Osoba niewidoma jednak częściej potyka się, bo nie widzi nierówności terenu, drobnych przeszkód na drodze, oblodzeń, dziur itp. Częściej więc upada albo ogranicza swoją samodzielność. Wówczas jednak wymaga zwiększonej pomocy i opieki. 
Jedną z głównych dolegliwości jest tu poczucie osamotnienia, nieprzydatności, zepchnięcia na margines życia. Brak wzroku utrudnia również walkę ze skutkami poczucia osamotnienia, braku kontaktów z ludźmi itp. Trudniej zająć się wnukami, trudniej znaleźć rozmówcę i wypełnić nadmiar wolnego czasu. 
Na przystanku autobusowym starszy pan zapytany o numer nadjeżdżającego autobusu grzecznie odpowiedział. Okazało się, że niewidomy czeka na autobus innej linii. Wówczas powiedział, że poinformuje, bo on nigdzie nie jedzie i pozostanie tu dłużej. Wyszedł na przystanek, żeby z ludźmi porozmawiać. No tak, czuł się samotny. Ale przecież, gdyby był osobą niewidomą, trudniej byłoby mu zagadywać nieznajomych. I podobnie jest ze wszystkim. 
Niekiedy osoba niewidoma w podeszłym wieku jest sprawna intelektualnie, mogłaby jeszcze robić coś pożytecznego, ale z jej możliwości nie chce nikt korzystać. 
Spotęgowaniem wyżej wymienionych trudności są choroby wynikające z wieku i trudności radzenia sobie z nimi. Nawet młoda osoba niewidoma ma więcej trudności radzenia sobie z chorobą niż osoba widząca. Stara osoba niewidoma ma ich wielokrotnie więcej, gdyż przyczyny jej niepełnosprawności sumują się i powodują rozległe komplikacje. 
Trudno precyzyjne wyliczyć, o ile następuje tu zwiększenie skutków każdej z niepełnosprawności, choroby czy ograniczenia, ale z pewnością jest ono znaczące. Zjawisko to podobne jest do zawałów serca czy wylewów do mózgu. Drugi zawał czy drugi wylew powoduje zawsze większe skutki niż pierwszy. Każdy następny jest nieproporcjonalnie bardziej groźny. 
Dodać należy, że choroby wieku starczego wymagają częstych wizyt u lekarza, a nie jest to proste. Wymagają też zakupu leków, udawania się do apteki, przy czym ważne jest, żeby była ona tańsza. Nie jest proste również dawkowanie leków, niekiedy konieczne jest dzielenie tabletek lub liczenie kropel. Wszystko to jest utrudnione przez brak wzroku. Ponadto okres rekonwalescencji trwa zwykle dłużej niż u osób młodych. 
Odrębnym zagadnieniem jest utrata wzroku w wieku podeszłym. W tym przypadku jest to inna jakość. Niewidomy nauczył się żyć z niepełnosprawnością i na starość stopniowo traci te umiejętności. Człowiek, który stracił wzrok w starości, ma bardzo ograniczone możliwości nauczenia się wykonywania czegokolwiek metodami bezwzrokowymi. Ma on znikome szanse na osiągnięcie, choćby w przybliżeniu, takiej sprawności, jaką posiada osoba niewidoma w jego wieku. 
Z powyższych rozważań wynika, że starość, która dla nikogo nie jest łatwa, dla niewidomych jest szczególnie trudna. Wynikają też zadania dla służb pomocy społecznej, dla stowarzyszeń działających na rzecz niewidomych oraz dla wolontariatu. Konieczne jest wypracowanie odpowiednich form pomocy dla takich osób i stworzenie systemu ich stosowania. Dotyczy to przede wszystkim samotnych niewidomych w podeszłym wieku, ale i żyjący w rodzinach, niejednokrotnie potrzebują pomocy zewnętrznej. 
Bez wątpienia nie zostały omówione wszystkie aspekty problemu starości i braku wzroku. Nie to było celem rozważań. Zadaniem było zwrócenie uwagi czytelników i władz stowarzyszeń oraz służb pomocy społecznej na złożoność zagadnienia. Uświadomienie sobie problemu jest warunkiem rozpoczęcia poszukiwań możliwości jego rozwiązania. Omawiane problemy nie należą do łatwych. Konieczne jest więc zaangażowanie wielu osób i instytucji do poszukiwania metod ich przezwyciężania. 
4.10.	Czym jest niepełnosprawność? 
 Można przytoczyć kilkanaście, a może nawet kilkadziesiąt definicji niepełnosprawności. Istnieje jednak uzasadniona obawa, że niewiele to wyjaśni. Na podstawie obowiązującej w Polsce definicji i zasad podziału na stopnie niepełnosprawności, do tego samego stopnia trzeba zaliczać osoby z jednym rodzajem niepełnosprawności i osoby, u których występują dwie i więcej niepełnosprawności. Głównymi miernikami niepełnosprawności jest zdolność do pracy i do samodzielnej egzystencji, przy czym osoby, u których orzeczono znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności nie są zdolne do pracy zawodowej. Przeczytaj podrozdział 16.3., a przekonasz się, że January Kołodziejczyk czy Stephen Hawking, w myśl definicji i prawa, byli niezdolni do pracy, każdy przynajmniej z powodu dwóch niepełnosprawności. Każda z nich była tak ciężka, że wykluczała jakąkolwiek pracę, a mimo to, pracowali i osiągali wyniki nieosiągalne dla większości ludzi. 
Tak więc, zgodnie z prawną definicją niepełnosprawności i podziału na stopnie niepełnosprawności, do znacznego stopnia zaliczyć trzeba osobę: 
a)	całkowicie niewidomą z głębokim niedorozwojem umysłowym, 
b)	całkowicie niewidomą bez rąk albo bez nóg, 
c)	osobę z uszkodzonym wzrokiem, u której nie występują żadne dodatkowe niepełnosprawności, która zachowała użyteczne możliwości widzenia - której ostrość widzenia wynosi 5 procent albo pole widzenia zawężone jest do 20 stopni. 
Nie ma to żadnego sensu i niczego nie tłumaczy. Mało tego, wprowadza w błąd, bo osoby wymienione w punktach b i c mogą być zdolne do pracy, chociaż w myśl prawa nie są. 
W „Przewodniku...” rozpatrywane są przede wszystkim zagadnienia wiążące się z niepełnosprawnością z tytułu utraty bądź znacznego osłabienia wzroku. Ale nie da się rozpatrywać tego zagadnienia bez odniesienia do innych niepełnosprawności. Szczególnie ważne jest zastanowienie się nad sytuacją osób ze złożoną niepełnosprawnością. Przytoczenie naukowych czy prawnych definicji na niewiele się przyda. Możesz zapoznać się z niektórymi z nich w podrozdziałach rozdziału 17. W tym miejscu warto natomiast zastanowić się nad istotą niepełnosprawności i na czym ona polega. 
Jak już wspomniano, najwyższy stopień niepełnosprawności orzekany jest u osób o tak zróżnicowanym natężeniu niepełnosprawności, że jakiekolwiek porównanie ich możliwości życiowych staje się całkowicie niemożliwe. Podobnie ma się sprawa z orzekaniem niższych stopni niepełnosprawności. 
Sprawę dodatkowo komplikuje technika i technologia. Przykładem niechaj będzie Oscar Pistorius z Republiki Południowej Afryki, który urodził się bez kości strzałkowych i przed ukończeniem pierwszego roku życia stracił obie nogi. Od najwcześniejszych lat życia trenował rugby, później tenis i piłkę wodną. Od kilku lat biega na dystansie czterystu metrów. Zamiast nóg ma protezy z włókna węglowego. Mało brakowało, że zakwalifikowałby się na olimpiadę w Pekinie w 2008 r. Nadmienić należy, że były poważne problemy z dopuszczeniem go do udziału w igrzyskach olimpijskich. Startował już w różnych zawodach z paraolimpijskimi włącznie i odnosił sukcesy. Czym innym jednak jest współzawodniczenie z zawodnikami niepełnosprawnymi, a czym innym na olimpiadzie z najlepszymi biegaczami świata. 
Włókno węglowe jest lżejsze od ciała ludzkiego i bardziej wytrzymałe. Prowadzone więc były badania, czy protezy te ułatwiają bieg. Wyniki były sprzeczne. Jedne wykazały, że krok zawodnika na protezach jest dłuższy, że mniej on się męczy, inne, że protezy nie ułatwiają biegu. 
Można przewidywać, że za kilka lat będą ułatwiały. Możliwe będzie zastosowanie lepszych materiałów, a nawet takie konstruowanie protez, że będą wspomagały bieg zawodnika. Już obecnie są one na tyle dobre, że budzą tego rodzaju wątpliwości. Jeżeli więc możliwości techniczne i technologiczne pozwalają wytworzyć protezę, która zastępuje kończynę i może być co najmniej równie sprawna jak naturalna, nasuwają się poważne trudności z określeniem, czym jest niepełnosprawność. Czy osoba bez nóg przestanie być niepełnosprawną? Biegać będzie mogła równie dobrze jak inni zawodnicy, a może nawet lepiej. Ale czy nie pozostanie wiele sytuacji, w których własne nogi spisywać się będą znacznie lepiej? Czy protezy będą tak wszechstronne, jak własne nogi i będą równie dobrze spisywały się w wodzie, w czasie wspinaczki górskiej, w lesie i na innych bezdrożach? Czy osoba korzystająca z takich protez będzie z nimi spała i kąpała się? Proteza, nawet wykonana z najlepszych materiałów, nie będzie odczuwała bodźców. Jak będzie ta osoba zachowywała się w sytuacjach bardzo intymnych, których ważne jest odbieranie bodźców dotykowych, wzrokowych i innych? 
Nie warto wskazywać więcej problemów, które mogą pojawić się w związku z używaniem protez, nawet tak doskonałych. Nie powinno jednak być wątpliwości, że nie pod każdym względem dorównają one nogom człowieka. Nie powinno być też wątpliwości, że użytkownik takich protez nie przestanie być osobą niepełnosprawną. A może stanie się inaczej? Może elektronika, technika i technologia zrobią takie postępy, że sztuczne oko będzie lepsze od naturalnego, sztuczne nogi lepsze od własnych, a komputer zacznie myśleć i będzie robił to sprawniej niż ludzki mózg? 
Niełatwa jest odpowiedź na pytanie, czym jest niepełnosprawność i jak ją mierzyć. Żeby jednak jeszcze bardziej uwypuklić te trudności, zastanówmy się nad przykładem dwóch mężczyzn niepełnosprawnych. 
Jarek był osobą całkowicie ociemniałą i miał amputowaną nogę powyżej kolana. Mimo to chodził po dużym, wojewódzkim mieście i podróżował po całym kraju, studiował i pracował. 
Paweł, osoba z wyższym wykształceniem, w średnim wieku, po amputacji nogi zrezygnował z myśli o jakiejkolwiek pracy, uznał się za inwalidę i przemieszczał się tylko z tapczanu na fotel, z fotela na tapczan. Jego życie zamykało się we własnym mieszkaniu. Czytał książki, oglądał telewizję, grał w brydża i to wszystko. 
Który z nich był osobą bardziej niepełnosprawną? No tak, ale w jakim sensie? Fizycznie - z pewnością ten ociemniały był osobą bardziej niepełnosprawną. Psychicznie jednak było odwrotnie. Paweł pogodził się z tym, że jest niepełnosprawny i nie chciał być sprawniejszy. Jarek natomiast, z niczym łatwo się nie godził. Uważał, że wiele potrafi i nie ma powodu rezygnować z czegoś, co można zdobyć, osiągnąć, wywalczyć z samym sobą. 
Na pytanie, czym jest niepełnosprawność - spróbujcie odpowiedzieć sobie sami. Spróbujcie ocenić własną niepełnosprawność i ustalić u siebie znaczenie czynników fizycznych i psychicznych. Zapytajcie siebie o wolę walki z przeciwnościami, o wytrwałość, o ambicję. Może okaże się, że wystarczy Wam tapczan i fotel, mimo że mogłoby być inaczej. A może Wasze możliwości widzenia są znaczne, może mieszczą się bliżej dziesięciu procent niż sześciu procent, a mimo to czujecie się nieszczęśliwi, srodze przez los doświadczeni? A może warto wziąć się z losem za bary? 
Jeżeli nie jesteś osobą niepełnosprawną, to bardzo dobrze, ale spróbuj przyjrzeć się znajomym osobom niepełnosprawnym. Spróbuj porównać ich stosunek do własnej niepełnosprawności, sposoby przezwyciężania trudności, wolę walki z przeciwnościami lub jej brak itp. Porównaj to wszystko z własną sytuacją. Z pewnością będzie to interesujące i pożyteczne doświadczenie. 
5.	Ograniczenia poznawcze i ich konsekwencje 
 Funkcjonowanie człowieka wymaga ciągłego korzystania z informacji napływających ze środowiska fizycznego i społecznego. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.1., zdecydowaną większość informacji człowiek uzyskuje przy pomocy wzroku. Odcięcie od tak bogatego źródła informacji, musi ograniczająco wpływać na możliwości poznawcze i wykonawcze. Zakres tych ograniczeń jest rozległy i obejmuje niemal wszystkie dziedziny życia. Trudności poznawcze wynikają przede wszystkim z ograniczeń wzrokowej obserwacji, czytania, pisania, korzystania z map, rysunków, zdjęć, filmów itp. Ograniczenia te są proporcjonalne do stopnia utraty wzroku. Nie jest to jednak prosta zależność. Niekiedy całkowita utrata wzroku powoduje mniejsze ograniczenia niż częściowa. 
5.1.	Ograniczenia poznawcze niewidomych i słabowidzących 
 W życiu osób niewidomych występują bariery, których przyczyną jest brak wzroku. Zdolność przetwarzania informacji nie ulega osłabieniu. Umysł niewidomego ma jednak mniej informacji do przetwarzania niż posiadają inni ludzie. Konsekwencje tych ograniczeń są bardzo dotkliwe. A oto najważniejsze bariery, które występują w życiu osób z uszkodzonym wzrokiem, przede wszystkim niewidomych: 
a)	bariera informacyjna - brak możliwości odbierania wzrokiem sygnałów z otoczenia i kierowanie się nimi, 
b)	komunikacyjna - brak prostej możliwości czytania zwykłego pisma, korzystania z graficznego przekazu, porozumiewania się przy pomocy mimiki i gestów, 
c)	utrudnienia w samodzielnym poruszaniu się po drogach publicznych i podróżowaniu - konieczność posługiwania się przy tym białą laską, specjalnymi urządzeniami lub psem przewodnikiem, albo korzystania z pomocy człowieka, 
d)	psychologiczna - trudność zaakceptowania ograniczeń wynikających z uszkodzonego wzroku i konieczności rehabilitacji, 
e)	społeczna - której źródłem są błędne wyobrażenia, stereotypy niewidomego, lęki, mity, uprzedzenia. 
Ograniczenia te mogą być częściowo skompensowane przez pozostałe zmysły i przez sprawnie funkcjonujący umysł. Dla niewidomego szczególne znaczenie mają słuch i dotyk. Ważne są też zmysły: powonienia, temperatury i wibracji. Wykorzystanie informacji odbieranych przez te zmysły i ich umysłowe przetworzenie może poważnie złagodzić skutki niepełnosprawności. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.7., - żaden ze zmysłów ani wszystkie razem wzroku zastąpić nie mogą, nie mogą bowiem odbierać bodźców wizualnych. Mimo to spełniają bardzo ważną rolę w życiu niewidomych. 
U słabowidzących wielką rolę odgrywa wzrok. Chociaż nie jest on w pełni sprawny, to jednak dostarcza wielu użytecznych informacji. Jeżeli informacje uzyskiwane przy pomocy osłabionego wzroku zostaną uzupełnione bodźcami akustycznymi i dotykowymi, powstaje obraz świata, w którym osoba słabowidząca może się dość swobodnie poruszać. Może wykonywać wiele czynności życia codziennego i pełnić wiele ról społecznych. 
5.1.1.	Różnice w poznawaniu rzeczywistości 
 Funkcjonowanie człowieka wymaga orientacji w otoczeniu, wymaga poznawania środowiska, w którym żyje, przedmiotów i relacji między nimi. 
W sposobach poznawania wzrokowego i dotykowego występują różnice. Wzrokiem ogarnia się najpierw cały przedmiot, a następnie zapoznaje się z jego szczegółami. Najpierw jest więc ujęcie syntetyczne, a potem analiza. 
Inaczej jest z poznaniem dotykowym. Dotykiem poznaje się małe fragmenty, z których następnie tworzy się obraz całości. Występuje najpierw analiza, a później synteza. Poznanie dotykowe jest mniej dokładne, o wiele trudniejsze i wymaga więcej czasu. Można powiedzieć, że świat postrzegany przez niewidomych ma charakter wycinkowy. Postrzegane są drobne wycinki rzeczywistości. Wszystko, co znajduje się poza zasięgiem rąk i laski nie jest dostępne poznaniu dotykowemu. 
Przy pomocy słuchu czy węchu postrzegamy przedmioty niezbyt odległe. Postrzeganie to jest ponadto mało precyzyjne. Dalsze otoczenie może być rozpoznawane przy pomocy syntezy wycinków, mało dokładnych informacji i uzupełniania obrazu przy pomocy procesów myślowych i wyobraźni. 
Każdy człowiek postrzega nie cały wszechświat, lecz swoją przestrzeń życiową. Poznawanie tej przestrzeni rozpoczyna się bardzo wcześnie i zmienia się wraz z rozwojem człowieka i ludzkości. Niemowlę postrzega przy pomocy wzroku świat globalnie, całościowo i niewielki jego fragment. Poznanie to ogranicza się do mieszkania. Z czasem uczy się z ogólnych obrazów wyodrębniać poszczególne fragmenty i cechy. 
Do ogólnych wrażeń wzrokowych dołączane są inne cechy, postrzegane pozostałymi zmysłami. Opuszkami palców rozpoznajemy, czy przedmiot jest szorstki, gładki, miękki czy twardy. Wiedza o przedmiocie ulega wzbogaceniu. Do koloru i kształtu dodawane są kolejne cechy. Włącza się też zmysł temperatury. Oprócz wymienionych cech, przedmioty stają się ciepłe lub chłodne, gorące lub zimne. Zmysł kinestetyczny wzbogaca wiedzę o ciężarze przedmiotów, zmysł powonienia o ich zapachu, zmysł smaku o smaku. Zmysł czucia głębokiego umożliwia orientację w położeniu własnego ciała i poszczególnych jego części. 
Tak powstaje obraz przedmiotu, obraz otoczenia. Całościowe, wzrokowe ujęcie przedmiotu podlega analizie, rozbiorowi na części, a następnie wzbogaceniu o różne cechy postrzegane innymi zmysłami. Następnie na drodze syntezy tych cech powstaje znowu całościowy obraz przedmiotu. Obraz ten jest już inny od pierwotnego. Jest bogaty, dziecko zdobywa coraz pełniejszą o nim wiedzę. 
Z czasem dziecko uczy się rozpoznawać przedmioty na podstawie jednej tylko cechy. Spostrzeżenie, np. zapachu róży wytwarza w wyobraźni pełny jej obraz z zielonymi listkami, miękkimi płatkami i kolcami. Dziecko, gdy dotknie misia, na podstawie jego fragmentu i rodzaju materiału, z którego jest wykonany, rozpoznaje swoją zabawkę. Może tego dokonać również przy pomocy wzroku. 
U dziecka niewidomego poznawanie otoczenia następuje podobnie, z tą różnicą, że kształt i wielkość mogą być rozpoznawane tylko w bezpośrednim kontakcie z przedmiotem. Konieczne jest wzięcie do rąk i poddanie dotykowemu oglądowi. 
W miarę wzrostu każde dziecko rozszerza przestrzenny zakres poznania. Jego świat staje się coraz większy i bogatszy. Poznanie u dziecka niewidomego jest jednak zubożone o postrzeżenia wzrokowe. Barwy, perspektywa, gra cienia i światła nie poddają się jego oglądowi, a więc również poznaniu. Istnieją tu pewne możliwości poznawania przy pomocy innych zmysłów, np. miejsc nasłonecznionych i ocienionych przy pomocy zmysłu temperatury. Poznanie to jednak nie jest tak bogate jak wzrokowe i obejmuje bez porównania mniejszą część otoczenia. 
W późniejszych latach wprowadzane są nowe możliwości poznania przy pomocy specjalnych urządzeń, jak: mikroskop, teleskop, waga, przyrządy pomiarowe. Przy pomocy tych metod można poznawać przedmioty bardzo małe, odległe, niewidzialne. Nie dotyczy to jednak niewidomych. Nie mogą oni stosować mikroskopów, lunet i nie mogą badać wielu przedmiotów. 
Wielką rolę w poznaniu odgrywa przekaz słowny. Przy pomocy języka, opisu, tekstu, liter, cyfr, słów i zdań można poznać wszystko. Można poznać myśli i doświadczenia innego człowieka i ludzkości. 
Możliwości poznawcze osób niewidomych, na każdym etapie, w każdym wymiarze i w każdym zakresie są ograniczone, mniejsze. Nie znaczy to, że nie istnieją, że nie można pokonać trudności i zdobyć ogólnej wiedzy o świecie oraz pogłębionej wiedzy w różnych dziedzinach. Wymaga to jednak specjalnych metod, zwiększonego wysiłku i więcej czasu. 
W tym miejscu zastrzec należy, że nie wszystkie przedmioty można poznawać bez posługiwania się wzrokiem. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.1., przedmioty w ruchu, przedmioty bardzo kruche, gorące, bardzo duże i bardzo małe oraz odległe nie poddają się oglądowi dotykowemu. 
Dodać należy, że nie istnieją możliwości powstawania u całkowicie niewidomych od urodzenia wyobrażeń związanych z poznaniem wzrokowym, np. barw. Można starać się przekazać wiedzę na ten temat. Wiedza ta jednak nie doprowadzi do odpowiednich wyobrażeń. Możemy charakteryzować kolory przy pomocy długości fal świetlnych, możemy mówić o kwantowej lub falowej teorii światła, nie poznamy przez to kolorów, perspektywy itp. Trudność tę porównać można do poznania pola magnetycznego. Człowiek nie posiada zmysłu, który umożliwiałby postrzegania tego pola, a niektóre zwierzęta posiadają tę zdolność. Pole to można poznawać różnymi sposobami, można obserwować ruch igły magnetycznej i przyciąganie opiłków żelaza. Można dowiedzieć się wszystkiego o budowie transformatorów, zmianach napięcia i natężenia prądu elektrycznego. Da to wiedzę o polu magnetycznym, ale nie da wyobrażeń tego pola. 
Inaczej jest ze słabowidzącymi. Ich możliwości widzenia, chociaż ograniczone, umożliwiają tworzenie wyobrażeń również wizualnych. To samo dotyczy ociemniałych. Ich wyobrażenia zgromadzone w pamięci umożliwiają uzupełnianie informacji słownych oraz uzyskiwanych przy pomocy pozostałych zmysłów elementami wizualnymi. Ich poznanie jest pełniejsze. 
Uwzględniając powyższe zastrzeżenia można przyjąć, że niewidomy może poznawać środowisko, w którym żyje oraz bliskie i dalekie otoczenie w stopniu umożliwiającym rozumienie zjawisk w nim zachodzących. Może też prowadzić badania naukowe, w tym badać naturę światła. Niektóre cechy rzeczywistości jednak nie są dostępne dla jego poznania zmysłowego. 
5.1.2.	Orientacja w małej przestrzeni 
 Wydawałoby się, że orientacja w małej przestrzeni, we własnym mieszkaniu nie stanowi większych problemów. Tak jednak nie jest. 
Dorosły człowiek, jeżeli traci całkowicie wzrok, zaczyna poruszać się w zupełnie „nowym świecie”. Wszystko dla niego jest inne niż było, wszystko niepewne, podejrzane, nic nie jest takie, jakie znał. W krańcowych przypadkach, nowo ociemniały traci kontakt z rzeczywistością. Występują u niego stany podobne do tych, które charakteryzują choroby psychiczne. Słyszy głosy, których nie słyszą inni, traci poczucie czasu, występują lęki. Niekiedy występuje obawa, że ktoś zabrał poręcz albo schody, że zapadła się podłoga itp. Często natomiast podobne lęki występują w łagodniejszej postaci. Wszystko to z czasem przemija, ale na początku sprawia wiele przykrości i hamuje proces usamodzielniania. 
Nowo ociemniali mają trudności w orientacji nawet w najbliższej przestrzeni. Trudności te chyba nigdy nie znikają. Jeżeli niewidomy mieszka sam, nie jest narażony na zmiany, o których nie wie. Sam wszystko układa, przestawia, organizuje i wie, gdzie co jest. Ma bardzo dużo trudności, które musi pokonywać, ale w mniejszym stopniu dotyczą one orientacji w małej przestrzeni. Jeżeli mieszka z rodziną, narażony jest na wiele przykrych niespodzianek. Ktoś postawi przed nim filiżankę herbaty i nie powie o tym - mały ruch ręki i herbata na obrusie. Ktoś zostawi uchylone drzwi i piękny guz na czole. Przesunięcie niskiego mebla naraża na bolesne stłuczenia goleni itp. 
Mała przestrzeń byłaby łatwa do opanowania, gdyby nie ulegała ciągłym zmianom. Przezwyciężenie stałych trudności i przeszkód nie jest bardzo trudne. Najgorzej jest z niespodziankami. Ociemniały musi przyzwyczaić się do nich. Musi na przykład nauczyć się, że zamiast pochylania lepsze jest przykucanie, bo unika się bolesnego uderzenia łukiem brwiowym w otwarte drzwiczki szafki. Musi nauczyć się odnajdywania upuszczonych przedmiotów i, co gorsze, przedmiotów przekładanych z miejsca na miejsce przez domowników. Wymaga to ostrożności, uwagi, myślenia i wysiłku. Przede wszystkim wymaga gromadzenia własnych doświadczeń i korzystania z doświadczeń innych niewidomych oraz porad i wskazówek specjalistów. 
5.1.3.	Orientacja w dużej przestrzeni 
 W podrozdziale 5.1.2. możesz przeczytać, że nawet we własnym mieszkaniu występują trudności. Ich przyczyną jest fakt, że przedmioty ulegają przemieszczeniom. Niekiedy powoduje je sam niewidomy, ale częściej czynią to jego współmieszkańcy. 
Znacznie więcej problemów występuje w orientacji w dużej przestrzeni. Tu też występują ciągłe zmiany. Ale nawet i bez nich, poznanie wielkiego miasta, kilku miast, pól, lasów i dróg jest niezmiernie trudne. Nie jest łatwe zapamiętanie wszystkich zakrętów, ukształtowania terenu, rodzajów nawierzchni, ławek na przystankach i na skwerach, dziur w chodnikach, znaków drogowych, słupów i drzew na chodnikach, sklepów, kawiarni i dworców. 
Nie jest też łatwe nauczenie się korzystania z pozawzrokowych informacji uzyskiwanych przy pomocy słuchu, węchu, dotyku, zmysłu temperatury itd. Tu, w przeciwieństwie do własnego mieszkania, grożą większe niebezpieczeństwa. Nie tylko guza można nabić, lecz doznać ciężkiego urazu lub nawet zginąć pod kołami pojazdu. Można też spaść ze schodów na ulicy, wpaść do wykopu, potłuc się, połamać kości, wybrudzić. Gdyby nawet otaczający nas świat nie ulegał ciągłym zmianom, poznawanie go bez posługiwania się wzrokiem nie byłoby łatwe. Tymczasem wszystko ulega ciągłym zmianom. Tysiące samochodów, rowerów, przechodniów, przebudowy ulic, rozkopane chodniki, budowane nowe ulice, huk młotów pneumatycznych, rusztowania, błoto i otwarte studzienki... 
Przyroda też nie szczędzi niewidomym rozmaitych utrudnień. Nawet dobrze opanowany teren, zasypany śniegiem, staje się czymś nowym. Znikają znaki szczególne, jezdnie, krawężniki, chodniki i trawniki. Nie ma już dziur w chodnikach ani rodzajów nawierzchni. Dźwięki rozchodzą się inaczej niż poprzednio, stają się przytłumione. Deszcz również zmienia świat nie do poznania. Samochody robią o wiele większy hałas, na drodze są kałuże, błoto, szum deszczu - orientacja staje się trudniejsza. Podobnie duży wiatr zagłusza dźwięki, którymi kierują się niewidomi i utrudnia orientację w otoczeniu. 
Słabowidzący również spotykają się z poważnymi trudnościami. Występują u nich różne ograniczenia, ubytki w polu widzenia itp. Przeczytaj o tym w podrozdziale 4.2. Każda z opisanych tam wad powoduje inne trudności. W tym miejscu zwróćmy uwagę tylko na niektóre z nich. 
Słabowidzącym orientację utrudniają: słabo skontrastowane kolorystycznie otoczenie, schody niewyróżniające się z tła, szare mury itp. 
Deszcz, zwłaszcza wieczorem, powoduje wielkie trudności. Świat przestaje być kolorowy - wszystko zaczyna lśnić, światła u góry i ich odbicie na chodniku. Każdy krok powoduje poruszanie się świateł na chodnikach i jezdniach. Wielkie zakłócenia powoduje również śnieg, który likwiduje wszelkie kontrasty i cechy terenu. Przykładem na trudności powodowane przez zmiany atmosferyczne może być sytuacja słabowidzącego, który wybrał się na zwiedzanie okolicy w uzdrowisku. Zauważył, że przed uliczką, w którą powinien skręcić, wracając do domu, znajduje się dobrze widoczny, biały budynek - aż oczy zmrużył, bo był cały w słońcu. Jednak, gdy wracał po godzinie, zachmurzyło się, biały budynek zrobił się szary i zlał się z tłem chmury. Stał się niewidoczny. 
Trudności w orientacji przestrzennej osób z uszkodzonym wzrokiem mają charakter obiektywny i subiektywny. O tych obiektywnych już czytaliśmy. Teraz zastanówmy się nad subiektywnymi trudnościami. 
Wszyscy boją się realnych zagrożeń. Niewidomi spotykają je na każdym kroku. Ich obawy są w pełni uzasadnione. Jest realne zagrożenie i jest strach przed nim. Niekiedy jednak występuje strach przed niebezpieczeństwami, które nie istnieją. Niewidomy boi się, że chodnik zniknął, że czyhają na niego potwory, że jest całkowicie bezradny. Mówimy wówczas o lęku. 
Wielkim utrudnieniem jest wstyd, skrępowanie z powodu niepełnosprawności. Dlatego niektórzy niewidomi nie używają białych lasek. Wówczas albo nie wychodzą sami na ulicę, albo powodują zagrożenie wypadkami drogowymi. Jeszcze gorzej sprawa wygląda w przypadku słabowidzących. Ci z reguły nie używają białych lasek i stwarzają niebezpieczeństwo dla siebie oraz innych użytkowników dróg. Wywołują też niepochlebne reakcje przechodniów, którzy nie wiedzą, że mają do czynienia z osobą słabowidzącą i nie rozumieją jej zachowań. 
Możliwości życiowe osób niewidomych i słabowidzących, które nie zaakceptowały niepełnosprawności, są poważnie ograniczone. 
Rzecz jasna, mimo opisanych i nie opisanych trudności, niewidomi i słabowidzący mogą być samodzielni. Wymaga to jednak ich zaangażowania, wysiłku, nauki radzenia sobie i gromadzenia doświadczeń. Warto przy tym korzystać z doświadczeń innych osób niewidomych i słabowidzących. W ten sposób łatwiej można nauczyć się przezwyciężać trudności i szybciej osiągnąć znaczną samodzielność i niezależność. A to jest warte zachodu, wysiłku, a nawet ryzyka. Dlatego, jeżeli możesz, zachęcaj niewidomych, których znasz, z którymi spotykasz się, żeby przełamali opory i usamodzielnili się pod tym względem. 
Słabowidzącym mów, że stanowią zagrożenie dla użytkowników dróg, że mogą stać się powodem nieszczęścia, które będzie obciążało ich sumienie do końca życia, o ile sami nie zginą w wypadku, który spowodują. 
5.1.4.	Poznanie pośrednie 
 Nikt nie ma szans bezpośredniego poznania całego świata i wszechświata. Człowiek bezpośrednio poznaje otoczenie, w którym żyje i miejsca, które może odwiedzić. Nie zdarzy się nigdy, żeby jedna osoba mogła być we wszystkich miejscowościach i miejscach, na biegunach i równiku, na morzu, lądzie i w górach, nie wspominając już o kosmosie. Nie może też bezpośrednio obserwować tego, co dzieje się w dżungli, w glebie i w wodzie. Osoba niewidoma również wszędzie tam być nie może i wszystkiego bezpośrednio obserwować. Ale na tym kończy się podobieństwo możliwości poznawczych ludzi widzących i niewidomych. Niewidomi mają znacznie uboższe możliwości poznawcze. 
Ludzie poznają różnorodne zjawiska, krajobrazy, zwierzęta również w sposób pośredni. Pośrednikami poznania są: zdjęcia, rysunki, obrazy, filmy, plakaty, telewizja, internet. Niewidomy jednak może korzystać z takiego poznania tylko częściowo, tylko słowne relacje i dialogi czy rozmowy towarzyszące filmom, obrazom telewizyjnym lub prezentowanym w internecie. Może też odbierać dźwięki, np. szum morza, ryk zwierząt, hałas autostrady. Oczywiście, jest to tylko drobna część przekazywanych informacji. Wyobraź sobie, że nauczyciel matematyki zapisze całą tablicę i pokaże: to dodać do tego, to wziąć w nawias i podzielić przez to. Uczniowie widzą na co wskazuje nauczyciel. Niewidomy uczeń, chociażby geniuszem dorównywał Einsteinowi, nic z tego wiedzieć nie będzie. Z podobnymi objaśnieniami spotykamy się w telewizji: „Proszę popatrzyć, jak to zwierzę unika niebezpieczeństwa”. Telewidzowie popatrzą i wiedzą, a co wie niewidomy? Tak samo jest z mapą pogody. Na mapie zawsze widać więcej niż można wysłuchać z zapowiedzi. 
Siądź tyłem do telewizora i spróbuj zorientować się w przekazie płynącym z ekranu i głośnika. Z pewnością wiele się nie dowiesz. Ostatnio podejmowane są próby chociażby częściowego przełamania takich trudności. Wymyślono audiodeskrypcję, czyli opis przez narratora niemych scen filmu. I bardzo dobrze, tyle że dalej film jest dla niewidomego tylko w części dostępny. 
W podręcznikach szkolnych coraz więcej znajdujemy ilustracji, które nie są dostępne dla niewidomych. Niewidomy uczeń ma więc trudności w zrozumieniu treści, gdy nośnikiem części informacji jest grafika. Przy pomocy słów, jak możesz przeczytać w podrozdziale 3.1., można wszystko opisać. Można więc zdobyć wiedzę na każdy temat. Nie zawsze jednak można wytworzyć wyobrażenia dokładnie odpowiadające przedmiotom i relacjom między nimi. Grafika ma ułatwiać uczniom opanowanie przedmiotu nauczania i ułatwia. Nie dotyczy to jednak niewidomych. 
Jak widzisz, możliwości poznawcze osób z uszkodzonym wzrokiem, zwłaszcza całkowicie niewidomych, są poważnie utrudnione. Niewidomi potrafią jednak trudności te częściowo pokonywać, chociaż muszą przeznaczyć na to więcej czasu i wysiłku. Mimo to poznanie obiektu, zjawiska, człowieka w wielu przypadkach jest uboższe niż poznanie przez osoby widzące. 
Istnieją sposoby, metody i pomoce, które ułatwiają niewidomym poznawanie rzeczywistości - tyflologiczne mapy, modele przedmiotów, specjalnie adaptowane podręczniki, obrajlowione przybory szkolne. 
Wszystko to nie wszędzie jest dostępne, a ponadto kosztowne. Jeżeli więc decydujesz o przyznaniu dofinansowania na zakup sprzętu rehabilitacyjnego, postaraj się wziąć i takie okoliczności pod uwagę. Zdarza się, że rodzina, której członkiem jest osoba niewidoma, przekracza dochód o parę złotych i przez to nie kwalifikuje się do pomocy socjalnej. Weź poprawkę na potrzeby niewidomego członka rodziny. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 8.1., jego poziom życia przy podobnych dochodach jest zawsze niższy, niż innych ludzi. 
5.2.	Wpływ ograniczeń poznawczych na możliwości wykonawcze 
 Teraz skrótowo zostaną przedstawione ogólne informacje dotyczące możliwości i ograniczeń osób niewidomych i słabowidzących w wybranych dziedzinach. Każda z nich wymagałaby odrębnego opracowania. Przerasta to jednak przyjęty zakres „Przewodnika...” i nie jest też konieczne. Nie jest to bowiem podręcznik dla specjalistów z poszczególnych dziedzin rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Celem jest tu ogólne przedstawienie problematyki tyflologicznej, pokazanie jej złożoności, uwarunkowań, błędnych poglądów, rzeczywistych i subiektywnych ograniczeń oraz możliwości. 
Dokładniej zostaną przedstawione trzy grupy czynności, które są nierozerwalnie związane z życiem ludzkim, są jego warunkiem i mają wielki wpływ na wszystkie możliwości osób z uszkodzonym wzrokiem. Są to: wykonywanie czynności życia codziennego, samodzielne poruszanie się i podróżowanie oraz posługiwanie się pismem. 
5.2.1.	Wykonywanie czynności życia codziennego 
 Większość czynności życiowych ludzie wykonują pod kontrolą wzroku. Wzrok jest bardzo precyzyjnym i szybkim narzędziem poznania. Umożliwia też jednoczesne obserwowanie wielu przedmiotów i relacji między nimi. 
Poznanie przy pomocy innych zmysłów nie jest tak dokładne, tak szybkie i ma o wiele mniejszy zakres przestrzenny. Umożliwia ogląd tego, co weźmie się do ręki i niewiele więcej. Dlatego czynności wykonywane przez ludzi widzących bez trudu, nawet w sposób zautomatyzowany, nie wymagający uwagi i wysiłku, dla niewidomych stanowią trudność. Muszą nauczyć się je wykonywać specjalnymi technikami. Muszą nauczyć się technik odnajdywania upuszczonych przedmiotów, posługiwania się przedmiotami gorącymi, nalewania płynów i wiele innych. 
Dla Ciebie nalanie gorącej wody do szklanki nie stanowi żadnej trudności. Pewnie nawet nie wiesz, że niewidomi stosują aż cztery sposoby wykonywania tej czynności. Są to: 
na temperaturę - szklankę stojącą na stole trzyma się palcami i wyczuwa zmianę temperatury, 
na ciężar - trzyma się szklankę w ręce i wyczuwa zmianę jej ciężaru, 
na słuch - w miarę napełniania szklanki lejąca się woda zmienia dźwięk, 
z zastosowaniem wskaźnika poziomu cieczy - woda zamyka obwód elektryczny i urządzenie wydaje dźwięk. 
A przecież nalanie wody do szklanki jest jedną z najprostszych czynności. Nie jest już tak łatwo niewidomej kobiecie zrobić, np. dobry makijaż, ładnie się uczesać, dobrać kolorystycznie części garderoby. Należy podkreślić, że przyczyną trudności wykonawczych są tu ograniczenia poznawcze, a nie mniej sprawne ręce. Dlatego wykonywanie różnych czynności, nawet dosyć prostych, wymaga od niewidomego koncentracji uwagi, pamiętania o możliwości potrącenia czegoś, uderzenia się, oparzenia, zabrudzenia. 
Człowiek widzący, któremu upadł jakiś przedmiot, najczęściej pochyla się i podnosi go. Rzadko kiedy upadnie mu tak, że trudno go odnaleźć. Niewidomy natomiast musi stosować specjalne techniki. Musi starać się usłyszeć, gdzie przedmiot ten upadł, czy się potoczył, czy uległ rozbiciu. Musi przesuwać rękami lub nogami po podłodze w miejscu, gdzie przypuszczalnie przedmiot ten może leżeć. Czasami konieczne jest delikatne przesuwanie laski położonej na podłodze lub używanie szczotki do zamiatania. Niekiedy wszystko to jest mało skuteczne. Jeżeli przedmiot jest niewielki, jeżeli potoczy się za nóżkę szafki, jego odnalezienie może być bardzo trudne. 
Samo schylenie się po przedmiot, który upadł lub po jakiś przedmiot leżący na dolnej półce szafki może być niebezpieczne. Niewidomy musi to wiedzieć, pamiętać o tym i zamiast się pochylać, przykucać. Wówczas unika bolesnych uderzeń głową, nosem lub łukiem brwiowym w otwarte drzwiczki, róg stołu czy w inny, twardy przedmiot. 
Podobnie sprzątanie wymaga specjalnych technik. Niewidomy nie może kontrolować wzrokiem, czy całą podłogę już przetarł. Może zdarzyć się, że w jednym miejscu będzie wycierał kilkakrotnie, a inne pominie. Musi pamiętać, żeby odkładać przedmioty na stałe miejsca, gdyż w przeciwnym przypadku, nie będzie mógł łatwo ich odnajdywać. 
To tylko przykłady trudności, jakie występują przy wykonywaniu czynności życia codziennego. Jak się jednak wydaje, wskazują one na okoliczności, które mają wpływ na poziom i jakość życia osób z uszkodzonym wzrokiem. Nie należy przy tym wytwarzać sobie przekonania, że życie niewidomych składa się z samych trudności, ograniczeń, bolesnych uderzeń. Jeżeli niewidomi opanują odpowiednie techniki i korzystają ze sprzętu rehabilitacyjnego, ich trudności zostaną poważnie złagodzone. Mogą w znacznym stopniu samodzielnie prowadzić gospodarstwo domowe, sprzątać, prać, prasować, przygotowywać posiłki. Mogą też dokonywać zakupów. O tym również powinieneś wiedzieć i być przekonany, gdyż udowodniło to tysiące niewidomych. 
Powinieneś też wiedzieć, że osoby niezrehabilitowane, niezaradne, z dodatkowymi, poważnymi niepełnosprawnościami nie osiągają wystarczającej samodzielności w żadnej dziedzinie, w wykonywaniu czynności życia codziennego również. Dodać należy, że wszystko to mogą wykonywać również osoby słabowidzące. Im jednak przychodzi to znacznie łatwiej. 
5.2.2.	Samodzielne poruszanie się i podróżowanie 
 Większość niewidomych posiada sprawny narząd ruchu. To jednak nie wystarcza do samodzielnego chodzenia po drogach i ulicach oraz podróżowania. Muszą opanować technikę posługiwania się białą laską, muszą ciągle mieć napiętą uwagę, wiele pamiętać, przezwyciężać strach i skrępowanie z powodu niepełnosprawności. 
Opanowanie umiejętności samodzielnego poruszania się jest jednym z najtrudniejszych zadań rehabilitacji. Przy przemieszczaniu się, poza narządem ruchu, wzrok odgrywa największą rolę. Jego brak powoduje bardzo poważne trudności w orientacji w przestrzeni. Utrudnia też unikanie niebezpieczeństw. Najtrudniejsze jednak do pokonania jest skrępowanie z powodu niepełnosprawności. Nikt nie lubi wyróżniać się w sposób negatywny. Ludzie boją się utraty wzroku, a ci, którzy go utracili, nie wierzą pozostałym zmysłom i krępują się z powodu niepełnosprawności. 
Pamiętajmy przy tym, że niezbyt często, ludzie niewłaściwie reagują na widok osoby niewidomej. Przeciwnie, najczęściej są życzliwi i chcą pomóc. Nie zawsze wiedzą, jak to zrobić, czasami są wścibscy i niedelikatni. Trzeba jednak wiedzieć, że trafiają się nawet niemal sadystyczne zachowania. 
Niewidoma kobieta idzie z laską i słyszy, jak dwaj młodzi ludzie zakładają się - wpadnie, czy nie wpadnie. Nie wpadła, bo słyszała ich rozmowę, a wpaść mogła do otwartej studzienki. 
Biegnący chłopiec wytrącił niewidomemu laskę. Niewidomy miał wielkie trudności, żeby ją odnaleźć. Gdy mu się to udało, podeszła kobieta i powiedziała: „Obserwowałam, jak Pan sobie radzi i podziwiałam Pana”. 
Jeszcze jeden przykład. Niewidomy zamieszkał na nowym osiedlu. Teren nie był jeszcze uporządkowany - stosy płyt chodnikowych, brak chodników, doły. Wracał do domu z pracy. Jeden z bawiących się chłopców krzyknął: „W lewo!”. Niewidomy skręcił w lewo i trafił laską w leżące płyty. Wiedział, że skręcić trzeba raczej w prawo, więc skręcił. Chłopcy krzyknęli jeszcze kilka razy: „W lewo!”, a gdy to nie poskutkowało, któryś zawołał: „W lewo, idioto!” Takie zachowania jednak naprawdę należą do rzadkości. 
Warto jednak zauważyć, że nie jest ważne, czy rzeczywiście ludzie niewłaściwie reagują w kontaktach z niewidomymi, czy tylko niewidomy sobie wyobraża, że tak jest. W jednym i w drugim przypadku psychiczne skutki są jednakowe. Niewidomy odczuwa skrępowanie, które utrudnia mu, a czasami nawet uniemożliwia osiągnięcie optymalnego stopnia samodzielności. Jeżeli jednak skrępowanie zostanie przełamane, może osiągnąć znaczną sprawność, może dosyć swobodnie poruszać się po obiektach zamkniętych, ulicach i podróżować. 
Opanowanie tego zadania poważnie ułatwia odpowiednie szkolenie. Przeczytaj o tym w podrozdziale 8.2.2. Bez opanowania tej umiejętności, w życiu niewidomych występują poważne ograniczenia. Niemal niemożliwe staje się podjęcie pracy zarobkowej, pełnienie wielu innych funkcji i ról społecznych - założenie rodziny, działalność społeczna, korzystanie z dóbr kultury itp. 
Zwróć uwagę, że ta prosta czynność osobom widzącym nie sprawia żadnych trudności. Niewidomym również nie sprawiałaby, gdyby nie ograniczenia poznawcze, gdyby nie brak wzrokowej orientacji w otoczeniu. Dodatkowo na trudności poznawcze nakładają się trudności psychiczne, uwarunkowania społeczne, błędne poglądy i postawy. Ograniczenia poznawcze są jednak przyczyną pozostałych trudności. Warto wiedzieć, że wielu niewidomych osiągnęło w tej dziedzinie zadziwiającą sprawność i są niemal niezależni od pomocy innych osób. 
Zastanów się nad tym. Może bowiem zdarzyć się, że najbardziej skuteczną formą pomocy, jakiej możesz udzielić niewidomemu, jest: 
przekonanie go o konieczności opanowania niezbędnych umiejętności, w tym samodzielnego poruszania się i podróżowania, 
skierowanie go do Polskiego Związku Niewidomych lub innego stowarzyszenia, które działa na rzecz niewidomych i słabowidzących w celu uzyskania pomocy w podjęciu odpowiedniego szkolenia. 
O takich możliwościach przeczytasz w rozdziale 18. 
5.2.3.	Posługiwanie się pismem 
 Kolejną trudnością, z którą muszą uporać się osoby pozbawione wzroku jest korzystanie ze słowa pisanego. Od 1825 r. istnieje system pisma punktowego opracowany przez Ludwika Braille‘a. Na temat tego pisma i jego twórcy możesz więcej przeczytać w podrozdziale 16.4. Pismo to daje niewidomym wiele możliwości. Nie jest jednak tak łatwe i doskonałe, jak pismo, którym posługują się ludzie widzący. 
Słowo pisane stwarza wielkie możliwości poznawcze, których niewidomi byli pozbawieni przez wieki. Ludwik Braille tylko częściowo ograniczenie to usunął. Nawet obecnie, udźwiękowione komputery, które są wielkim ułatwieniem dla niewidomych, nie sprawiły, że dostęp do słowa pisanego jest równie łatwy jak dla ludzi widzących. Dodać należy, że ludzie widzący również posługują się komputerami. Jak zawsze, tak i tu korzystają oni z tej pomocy w szerszym zakresie i przychodzi im to łatwiej. O wzrastających możliwościach korzystania z pisma przeczytaj w podrozdziale 8.2.3. 
W tym miejscu należy tylko zwrócić uwagę, że przyczyną utrudnionego dostępu do słowa pisanego jest uszkodzony wzrok. Utrudnienia te w konsekwencji wpływają na ograniczenie możliwości poznawczych. 
5.3.	Konsekwencje psychiczne 
 Utrata wzroku w sposób bezpośredni nie wpływa na zmiany psychiczne i nie ogranicza sprawności umysłowej. Ograniczenia występujące w sferze poznawczej i wykonawczej jednak mogą powodować zaburzenia funkcjonowania całego organizmu, w tym również psychiki. Trudności te mogą ulec nasileniu w społecznym funkcjonowaniu i wywołać wystąpienie mechanizmów obronnych, kompleksów, lęków itp. Mogą one spowodować poważne wzmocnienie obiektywnych trudności i ograniczeń wynikających z niepełnosprawności. 
Ograniczenia poznawcze, trudności korzystania ze źródeł informacji, negatywnie wpływają na możliwości pracy umysłowej, lecz ich nie przekreślają. Świadczą o tym osiągnięcia wybitnych niewidomych. Jeżeli to Cię interesuje, przeczytaj cztery podrozdziały rozdziału 16. 
5.3.1.	Wpływ uszkodzenia wzroku na psychikę 
 Człowiek jest istotą psychosomatyczną, to znaczy w jego funkcjonowaniu ważna jest zarówno psychika, jak i ciało (soma). Nie ma potrzeby zastanawiać się, który z tych czynników ma większe znaczenie. Starożytni mówili: „W zdrowym ciele, zdrowy duch”. Nie jest to aż tak proste, ale oddaje pewną prawdę. 
Człowiek nie funkcjonuje jak wieloczynnościowy automat, np. robot kuchenny. W przypadku tego urządzenia, uszkodzenie jednej części nie musi wpływać w żaden sposób na funkcjonowanie innych. Uszkodzenie młynka do mielenia pieprzu nie oznacza, że maszynka do mięsa również nie będzie działała. W tym przypadku tylko uszkodzenie silnika powoduje, że cały robot nie spełnia swoich funkcji. Trzymając się tego przykładu, można powiedzieć, że zeszpecenie jego obudowy, porysowanie, poplamienie, powyszczerbianie - w żaden sposób nie wpływa na obniżenie sprawności użytkowej robota. W dalszym ciągu będzie wyciskał soki, kroił warzywa, miksował, jakby nic się nie stało. 
Inaczej jest z człowiekiem. Wyobraźmy sobie dziewczynę, której twarz została oszpecona przez poparzenie. Żadna funkcja, istotna dla jej organizmu, nie została uszkodzona. Wszystko funkcjonuje jak dawniej. Czy jednak na pewno? 
Dziewczyna ta ma problemy, z którymi dawniej nie spotykała się. Ludzie zwracają na nią uwagę i młodzi mężczyźni nie interesują się nią tak, jak poprzednio. Zostały zakłócone jej społeczne relacje. Mimo więc, że żadna z życiowych funkcji nie została naruszona, obniżona została samoocena, powstało skrępowanie, obniżył się poziom zadowolenia z siebie. Dziewczyna zaczyna unikać ludzi, zwłaszcza młodych, wytwarza psychiczne mechanizmy obronne. Zmienia się jej stosunek do ludzi i do siebie. Niekiedy zaczyna dorabiać teorię, że wszystko, co dotąd ją interesowało nie jest godne uwagi, że młodzi mężczyźni są nic niewarci, że kontakty towarzyskie są stratą czasu itd. Oczywiście, tak być nie musi, ale bywa. Reakcją na oszpecenie może być ucieczka w narkotyki, w alkoholizm, w samotność i negację wszystkiego, co było i powinno być ważne. 
Może też być inaczej. Oszpecenie może wywołać reakcję odwrotną - nie poddam się, ja wam pokażę, osiągnę więcej niż wy, znajdę wartościowego człowieka, założę rodzinę, wychowam dzieci. Aby cele te osiągnąć, oszpecona dziewczyna będzie wytrwale pracowała, uczyła się, zechce wszędzie być najlepsza. I może być świetnym pracownikiem, wspaniałą żoną, wartościowym człowiekiem. 
Utrata lub znaczne osłabienie wzroku jest czymś więcej niż oszpeceniem twarzy. Jak mogłeś przeczytać na wielu stronicach „Przewodnika...”, brak wzroku niczego nie ułatwia, a wszystko utrudnia, powoduje poważne ograniczenia we wszystkich dziedzinach życia. Brak wzroku odcina człowieka od najbogatszego źródła informacji, ogranicza orientację w otoczeniu i wpływa na możliwości wykonawcze. 
Czynności, które człowiek widzący wykonuje bez szczególnego skupienia uwagi, automatycznie, niejako mimo woli, niewidomemu sprawiają poważne trudności. Ociemniały, prawie jak niemowlę, musi nauczyć się chodzić, jeść samodzielnie, wykonywać czynności higieniczne i samoobsługowe. Musi uczyć się korzystania z dobrodziejstw pisma i opanować wiele innych czynności. Wszystko to wymaga uwagi, pracy, korzystania z pomocy rehabilitacyjnej, posługiwania się sprzętem i pomocami rehabilitacyjnymi. Niewidomy natomiast uczył się tego od początku, podobnie jak inne dzieci. Musi jednak opanować i stosować inne metody wykonywania różnych czynności. Metody te, z reguły są trudniejsze, bardziej czasochłonne i mniej dokładne od tych, którymi posługują się dzieci widzące. 
Niewidomy i ociemniały spotyka się również z uprzedzeniami, błędnymi wyobrażeniami na temat niewidomych oraz stereotypami. Słabowidzący wywołuje niejednokrotnie różnego rodzaju nieporozumienia, błędne oceny i opinię. O podobnych sprawach możesz przeczytać m.in. w podrozdziałach: 3.3., 3.4. i 4.4. Teraz zwróć uwagę na fakt, że wszystkie te uwarunkowania, ograniczenia i utrudnienia mają wpływ na psychikę osoby z uszkodzonym wzrokiem. Wpływ ten jednak nie zawsze i nie najczęściej jest negatywny. 
Podobnie jak dziewczyna z oszpeconą twarzą, niewidomy, ociemniały czy słabowidzący może uciekać w alkoholizm, narkotyki, w samotność i rezygnację. Jego niepełnosprawność jednak może być, i w wielu przypadkach jest, czynnikiem mobilizującym do wysiłku. Dobitnie świadczą o tym osiągnięcia niewidomych: w pracy zawodowej, działalności artystycznej, naukowej i w innych dziedzinach. 
Wszystko więc zależy od człowieka i nic z góry przesądzone nie jest. Na możliwości niewidomych i słabowidzących wpływa wiele czynników, brak lub osłabienie wzroku jest tylko jednym z nich. Ważne są zdolności, poziom inteligencji, warunki środowiskowe, wpływy otoczenia, możliwość korzystania z nauki i z pomocy rehabilitacyjnej. 
Najważniejsze jednak są cechy osobowości. Nawet przy najwyższym poziomie inteligencji można w życiu nic nie osiągnąć, jeżeli zawiedzie pracowitość, wytrwałość, ambicja, zdolność do wytyczania sobie realnych celów i konsekwentnego dążenia do ich osiągania. 
5.3.2.	Nadwrażliwość 
 Wśród wielu cech przypisywanych osobom niepełnosprawnym, w tym niewidomym i słabowidzącym, jest przewrażliwienie. Wielu uważa, że niewidomi są osobami bardzo subtelnymi, uduchowionymi, wrażliwymi na piękno, na dobro, na zachowania ludzi wobec nich. Według innych, są nieokrzesanymi gburami, egoistami itd. 
Jak zwykle, tak formułowane poglądy nie są prawdziwe. Oczywiście, są niewidomi bardzo wrażliwi, ale są również gruboskórni, są subtelni, ale też tacy, którym nie można przypisać tej cechy, są różni, podobnie jak pozostali ludzie. Warto zastanowić się, skąd biorą się poglądy dotyczące przewrażliwienia niewidomych. 
W naturze ludzkiej leży skłonność do uogólnień i przypisywania innym swoich wyobrażeń. Nasza pamięć jest wybiórcza. Zapamiętujemy przede wszystkim to, co wywarło na nas mocne wrażenie. Inne spostrzeżenia są znacznie łatwiej zapominane. Przypisywanie niewidomym cech, pozytywnych albo negatywnych, również wynika z tych skłonności i z cechy pamięci. W zależności od osobistych spostrzeżeń, doświadczeń, zasłyszanych opinii, przeczytanych opisów osób niewidomych w literaturze, kształtujemy sobie obraz na ich temat i do obrazu tego staramy się dopasować konkretne osoby. Popełniamy przy tym mnóstwo błędów. 
Są jednak pewne różnice w życiu niewidomych w porównaniu z życiem osób widzących. Otóż ci pierwsi, spotykają się w życiu codziennym z sytuacjami, które nie występują w życiu większości osób widzących. Niewidomi spotykają się niekiedy z litością, przesadnym współczuciem, niezdrową ciekawością, niedelikatnością. Ludzie widzący, jeżeli nie są osobami niepełnosprawnymi lub w inny sposób się nie wyróżniają, np. brzydotą, otyłością, wyjątkowo wysokim wzrostem, nie zwracają na siebie uwagi i nie wywołują nadmiernego zainteresowania o zabarwieniu negatywnym. 
Osobom niewidomym sprawiają przykrość niektóre zachowania ludzi widzących. Ci ostatni z kolei, nie rozumieją, dlaczego ich zachowania wywołują negatywne emocje i przyjmują, że wynikają one z przewrażliwienia. Im mniej kulturalne środowisko, tym częściej osoby niepełnosprawne, w tym niewidome, spotykają się z zachowaniami, które dla nikogo nie byłyby miłe. 
Niewidomi nie lubią, jeżeli rozmowa, niezależnie od czego się zaczyna, zmierza do jednego - od kiedy pani, pan nie widzi i dlaczego. Oczywiście, temat ten może kończyć się szybko albo być ciągnięty do znudzenia. Zależy to od obydwu stron - poziomu wścibstwa osoby widzącej i umiejętności zmiany tematu przez osobę niewidomą. Czasami jednak jest to trudne. Z takimi problemami niewidomi najczęściej radzą sobie, udzielając żartobliwych odpowiedzi. Rzadko informują o rzeczywistych przyczynach utraty wzroku. 
Niekiedy przygodnie spotkana osoba czuje się uprawniona do zadawania pytań, jakie jej przyjdą do głowy, z dotyczącymi najbardziej intymnej sfery życia włącznie. Rozmówcy tacy, rzecz jasna, nie mogą liczyć na entuzjazm niewidomego. Często mało kulturalne osoby, gdy spotkają niewidomego, wyrażają mu współczucie, litują się lub „podziwiają” go i twierdzą, że najgorszym kalectwem jest ślepota. Czasami niewidomy podejmuje próbę racjonalnego naświetlenia sprawy. Mówi na przykład, że całkowity paraliż jest gorszy, bo co z tego, że się widzi, jeżeli tylko sufit oglądać można. Wówczas rozmówca stwierdza: „Tak mówisz, bo co ci pozostało”. 
Odwrotną stroną tego medalu jest wyrażanie podziwu. To również jest niemiłe. Dorosłemu człowiekowi nie może sprawiać przyjemności, jeżeli jest chwalony za bardzo drobne „dokonania” - a to, że sam chodzi, że odczytuje godzinę na zegarku, że jest taki pogodny mimo nieszczęścia. Tylko dziecko może cieszyć się z pochwał, że przeszło o własnych siłach pięć metrów od mamusi do tatusia. 
Denerwujące mogą być rozmowy o niewidomym w jego obecności, jakby nie słyszał albo nie rozumiał, co się mówi. Tak samo, zwracanie się do osoby towarzyszącej, zamiast bezpośrednio do niewidomego. Niekiedy wygląda to groteskowo. Urzędnik mówi: „Proszę go zapytać, czy ma dowód osobisty”. Niewidomy odpowiada, że ma i podaje dowód. Urzędnik: „Proszę go zapytać, jakie są jego warunki mieszkaniowe”. Niewidomy znowu odpowiada, ale to niczego nie zmienia. Pytania są kierowane w dalszym ciągu za pośrednictwem osoby towarzyszącej, chociaż ona nie bierze udziału w tym przesłuchaniu. Oczywiście, tak krańcowe przypadki bardzo rzadko się zdarzają. Znacznie częściej podobne sytuacje występują w łagodniejszej postaci. 
Ogólnie można powiedzieć, że niewidomi nie lubią nadmiernego zainteresowania swoją osobą. Doskonale bowiem wiedzą, co leży u jego podstaw. Nie jest to zwykłe zainteresowanie przygodnie spotkanym człowiekiem. Najczęściej wynika z litości, z przekonania, że niewidomemu jest bardzo trudno żyć i powinien zachowywać się odpowiednio do tak wielkiego nieszczęścia, jakie go spotkało. Jeżeli zachowuje się inaczej, normalnie, uśmiecha się zamiast mieć posępny wyraz twarzy, jest to niezrozumiałe. W takim przypadku, wścibski pan, chce sprawę wyjaśnić, dobrze przyjrzeć się, zadać kilka pytań, dowiedzieć się jak najwięcej. 
Jeżeli w podobnych sytuacjach niewidomy traci cierpliwość, denerwuje się, staje się opryskliwy - otoczenie dochodzi do wniosku, że jest on przewrażliwiony. Jeżeli jeden niewidomy jest przewrażliwiony, a - co nie daj Boże - i drugi, wszyscy są przewrażliwieni. I nie każdy chce wniknąć w przyczyny takich zachowań. Nie każdy potrafi uświadomić sobie, że i on straciłby cierpliwość w podobnych okolicznościach. 
Jak zawsze, tak i w tym przypadku, trudno jest dotrzeć z wyjaśnieniami do wszystkich osób, które mogą spotkać niewidomych. Trudno jest przekazywać wiedzę na temat niewidomych. Znacznie łatwiej i bardziej skutecznie jest tłumaczyć niewidomym zachowania ludzi wobec nich, wyjaśniać przyczyny tych zachowań i apelować o wyrozumiałość. Układanie dobrych stosunków z ludźmi widzącymi jest bardziej potrzebne niewidomym niż ludziom widzącym. Ci ostatni bowiem, mogą całe lata przeżyć i nie mieć kontaktów z niewidomymi. Odwrotnie nie jest to możliwe. Niewidomi więc muszą starać się unikać emocji i niekoniecznie mówić każdemu, co o nim myślą. Ich dobrze pojęty interes własny tego wymaga. 
5.3.3.	Konsekwencje intelektualne 
 Jak mogłeś przekonać się z lektury podrozdziałów rozdziału 5. niewidomi mają poważne ograniczenia w dostępie do informacji zarówno tych płynących z otoczenia, z przyrody, jak i tych przekazywanych przez ludzi. Ograniczenia jednak nie oznaczają całkowitego braku dostępu do informacji. 
Utrata wzroku, chyba nawet najmniej wpływa na intelekt człowieka. Jeżeli jego umysł pracuje sprawnie, brak możliwości widzenia nie wpływa na zdolności. Jest wprawdzie utrudniony dostęp do informacji, lecz zdobyte informacje mogą bez zakłóceń być przetwarzane przez umysł osoby niewidomej. Żeby poprawnie rozumować, niekoniecznie trzeba widzieć. Nie trzeba nawet stosować specjalnych metod, jak np. przy samodzielnym poruszaniu się w przestrzeni, czy wykonywaniu czynności życia codziennego. Umysł pracuje zgodnie ze swoimi właściwościami, jest sprawny, bardzo sprawny albo mało sprawny. Nie zależy to od stanu wzroku jego właściciela. Dlatego wybitni niewidomi mogą osiągać niewyobrażalne wręcz wyniki w pracy naukowej, pracy twórczej czy innej, wymagającej posługiwania się umysłem. Nie osiągają natomiast tak wysokich wyników w dziedzinach, które wymagają sprawności fizycznej. Czynności z zastosowaniem sprawności fizycznej, na ogół wykonywane są pod kontrolą wzroku, którym niewidomi nie dysponują. 
Oczywiście, do osiągnięcia wysokich wyników w żadnej dziedzinie nie wystarczy sprawność intelektualna. Niezmiernie ważne są cechy osobowości, np. wytrwałość, konsekwencja, upór w dążeniu do celu, odporność na stres. To jednak zawsze jest ważne, w przypadku osób widzących również. Ważne są także inne cechy psychiczne, np. poziom znerwicowania, temperament, wrażliwość. Nie bez znaczenia jest wyznawany system wartości, światopogląd i uwarunkowania środowiskowe. Wszystko to może nieco inaczej oddziaływać na sprawność intelektualną niewidomych niż innych ludzi. Sprawność ta jednak pozostaje i zawsze może być wykorzystywana. 
Reasumując, można stwierdzić, że sprawność intelektualna jest bardzo odporna na oddziaływanie fizycznych czy zmysłowych niepełnosprawności. 
5.3.4.	Poglądy niektórych niewidomych na swój temat 
Niewidomi spotykają się często z najdziwaczniejszymi i nieprawdopodobnymi poglądami na swój temat. Niekiedy przyjmują je z zupełnym spokojem, czasami próbują tłumaczyć. Niektórzy denerwują się i starają się zrewanżować jakąś złośliwością. Przygodnie spotkana osoba mówi: „Wolałabym wszystko stracić, byle widzieć. To najgorsze nieszczęście, świata bożego nie oglądać.” Na co niewidomy: „To prawda, ale jeszcze gorzej głowy nie mieć. A tylu ludzi chodzi bez głów.” 
Zrozumiałe jest, że ludzie bardzo mało wiedzą o niewidomych. Często ich poglądy i wyobrażenia są żenująco prymitywne. I na to rady nie ma. Nie ma sposobu, żeby w ciągu dziesięcioleci zmienić poglądy ukształtowane przez tysiące lat. Znacznie gorzej, jeżeli sami niewidomi na swój temat głoszą wypaczone poglądy, stawiają sprzeczne wymagania i domagają się równego ich traktowania, z tym, że traktowanie to ma być całkowicie nierówne. I jak to pogodzić? 
Każdy, kto pracował kilkadziesiąt lat w środowisku osób z uszkodzonym wzrokiem, mógł spotkać się z różnymi postawami, charakterami, upodobaniami i fanaberiami. Mógł spotkać osoby mądre, wrażliwe, wyrozumiałe, którym nic zarzucić nie można, ale również osoby gruboskórne, które nawet nie wiedzą, co to jest wrażliwość. Mógł spotkać ludzi uczciwych i bezmyślnych drani, np. takich, którzy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności własnoręcznie zniszczyli swoje oczy. 
Z takich obserwacji wynika, że niewidomi pod względem charakterów, postaw, moralności i inteligencji nie różnią się od ludzi dysponujących dobrym wzrokiem. Wśród jednych i drugich można znaleźć przykłady takich zachowań, jakie potrzebne są do udowodnienia przyjętej tezy. Ktoś, kto przypisuje niewidomym same negatywne cechy, nie będzie miał trudności, żeby znaleźć wystarczającą liczbę przykładów. I odwrotnie, ktoś kto zechce wykazać, że niewidomi obdarzeni są pozytywnymi cechami osobowości, również łatwo znajdzie przykłady na poparcie tego twierdzenia. 
Niestety, jak w każdym środowisku, tak i wśród niewidomych są osoby, które głoszą sprzeczne opinie na swój temat. Często twierdzą, że są ludźmi równie wartościowymi jak pozostali ludzie, niczym się od nich nie różnią, z tym, że są od nich lepsi lub gorsi. Twierdzą, że wszystko mogą, wszystko potrafią, ale domagają się pomocy nawet w sytuacjach, w których mogliby sobie sami poradzić. Twierdzą, że są pierwszorzędnymi pracownikami i dziwią się, że pracodawcy nie chcą ich zatrudniać, bo to niby nic ich nie rozprasza, mogą bardziej niż pracownicy widzący skupić się na wykonywanych czynnościach, ale korzystają ze skróconego czasu pracy, dłuższego urlopu, ulgowego traktowania. 
Są też tacy, którzy obrażają się, jeżeli ktoś chce im pomóc, a innym razem twierdzą, że ludzie widzący są nieczuli i nie chcą im pomagać. Twierdzą, że są tacy sami jak inni, ale są bardziej wrażliwi, wnikliwi, lepsi. Jeżeli poglądy podobne głoszą różne osoby, jedna tak, druga inaczej, można to jeszcze zrozumieć. Jeżeli jednak ta sama osoba wygłasza sprzeczne opinie na swój temat - nie ma to nic wspólnego z logicznym myśleniem. Wypada dodać, że ludzie widzący też nie są aniołami ani świętymi. Chętnie uogólniają i wyrażają bezpodstawne opinie. 
Niekonsekwentne poglądy osób niewidomych na własny temat mogą być nieświadomą tendencją dostosowywania się do sprzecznych oczekiwań otoczenia. Mogą też być próbami radzenia sobie z teoretyczną wiedzą na temat możliwości niewidomych i świadomością własnych ograniczeń. Mogą zależeć od zmiennych nastrojów, które przeżywa chyba każdy człowiek. Mogą też być skutkiem systemu pomocy socjalnej, który przeznaczony jest dla niezaradnych. Chęć skorzystania z pomocy wymaga wykazania swojej niezamożności i niezaradności. Z drugiej strony, psychika wzdraga się przed uznaniem tego, co głosi się w celu uzyskania jakichś korzyści. Rozważania te nie dotyczą tylko niewidomych. Jak się dobrze rozejrzysz, może zauważysz, że wśród Twoich znajomych są również tacy, którzy swoje szanse, sukcesy, dokonania i dążenia oceniają różnie, w zależności od nastroju i innych okoliczności. Zwróć uwagę, że w wygłaszaniu poglądów na swój temat różnią się nie tylko poszczególni ludzie, ale i całe narody. Amerykanin, na pytanie: „Co słychać?” albo „Jak leci?” zawsze odpowie: „Znakomicie”. Odpowie tak nawet wówczas, gdy jest bliski bankructwa i ząb go boli. A Polak?... 
Nie ma świata niewidomych i nie ma świata widzących. Jest jeden świat, a na nim wielka różnorodność dosłownie wszystkiego, ludzi również. I to jest rzeczywistość, którą należy uznać i pogodzić się z nią. A może dobrze, że tak różnimy się między sobą? 
6.	Społeczne funkcjonowanie niewidomych i słabowidzących 
 
Funkcjonowanie osób z uszkodzonym wzrokiem w środowisku społecznym jest chyba nawet trudniejsze od funkcjonowania w środowisku fizycznym, gdyż więcej zależy tu od innych ludzi. Dla zilustrowania postawionej tezy, warto zastanowić się nad kilkoma zagadnieniami, które ułatwią zrozumienie trudności: 
osobom z uszkodzonym wzrokiem w kontaktach z ludźmi widzącymi, 
osobom widzącym w kontaktach z niewidomymi i słabowidzącymi. 
 
6.1.	Postrzeganie ludzi przez niewidomych i słabowidzących 
 W podrozdziałach rozdziału 5. możesz przeczytać o poznawaniu otaczającego świata przez niewidomych. Zostały tam wykazane różnice w poznaniu wzrokowym i bezwzrokowym. Człowiek jest jednak istotą społeczną. Nie może żyć bez kontaktów z ludźmi. Ważne jest więc poznawanie ludzi, reagowanie na ich zachowania, przekazywanie i odbieranie informacji. Nie chodzi tu wyłącznie o informacje słowne. Są one bardzo ważne, ale nie jedyne. W życiu każdego człowieka ogromną rolę odgrywają pozasłowne sygnały przekazywane przez ludzi i odbierane przy pomocy różnych zmysłów. 
W kontaktach ludzi widzących, oprócz słownego przekazu, istotną rolę odgrywają sygnały odbierane przy pomocy wzroku. Pomyślmy tylko, ile informacji może zawierać uśmiech czy wyraz oczu. Uśmiech może być uroczy, miły, przyjazny, ironiczny, kpiący, smutny, radosny, sarkastyczny, sardoniczny, drwiący, figlarny i jeszcze jaki? Tak samo wyraz oczu i wzrokowy przekaz może mieć różne odcienie i różne znaczenia. Wzrokiem można się porozumiewać, można przekazać zachętę, zaproszenie, można odpychać, coś wskazać, ostrzec. Wyraz oczu może być smutny, radosny, szczery, zimny, twardy, łagodny, zdziwiony, nienawistny, bolesny, triumfujący, przenikliwy, roztargniony. Oczy mogą być maślane, lśniące, zamglone, nieobecne i jakie jeszcze? 
Można również łatwo znaleźć różne przymiotniki określające wyraz twarzy. Zwróćmy uwagę na fakt, że nie ma tu mowy nawet o jednym wypowiedzianym słowie, a ile informacji można odczytać z wyrazu twarzy, uśmiechu i wyrazu oczu. Jedno spojrzenie wystarczy, by wiedzieć, że spotkana osoba jest kobietą lub mężczyzną i mniej więcej, ile ma lat. 
Znawcy mówią o języku ciała. W języku tym niemal wszystko ma znaczenie - pochylenie głowy, pochylenie tułowia ku przodowi, podniesienie głowy wysoko, ustawienie nóg, ruchliwe ręce i wiele innych obrazów ciała odbieranych przy pomocy wzroku. Wszystko coś znaczy, coś mówi, coś przekazuje. 
Odrębnym zagadnieniem jest gestykulacja. W czasie rozmowy ważne jest skinienie lub pokręcenie głową, machnięcie ręką, wzruszenie ramionami, zmarszczenie brwi, „pomaganie sobie” rękami. Gesty te coś podkreślają, wyrażają uczucia itd. Wszystko to nie jest dostępne dla niewidomych. 
Osoby słabowidzące w kontaktach z ludźmi wykorzystują pozostałe możliwości widzenia i korzystają z pozasłownych informacji odbieranych wzrokiem. Zakres korzystania jest tym większy, im wzrok jest mniej uszkodzony, im lepsza jest jego ostrość i szersze pole widzenia. 
Są też informacje odbierane innymi zmysłami, np. zapachy. Odgrywają one jednak mniejszą rolę. 
W kontaktach niewidomych z ludźmi ogromną rolę odgrywa słuch. Przy jego pomocy można poznawać i interpretować barwę i brzmienie głosu. W głosie człowieka można rozpoznać jego stan emocjonalny - smutek, rozpacz, radość. Niewidomi uczą się rozpoznawania i interpretacji głosów ludzkich. Pamiętajmy jednak, że nie zastąpi to sygnałów odbieranych przy pomocy wzroku. 
Ludzie widzący również mają tę zdolność. Dla nich jednak słuch jest mniej ważny. Wzrokiem mogą skorygować sygnał odebrany przy pomocy słuchu. W niektórych sytuacjach jednak nie mogą liczyć na taką kontrolę. Przykładem może być chociażby rozmowa telefoniczna. Tu możliwości niewidomego i widzącego są równe. Można nawet stwierdzić, że ze względu na dominującą rolę słuchu, niewidomy „więcej słyszy” i lepiej to interpretuje. Niestety, niekiedy słuchowe rozpoznanie i interpretacja są całkowicie błędne. Każdy niewidomy ma w pamięci przypadki, kiedy mężczyzna miał żeński głos, uznał go za kobietę i zwracał się do niego „proszę pani”. Bywa też odwrotnie. Zna również przypadki, kiedy rozmówca miał głos nijaki i nie mógł rozpoznać jego płci lub ocenić wieku. 
Odrębnym problemem jest sposób mówienia osoby niewidomej. Przeczytasz o tym w podrozdziale 6.2. Teraz warto zwrócić uwagę, że warunkiem w miarę bezstresowych kontaktów z ludźmi jest gromadzenie przez niewidomych doświadczeń, wyciąganie wniosków i stosowanie ich w życiu. Ważne są też rozmowy z innymi niewidomymi na podobne tematy. Poszerzają one własne doświadczenia i ułatwiają radzenie sobie w różnych sytuacjach. Osoby widzące również powinny gromadzić doświadczenia w kontaktach z niewidomymi, obserwować, porównywać i zbyt łatwo nie uogólniać. Niewidomi, słabowidzący oraz osoby z dobrym wzrokiem, które częściej kontaktują się z niewidomymi, powinny też czytać prasę przeznaczoną dla osób z uszkodzonym wzrokiem oraz popularną literaturę tyflologiczną. 
6.2.	Rozmowy z ludźmi widzącymi 
 Wielu uważa, że porozumiewanie się słowne z ludźmi nie stanowi dla niewidomych trudności. Tak jednak nie jest. W podrozdziale 6.1. czytaliśmy, że mimika, gestykulacja, wyraz twarzy i oczu oraz „mowa ciała” odgrywają ważną rolę w komunikowaniu się. Jeżeli więc niewidomy nie odbiera tych sygnałów, jego porozumienie z ludźmi jest utrudnione i wymaga wypracowania specjalnych metod, wzmożonej uwagi i dodatkowego wysiłku. Pewien problem stanowią również wypowiedzi niewidomego kierowane do rozmówców. 
Język, którym się posługujemy, w znacznej mierze odnosi się do pojęć, które nie istnieją w świadomości osoby niewidomej w postaci dokładnych wyobrażeń. W każdym naturalnym języku funkcjonuje mnóstwo pojęć i określeń odnoszących się do światła, barw, odcieni, przestrzennych relacji między różnymi obiektami, do obiektów, które nie poddają się oglądowi bezwzrokowemu. 
Niewidomi również posługują się takimi pojęciami i określeniami, ale można by powiedzieć, że niekiedy bez właściwego ich zrozumienia. Jest to dla nich czysta abstrakcja. Mówimy tu o tak zwanym werbalizmie niewidomych. Stanowi on pewną trudność w porozumiewaniu się z ludźmi, gdyż nie ma pewności, czy osoby komunikujące się przy pomocy słów jednakowo rozumieją ich treść. 
Dodać należy, że i bez tego utrudnienia zdarza się, że wypowiedzi są rozumiane niezgodnie z intencjami osoby wypowiadającej się. Konieczne są uściślenia, wyjaśnienia, uzupełnienia, wprowadzanie ograniczeń niektórych pojęć i definiowanie innych. Na te powszechnie występujące trudności, w przypadku gdy jednym z rozmówców jest osoba niewidoma, nakładają się trudności wynikające z werbalizmu. 
Jednym z problemów jest ograniczona możliwość stosowania gestykulacji i ogólnie „mowy ciała”. Niewidomy nie może opanowywać wszystkich form zachowania społecznego przez naśladownictwo. Nie może w łatwy sposób opanować form zachowania, których nie postrzega lub postrzega częściowo albo w odmienny sposób. Stąd ma trudności w opanowaniu mimiki. Nie może przekazywać żadnych informacji przy pomocy wzroku. Nie może też rozpoczynać swej wypowiedzi wówczas, gdy rozmówca patrzy na niego wyczekująco, czy któryś ze współrozmówców spojrzeniem prosi o wsparcie w dyskusji. 
Gestykulacja niewidomego wiąże się z niebezpieczeństwem potrącenia rozmówcy, innych osób lub przedmiotów. Dlatego niewidomy nie może swobodnie wzbogacać gestami swoich wypowiedzi. Poza tym nie zawsze może wskazać na przedmiot, o którym mówi, określić odległości, podać, gdzie znajduje się dany przedmiot. 
Kolejną trudność stanowi bezpośrednie zwracanie się do rozmówcy. Często, zwłaszcza w czasie spotkań towarzyskich, uczestnicy podchodzą do innych osób, przesiadają się do innych stolików itd. Wówczas niewidomy może tracić orientację i mówić do osoby nieobecnej, lub do której odwrócony jest bokiem albo tyłem. 
Niektórzy niewidomi mają poważne trudności w rozpoznawaniu ludzi po głosie. Prawie dla wszystkich jest to bardzo trudne w przypadku kontaktów z osobami niedawno poznanymi lub rzadko spotykanymi. Wówczas łatwo o pomyłkę, skierowanie słów do osoby, dla której nie były przeznaczone. 
Są to sytuacje deprymujące i nie ułatwiają swobodnych rozmów. Zdarza się, że dla uniknięcia czy ograniczenia tych trudności, niewidomy mówi głosem wypełniającym pokój, nieskierowanym bezpośrednio do nikogo, „głosem radiowym”. Tego rodzaju sposób mówienia jest nieco dziwaczny i nie jest dobrze odbierany przez otoczenie. 
Ostatnią sprawą, na którą należy zwrócić uwagę jest nagłośnienie. Osoba widząca patrzy na mówcę. Jak już wiemy, wzrok jest cenzorem innych zmysłów. Wzrok więc koryguje bodźce odbierane zmysłem słuchu i osoba ta słyszy mówcę z właściwego kierunku, a nie z głośnika. W przypadku chęci zadania pytania lub udzielenia odpowiedzi, zwróci się we właściwym kierunku. Inaczej jest z niewidomymi. Musi on ustalić, gdzie jest mównica i świadomie zwracać się w jej kierunku. Gorzej jest wówczas, gdy używany jest przenośny mikrofon. 
Trudności te powodują, że niekiedy niewidomy zwraca się w kierunku głośnika i do niego przemawia. Jest to poważny problem, zwłaszcza w dużych pomieszczeniach. Przykładem może być niewidomy kibic na stadionie piłkarskim. Udzielił mu się entuzjastyczny nastrój i przyłączył się do wznoszonych okrzyków. W tym ferworze zerwał się na nogi, odwrócił się tyłem do graczy i wykrzykiwał do nich zachęty. Często niewidomy, jeżeli nie siądzie w ławie, ma podobne problemy w kościele. Słyszy najbliższy głośnik i traci rozeznanie, gdzie znajduje się ołtarz. 
Opisane i nie opisane trudności mają wpływ na zachowania niewidomych, na ich odbiór przez otoczenie, na zawieranie i utrzymywanie znajomości. Trudności tych nie da się przezwyciężyć jednorazowym wysiłkiem. Nie da się łatwo opanować wszystkich sposobów orientacji w sytuacjach społecznych i unikania dziwacznych form zachowania. Konieczne jest uświadomienie sobie występujących trudności i ograniczeń oraz potrzeby stałego uzupełniania wiedzy na ten temat. Niezbędna jest determinacja w przełamywaniu trudności, odporność psychiczna na stres i przede wszystkim gromadzenie doświadczeń, analizowanie składników różnych sytuacji i wyciąganie wniosków. Konieczne też jest korzystanie z doświadczeń innych niewidomych oraz doświadczeń zawartych w literaturze tyflologicznej. 
Są to wskazania dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Trudności jednak mają również osoby widzące w kontaktach z niewidomymi. Zachowania osób z uszkodzonym wzrokiem, z powodu wyżej omówionych trudności, mogą okazać się niezrozumiałe, dziwaczne, chociażby to zwracanie się do głośnika w czasie słuchania i wypowiedzi, czy trudności z mimiką. Osoby widzące powinny wiedzieć, skąd biorą się tego rodzaju zachowania. Wówczas staną się one zrozumiałe i nie będą aż tak rażące. 
6.3.	W towarzystwie 
 Na kontakty międzyludzkie, oprócz rozmów, wymiany myśli, pytań i odpowiedzi, składają się również zabawy, przyjęcia, wspólny śpiew, dowcipy, radość z przebywania w gronie przyjaciół. W czasie spotkań towarzyskich występują wszystkie trudności i ograniczenia opisane w podrozdziałach 6.1. oraz 6.2. Pojawiają się też nowe, np. kłopoty z orientacją na stole. Lokalizacja naczyń i sztućców oraz operowanie nimi może być uciążliwe. Niełatwo też nakładać potrawy z półmisków. Wymaga to uwagi, stałego czuwania, żeby czegoś nie potrącić, nie rozlać, nie sięgnąć po kieliszek sąsiada. A wszystko to odbywa się w gwarze rozmów, śmiechu, w rozbawieniu. 
Nie we wszystkich zabawach i zajęciach towarzyskich niewidomi mogą uczestniczyć. Niedostępne jest oglądanie zdjęć, albumów z dziełami sztuki, filmów z wojaży uczestników spotkania itp. 
Jeżeli towarzystwo jest znane, sprawa nie wygląda groźnie. Jeżeli jednak niewidomy lub słabowidzący znajdzie się w gronie osób, o których niewiele wie i uczestnicy spotkania o nim niewiele wiedzą, trudno mu jest w pełni uczestniczyć w biesiadnej atmosferze. Trudno wówczas wymieniać uwagi, przerzucać się dowcipami, uczestniczyć w zabawach. 
Na szczególne trudności narażone są w podobnych sytuacjach osoby słabowidzące. Niewidomy na ogół zna swoje ograniczenia i zachowuje ostrożność. Jeżeli potrafi wyzbyć się skrępowania i niepełnosprawność traktować jak coś naturalnego, poprosić o podanie cukru, sosu czy ciasta oraz zgrabnie odmówić udziału z zajęciach, które nie są dla niego dostępne, może być pełnoprawnym uczestnikiem spotkania. Jeżeli jednak nie przezwycięży oporów psychicznych, skrępowania i będzie udawał osobę widzącą, z pewnością nic dobrego z tego nie wyniknie. Gdy zaakceptuje niepełnosprawność i nauczy się z nią żyć, będzie nadal miał różne trudności, ale nie spowodują one nadmiernych stresów i komplikacji. 
Słabowidzącym natomiast, trudniej jest zaakceptować niepełnosprawność. W podrozdziale 4.1. możesz przeczytać, że osoby te w wielu sytuacjach życiowych funkcjonują zupełnie dobrze. W innych natomiast mają poważne trudności związane chociażby ze zmieniającym się oświetleniem, mało kontrastową kolorystyką otoczenia itp. Słabowidzący mają tendencję do ukrywania niepełnosprawności i wierzą, że im się to uda. W towarzystwie bardzo często starają się zachowywać tak, by nikt nie zorientował się, że mają osłabiony wzrok. Takie zachowanie prowadzi do nieporozumień, gaf towarzyskich i przykrych przygód. To słabowidzącym zdarza się do mężczyzny zwracać się per pani, bo światło jest przyciemnione, a goście zmieniają miejsce pobytu. To słabowidzącemu może zdarzyć się poprosić krzesło do tańca, bo kolorowe światła migają, a przed chwilą siedziała tam znajoma kobieta. Słabowidzącym zdarza się włożyć rękaw w tort, wylać barszcz czy posolić herbatę. Oczywiście, różne przygody trafiają się i osobom pełnosprawnym. Nie są one jednak odbierane jako coś bardzo przykrego. 
Jak zawsze, niewidomy czy słabowidzący może sobie poradzić. Jednak wymaga to od niego wysiłku, opanowania bezwzrokowych technik życia codziennego czy wykorzystywania resztek wzroku w sposób gwarantujący bezstresowe kontakty z ludźmi. W każdym przypadku konieczna jest akceptacja niepełnosprawności i rezygnacja z udawania, że jej nie ma. 
W wielu sytuacjach niewidomi i słabowidzący mogą czuć się zupełnie swobodnie. Należą do nich wspólne śpiewanie pieśni biesiadnych czy turystycznych, opowiadanie dykteryjek itp. W innych nie mogą w pełni uczestniczyć, np. w oglądaniu tańca artystycznego, skoków narciarskich, w zabawach z rysowaniem karykatur, robieniu zdjęć, w niektórych grach zręcznościowych. 
Reasumując można powiedzieć, że uszkodzony wzrok nie eliminuje niewidomych i słabowidzących z życia towarzyskiego. Jak wszędzie i tu mają oni więcej trudności niż inni ludzie, ale mogą je z powodzeniem pokonywać. Muszą tylko chcieć wyzbyć się obaw, skrępowania i zaakceptować ograniczenia. 
W towarzystwie i innych kontaktach z ludźmi, osoby z uszkodzonym wzrokiem potrzebują zrozumienia, a dość często również pomocy. Ty możesz przyczynić się również do tego, że osoba taka będzie dobrze czuła się w towarzystwie, w którym i Ty się znajdujesz. Postaraj się tylko zwrócić na nią uwagę, coś podać, coś usunąć z zasięgu jej ręki, nie komentować drobnych niezręczności i gaf wynikających z niepełnosprawności. To Ciebie nic nie kosztuje, a niewidomemu czy słabowidzącemu może ułatwić pełne uczestnictwo w spotkaniu towarzyskim. 
6.4.	Orientacja w środowisku społecznym 
 Człowiek jest istotą społeczną. Nie może żyć bez udziału w życiu grupy społecznej, najczęściej kilku grup. Czytaliśmy już o kontaktach z ludźmi i trudnościach, jakie w nich mogą występować. Opisywane sytuacje przeważnie miały charakter obiektywny. Obecnie należy zwrócić uwagę na subiektywne przyczyny trudności. Zauważyć trzeba, że kontakty międzyludzkie są delikatną i bardzo złożoną materią. Łatwo tu o pomyłki, nieporozumienia, wzajemne urazy i pretensje. Dobra orientacja w środowisku społecznym jest warunkiem funkcjonowania w nim. Orientacja ta jest szczególnie trudna dla osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Bardzo często ludzie porozumiewają się bez słów, przy pomocy gestów, wzroku, uśmiechu itd. Niewidomi nie mogą brać udziału w tego rodzaju porozumieniach. Dlatego bywa, że nie orientują się, co dzieje się w ich otoczeniu. Mogą wówczas czuć się wykluczeni, pomijani, niezauważani, pokrzywdzeni. 
Niektórzy niewidomi są bardzo wrażliwi, niekiedy przewrażliwieni, a nawet podejrzliwi. Mogą oni wszystkie niezrozumiałe sytuacje odnosić do siebie. Mogą uważać, że śmiech z czegoś, o czym oni nie wiedzą, ich dotyczy. 
Niekiedy faktycznie osoby widzące porozumiewają się w obecności niewidomego na jego temat, w sposób dla niego niedostępny. Czasem pokiwanie głową wystarcza za negatywny komentarz. Dobrze byłoby, żeby osoby widzące w obecności niewidomych porozumiewały się wyłącznie przy pomocy mowy. Nie jest to jednak możliwe. Niełatwo bowiem zmieniać życiowe nawyki, mechanizmy społecznego bytowania, utrwalone w ciągu dziesiątek lat życia człowieka i w toku wielu tysięcy lat rozwoju sposobów porozumiewania się. 
Dlatego niewidomi, którzy usiłują egzekwować swoje „prawa”, skazani są na niepowodzenie i na pogorszenie kontaktów z ludźmi, zamiast ich poprawy. Powinni o tym wiedzieć i godzić się z tym, co nieuniknione. Osoby widzące natomiast, w obecności niewidomych, powinny starać się unikać gestów odnoszących się do niewidomych, których oni nie mogą odbierać. 
I jeszcze jeden problem. Ludzie spotykają się w ośrodkach wypoczynkowych, na spotkaniach towarzyskich, naukowych, zjazdach koleżeńskich. Osoba widząca, kiedy wejdzie do sali recepcyjnej czy do jadalni i spojrzy, od razu wie, czy jest ktoś ze znajomych, do kogo należy podejść i przywitać się. Bez trudu spotka znajomych w kawiarni, na plaży, na molo czy promenadzie. Łatwo też oceni, czy wśród zgromadzonych osób znajduje się taka, z którą chciałby nawiązać znajomość. Wszystko to nie jest dostępne dla niewidomych. Jeżeli nawet w takiej sytuacji znajdzie się z przewodnikiem, który nie zna jego znajomych, niewiele może mu pomóc. Jeszcze gorzej sprawa wygląda, gdy mogłyby spotkać się dwie niewidome osoby. Zdarza się, że w jakimś ośrodku przebywa dwoje przyjaciół, którzy spotkają się dopiero pod koniec turnusu. 
Jeżeli znalazłbyś się w sytuacji, w której byłby niewidomy, podejdź, przedstaw się, porozmawiaj chwilę. Być może, przypadniecie sobie do gustu, bliżej się poznacie, może zaprzyjaźnicie. Może będziesz mógł pomóc w jakichś drobnych sprawach. Ciebie nie będzie to wiele kosztowało, a dla niewidomego może okazać się bardzo ważne. 
6.5.	Niewidomi - grupa mniejszościowa 
 Rozpatrując społeczne funkcjonowanie osób z uszkodzonym wzrokiem, jako grupy mniejszościowej, rzeczywiście można znaleźć wiele podobieństw. Dotyczą one głównie całkowicie niewidomych. Osoby słabowidzące bowiem mniej wyróżniają się, są mniej zauważalne, są postrzegane jako osoby widzące, tyle że nieco gorzej. Łatwiej jest im wtopić się w tło społeczne i identyfikować się z ludźmi widzącymi. 
Sytuacja osób słabowidzących podobna jest do imigrantów z sąsiedniego kraju, w którym żyją ludzie o podobnych cechach fizycznych. Imigrant taki nie jest zauważany na ulicy. Zdradza go tylko sposób mówienia, akcent i inne drobiazgi. 
Całkowicie niewidomy natomiast podobny jest do imigranta odmiennej rasy. Jest on doskonale widoczny. Nie może zmienić swoich cech fizycznych, koloru skóry i nie może udawać tubylca. 
Ludzie często postrzegają mniejszości etniczne i rasowe jako grupy odrębne, charakteryzujące się odmiennymi cechami. W zależności od nastawienia, skłonni są przypisywać im cechy pozytywne lub negatywne, częściej te drugie. Zauważają niewłaściwe zachowania u niektórych przedstawicieli danej grupy mniejszościowej i przypisują je całej grupie. 
Grupy mniejszościowe z kolei mają tendencję do izolowania się, kultywowania swojej tradycji, zawierania małżeństw w obrębie grupy. Utrudnia to ich integrację ze społeczeństwem, w którym żyją. Podobne cechy i tendencje zauważyć można u niewidomych. Posiadają oni własne przedszkola, szkoły, zakłady pracy, duszpasterstwo, stowarzyszenia, organizacje sportowe, instytucje kultury, wydawnictwa, prasę. Wymienione czynniki utrudniają integrację, chociaż również ją ułatwiają. Zależy to od tego, jak poszczególne osoby potrafią wykorzystywać tę specjalną infrastrukturę. 
A więc niewątpliwie są tu istotne podobieństwa, ale są też różnice. Niewidomi, a zwłaszcza ociemniali, w przeciwieństwie do etnicznych czy rasowych grup mniejszościowych, nie odczuwają tak silnej więzi wewnątrzgrupowej. Mimo to są oni jak imigranci w pierwszym pokoleniu. Żyją sprawami „starego kraju”, czyli ludzi widzących, którymi już nie są. Ich rodzice, rodzeństwo, członkowie dalszej rodziny i znajomi są osobami widzącymi. Zwykle nie mają „przodków”, z dokonań których mogliby być dumni. Najczęściej nie znają wybitnych niewidomych, nic albo niewiele o nich wiedzą i nie chcą wiedzieć. Nie są oni im bliscy kulturowo, rasowo, etnicznie. Nie chlubią się więc nimi i przez to nie podnoszą poczucia własnej wartości. Nie ma tu czegoś takiego, jak wielka duma Polaków z Jana Pawła II czy mieszkańców Wisły z Adama Małysza. 
Oczywiście, od każdej zasady są jakieś wyjątki, każde uogólnienie pozostawia margines, który nie mieści się w jego ramach. Tak jest i w tym przypadku. Trafiają się niewidomi, którzy potrafią się integrować, a jednocześnie odczuwać dumę z osiągnięć chociażby Stanisława Bukowieckiego czy sukcesów na paraolimpiadzie sportowców z uszkodzonym wzrokiem. Jednak stanowią oni mniejszość. Większość nic nie wie ani o tym ociemniałym polityku, ani o rekordach niewidomych sportowców. 
Podobieństwo niewidomych do grup mniejszościowych, ich tendencje do izolacji społecznej, tworzenie mikrokultury itp. powinno być uwzględniane w programach i metodach rehabilitacji. Jest to wielkie zadanie dla teoretyków i praktyków rehabilitacji niewidomych. Wszyscy natomiast powinni wiedzieć, że są takie problemy, i że mogą one rzutować na zachowanie niewidomych i słabowidzących. 
6.6.	Inne utrudnienia w kontaktach z ludźmi widzącymi 
 W podrozdziale 6.2. możesz przeczytać o utrudnieniach występujących w rozmowach osób niewidomych z widzącymi. Wzajemne kontakty nie ograniczają się jednak wyłącznie do rozmów. Przypadkowe spotkania, wymiana uśmiechów, ukłonów stanowią normę w kontaktach międzyludzkich. Tymczasem te proste formy zachowania sprawiają trudności niewidomym. Dopiero po nawiązaniu słownego kontaktu, niewidomy może właściwie reagować, chociaż i wówczas występują ograniczenia. Zwykłe podanie ręki, a jakże może być stresujące. Niewidomy nie widzi, czy osoba, którą spotkał, podaje mu rękę na przywitanie. Może nie podjąć wyciągniętej ręki lub wyciągnąć swoją do osoby, która na niego nie patrzy. Koledzy żartowali sobie z niewidomego studenta, że jest bardzo ważny i bez kija lepiej do niego nie podchodzić. Bo i jak tu postępować z takim, który rektorowi uniwersytetu ręki podać nie chciał. Nie podał, bo nie wiedział, że pan rektor chce się z nim przywitać. 
Jeżeli niewidomy jest zwolennikiem tradycyjnej grzeczności i galanterii, przy powitaniu może mężczyznę w rękę pocałować. Pomyłka taka może nastąpić z powodu nieprawidłowego rozpoznania płci po głosie lub w sytuacji, w której wita się kilka osób. Wówczas może przypuszczać, że podana ręka należy do kobiety, gdy tymczasem może to być dziecko lub mężczyzna. Wśród niewidomych krąży dowcip, jak to w swoim gabinecie witał się niewidomy szef z niewidomym, którego przyjmował. Ich wyciągnięte ręce nie spotkały się. Niewidomy szef zwrócił się więc do sekretarki: „Pani Zosiu! Proszę nam podać ręce”. 
W kontaktach niewidomego z osobami widzącymi może zdarzyć się coś podobnego. W tym przypadku przyczyny będą nieco inne i rozwiązanie problemu inne, a sytuacja bardziej deprymująca. 
Na ulicach, w parkach, na alejkach osiedlowych, na korytarzach, w biurach i w podobnych miejscach spotykają się ludzie i witają się krótkim „dzień dobry”. To krótkie powitanie bardzo często stanowi wielki problem. Niewidomy nie wie, do kogo słowa te są skierowane. Nie odpowiedzieć, jeżeli ktoś go wita - niedobrze. Odpowiedzieć, jeżeli powitanie skierowane jest do innej osoby - również źle. Mało tego, w każdej sytuacji niewidomy może nie być pewny, czy zareagował prawidłowo. 
Istnieje wiele sytuacji, w których niewidomy nie orientuje się albo nie jest pewny, czy odbiera sygnały do niego kierowane i czy prawidłowo je ocenia. Może nie wiedzieć, czy współpasażer w przedziale kolejowym zwraca się do niego z jakąś uwagą, czy do innej osoby. Często ma trudności w ocenie, czy może włączyć się do rozmowy lub zadać pytanie. Czasami niewidomy nie wie, czy jest sam w jakimś pomieszczeniu, czy ktoś na niego patrzy. A przecież wiadomo, że zachowanie każdego jest nieco inne wśród ludzi niż wówczas, gdy jest sam. Może się zdarzyć, że nie wie, iż jest obserwowany i wyjmuje protezy oczne, przeciera je, drapie się itp. 
W wielu przypadkach u niewidomych od urodzenia i ociemniałych we wczesnym dzieciństwie, występują tzw. blindyzmy - kiwanie się, robienie min, kręcenie głową itp. Wynika to z ograniczeń swobody ruchu w długich okresach czasu. Pamiętamy, że niewidomy nie może obserwować ludzi i dostosowywać swego zachowania do uznawanych wzorców. Najczęściej więc nie wie, że zachowuje się w sposób odbiegający od normy. Blindyzmy to również brak u niewidomych pewnych zachowań, które występują u ludzi widzących, np. mimiki twarzy dostosowanej do okoliczności. Wynika to z braku naśladownictwa. Niestety, nauczyciele i wychowawcy dzieci z uszkodzonym wzrokiem poświęcają zbyt mało uwagi, aby nie dopuszczać do powstawania blindyzmów. Ich występowanie natomiast nie zawsze jest zrozumiałe. Poważnie więc utrudnia kontakty społeczne. 
Zdarza się, że niewidomy potrąci psa lub słupek i przeprosi. Zdarza się też, że otrze się o coś i nie wie, czy się pobrudził. Wiadomo, że nikt z nas nie czuje się dobrze wśród ludzi w poplamionym ubraniu, zabłoconych butach czy w niemodnym stroju. Niewidomy nie zawsze może poradzić sobie z podobnymi problemami. I jest to bardzo deprymujące. Często niewidomy nie wie, że jest coś nie w porządku z jego strojem czy zachowaniem. Wówczas może nie przeżywa stresu, ale wywołuje niekorzystne reakcje otoczenia. 
Nie chodzi tu o opisanie wszystkich sytuacji społecznych, w których niewidomy może wyróżniać się negatywnie oraz takich, które są dla niego stresujące. Warto jednak wiedzieć, że jest ich bardzo dużo, i że są lub mogą być bardzo przykre. Ich konsekwencją może być unikanie przez niewidomych spotkań z ludźmi albo niewłaściwe oceny ich zachowań przez ludzi widzących. 
Kontakty z ludźmi należą do najtrudniejszych zadań rehabilitacyjnych. Prawidłowy ich przebieg zależy bowiem od dwóch stron, od niewidomego i od osób, z którymi się spotyka. W tym miejscu należy z całą mocą podkreślić, że obie strony popełniają błędy, często nie wiedzą, jak się mają zachowywać i często obie odpowiedzialnością za przykre sytuacje obciążają drugą stronę. Warto też wiedzieć, że słabszą stroną tych kontaktów są zwykle niewidomi i to oni ponoszą konsekwencje własnych i cudzych uprzedzeń, niezręczności, nieumiejętności radzenia sobie w sytuacjach społecznych. 
Główna odpowiedzialność za przełamywanie barier w kontaktach społecznych ciąży jednak na niewidomych. Ludzie widzący mogą przeżyć całe życie i nie kontaktować się z niewidomymi. Niewidomi natomiast muszą kontaktować się z ludźmi widzącymi na co dzień. Dlatego mają więcej możliwości nauczenia się odpowiednich form zachowania, gromadzenia doświadczeń i przemyśleń. Poza tym to niewidomym kontakty te są niezbędnie potrzebne. We własnym interesie więc, muszą starać się przełamywać swoje opory, uprzedzenia i eliminować niewłaściwe formy zachowania. Muszą starać się rozumieć trudności ludzi widzących, ich brak wiedzy na temat niewidomych oraz obciążenia schematyzmem myślowym, historycznymi uwarunkowaniami i funkcjonującymi stereotypami osób niewidomych. Powinni wiedzieć, że najczęściej to one są przyczyną nieprawidłowych zachowań w stosunku do niewidomych, a nie zła wola. Zrozumienie tych czynników ułatwi im kontakty z ludźmi widzącymi i będzie dla nich korzystne. 
Osoby widzące, jeżeli częściej spotykają się z niewidomymi, mogą ułatwić wzajemne kontakty. Muszą jednak zrozumieć przyczyny trudności i poznać sposoby ich przezwyciężania. Najważniejsza jest jednak życzliwość dla ludzi, umiar i takt. Ale to jest ważne w kontaktach ze wszystkimi ludźmi, a nie tylko z niewidomymi. 
6.7.	Wpływ uszkodzonego wzroku na uspołecznienie 
 O trudnościach w kontaktach społecznych możesz przeczytać w podrozdziałach rozdziału 6. W tym miejscu podzielmy się spostrzeżeniami i przemyśleniami dotyczącymi konsekwencji tych trudności w życiu społecznym. 
Na wstępie należy podkreślić, że niewidomi i słabowidzący, również pod tym względem, nie różnią się od pozostałych ludzi. Jedni są otwarci, weseli, usposobieni życzliwie do ludzi i odbierają ludzi jako życzliwych, przyjaznych, porządnych. Są i takie osoby z uszkodzonym wzrokiem, w tym całkowicie niewidome, które potrafią być duszą każdego towarzystwa. Ale są również niewidomi i słabowidzący, którym kontakty z ludźmi sprawiają trudności. Są zamknięci, nieufni, niekiedy podejrzliwi, nie mają najlepszego zdania o ludziach i uważają, że wszyscy są nastawieni do nich nieprzychylnie, że są gotowi ich wykorzystać, a w najlepszym przypadku są obojętni. Pamiętajmy jednak, że ludzie widzący też są różni, otwarci i zamknięci, ufni i nieufni. Nie każda osoba widząca lubi towarzystwo. 
Niepełnosprawność powoduje trudności w kontaktach międzyludzkich. O tych obiektywnych oraz wynikających z nieporozumień, mogłeś przeczytać już wcześniej. Teraz należy kilka zdań poświęcić uwarunkowaniom psychicznym w kontaktach społecznych. 
Nie może czuć się dobrze wśród ludzi osoba, którą np. boli ząb albo osoba chora. Jej cierpienie i złe samopoczucie potrafi popsuć nastrój każdego towarzystwa. Osoby z podobnymi dolegliwościami wiedzą o tym i unikają kontaktów z ludźmi. Ich otoczenie również wie o tym i rozumie, że jest to stan przejściowy. Są jednak osoby niezadowolone z życia, ze wszystkiego co je otacza, ze swych dokonań, z przeszłości i teraźniejszości oraz w przyszłości nie widzą dla siebie nic dobrego. Ich stan psychiczny, usposobienie i nastrój mają trwały charakter. Osoby takie nie mogą liczyć na sukces w kontaktach międzyludzkich. Nikt nie lubi skrajnych pesymistów i każdy ich unika. I to jest normalne. 
Jeżeli osoba niewidoma lub słabowidząca jest podobnego usposobienia, skłonna jest wszystkie niepowodzenia przypisywać niepełnosprawności. Skłonna jest uważać, że gdyby miała dobry wzrok, życie towarzyskie i wszelkie kontakty społeczne stałyby dla niej otworem. Brak wzroku lub jego poważne uszkodzenie może doprowadzić do skrajnego pesymizmu i zerwania więzi z ludźmi. Jak mogłeś przeczytać we wcześniejszych podrozdziałach tego rozdziału, niewidomi i słabowidzący mają różnorodne trudności w kontaktach z ludźmi. Ludzie, których spotykają też nie zawsze wiedzą, jak mają zachowywać się w ich obecności. 
Zdarza się, że trudności te są przyczyną unikania ludzi. Niestety, nie rozwiązuje to problemów natury psychicznej. Im mniej ma ktoś kontaktów z ludźmi, tym ostrzej występują problemy. Podejmowane próby pokonywania trudności, najczęściej kończą się niepowodzeniem. Kontakty z ludźmi zanikają niemal zupełnie, ograniczają się do absolutnej konieczności. Narasta wówczas żal, potęgują się pretensje do ludzi, że nie chcą utrzymywać kontaktów z niewidomym, że są egoistyczni itp. To ostatecznie niweczy wszelkie możliwości, jakie istniały. Jest to samonakręcająca się spirala. Żal i pretensje zrażają ludzi, którzy rzeczywiście zaczynają unikać niewidomego, a to z kolei potęguje poczucie osamotnienia i coraz większe pretensje. 
Zdarza się, że osoba niewidoma lub słabowidząca potrafi mówić wyłącznie o swoich rzeczywistych i urojonych krzywdach. Kładzie w ten sposób tamę na drodze do uspołecznienia. Blokuje też wszelkie optymistyczne myśli i ostatecznie ugruntowuje pogląd, że na osoby widzące liczyć nie można. W konsekwencji następuje kres kontaktów społecznych, samotność i poczucie beznadziejności. 
Warto zastanowić się nad tym mechanizmem i starać się przeciwdziałać jego powstawaniu. Wymaga to przede wszystkim: 
a)	nie usprawiedliwiania wszystkich trudności brakiem lub osłabieniem wzroku, 
b)	unikania negatywnych ocen postaw ludzi widzących i nie rozszerzania negatywnych doświadczeń z niektórymi ludźmi na wszystkich ludzi widzących, 
c)	unikania uogólnień negatywnych doświadczeń z osobami z uszkodzonym wzrokiem na wszystkich niewidomych i słabowidzących i nie tłumaczenia wszystkich ich złych zachowań brakiem wzroku, 
d)	bardziej krytycznego stosunku do własnych postaw i zachowań, 
e)	eliminowania niewłaściwych własnych zachowań, a nie oczekiwania tego od innych. 
Powyższe uwagi odnoszą się do wszystkich ludzi, do sprawnych, mniej sprawnych oraz niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących. To jednak może okazać się niewystarczające. Życie społeczne, jak wiadomo, zależy od wszystkich osób w nim uczestniczących. Osoby z uszkodzonym wzrokiem są drobną cząstką społeczności, do której należą. Od nich wiele zależy, ale nie zawsze ich postawy są decydujące o wzajemnych stosunkach. 
Utrata wzroku uważana jest niemal powszechnie za najcięższe upośledzenie, największe nieszczęście, dopust boży, tragedię. Ludzie boją się utraty wzroku. Jeżeli niewidomy potrafi żyć ze swoją niepełnosprawnością, pracować i wykonywać podstawowe czynności życiowe, graniczy to z cudem, czymś niezwykłym, niezrozumiałym i strasznym. 
Istnieje wiele przyczyn takiego stosunku do osób z uszkodzonym wzrokiem. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 3.1. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na fakt, że istnieje wiele nieprawidłowych poglądów, przypisywania niewidomym nadzwyczajnych uzdolnień oraz odmawiania im jakichkolwiek możliwości. Poglądy te są z gruntu nieprawdziwe i sprzeczne ze sobą. Mimo to świetnie funkcjonują w świadomości społecznej. Zdarza się nawet, że ktoś jednocześnie przypisuje niewidomym niesamowite zdolności i uważa, że nie są do niczego zdolni. 
Przeciwstawianie się takim poglądom jest zadaniem teorii i praktyki rehabilitacji, zadaniem służb rządowych i samorządowych, stowarzyszeń i instytucji działających na rzecz niewidomych oraz Twoją rolą. 
7.	Trudności w kontaktach z osobami niewidomymi i słabowidzącymi oraz popełniane błędy 
 W kontaktach międzyludzkich często występują konflikty, trudności, wzajemne uprzedzenia. W kontaktach niewidomych i słabowidzących z ludźmi widzącymi występują one nie rzadziej, niż wśród pozostałych osób. W tym przypadku jednak znacznie łatwiej je wytłumaczyć i „zrozumieć”. Tak jest, bo niewidomi... Tak jest, bo widzący... Nie ma tu nazwisk i imion. Są dobrze zdefiniowane dwie strony konfliktu - niewidomi i widzący. 
Źle jest, jeżeli każda ze stron tych konfliktów uważa, że winę ponosi wyłącznie ta druga. Prawda jest taka, że obie strony mają tu ograniczenia, niewystarczającą wiedzę, uprzedzenia i błędne poglądy. Jeżeli koniecznie mamy mówić o winie, to jest ona obopólna. Można też przyjąć, że nikt nie jest winien, a trudności nie są zależne ani od osób z uszkodzonym wzrokiem, ani od osób widzących. Trudności jednak w obu przypadkach pozostaną i warto postarać się je zrozumieć. 
Kontakty międzyludzkie zawsze wymagają wzajemnego uwzględniania potrzeb i punktów widzenia spotykanych osób. W przypadku kontaktów osób widzących z niewidomymi dodatkowo uwzględniane powinny być różnice w zachowaniu, wynikające z faktu, że jedna z osób posiada dobry, a druga uszkodzony wzrok. Dotyczy to głównie niewidomych, gdyż oni ciągle spotykają się z osobami widzącymi. Widzący natomiast niejednokrotnie przeżyją całe życie i nie mają bliższych kontaktów z osobami niewidomymi. Poza tym niewidomym częściej potrzebna jest pomoc osób widzących. Dlatego nauczenie się rozumienia ludzi widzących jest dla nich życiową koniecznością. 
7.1.	Komentarze bez zrozumienia 
 Kontakty społeczne osób z uszkodzonym wzrokiem są zagadnie niem bardzo złożonym, nie zawsze łatwe, lecz zawsze ważne. Często niewidomi i słabowidzący nie uświadamiają sobie wszystkich uwarunkowań. Jeżeli osoby bezpośrednio zainteresowane nie zawsze dobrze rozumieją swoją sytuację i problemy w kontaktach z ludźmi bez niepełnosprawności, to społeczeństwo musi mieć z tym jeszcze większe trudności. Rehabilitacja społeczna jest najtrudniejsza, gdyż jej wyniki zależą od obydwu stron, tj. od osoby z uszkodzonym wzrokiem i od jej otoczenia. 
Osoba niewidoma może opanować pismo punktowe, nauczyć się wykonywania czynności życia codziennego metodami bezwzrokowymi i wiele innych. Zależy to przede wszystkim od niej. Osiągnie dobre rezultaty w tak zwanej rehabilitacji podstawowej lub nie osiągnie. Na jedno i na drugie mają wpływ niemal wyłącznie jej cechy osobowości, ambicja, wytrwałość, wiara w możliwości i chęci. Ważna jest tu pomoc instruktorów rehabilitacji, ale nie decydująca. 
Podobnie ma się sprawa z rehabilitacją zawodową. Tu również niemal wszystko, z wyjątkiem samego zatrudnienia, zależy przede wszystkim od niewidomego lub słabowidzącego. Decydują jego chęci, zaangażowanie, wytrwałość. Zatrudnienie natomiast w znacznej mierze zależy od pracodawcy, a więc od innych ludzi, od ich wiedzy, od poglądów, od interesów, obaw itd. 
Rehabilitacja społeczna, ze swej natury, jest procesem przebiegającym w środowisku społecznym. Psychika człowieka jest bardzo skomplikowana i jeszcze słabo poznana. Z tych skomplikowanych istot składa się społeczeństwo. Dlatego zachowania, stosunki społeczne, mechanizmy rządzące grupami społecznymi muszą być i są bardzo złożone. Powoduje to, że funkcjonowanie społeczne osoby niepełnosprawnej nie jest łatwe i zależy w znacznej mierze od czynników zewnętrznych. 
Jedną z bardziej uciążliwych cech niektórych osób jest obserwowanie i komentowanie życia, postępowania i zachowań osób z uszkodzonym wzrokiem. Następuje stała poprawa w tej dziedzinie, ale daleko jeszcze do stanu zadowalającego. Anonimowość życia w wielkich miastach w pewnym sensie chroni przed wścibstwem, ale nie do końca. Znacznie gorzej sprawa wygląda w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych. Tu wszystko jest oceniane i komentowane - zawarcie małżeństwa, urodzenie dziecka, konflikty rodzinne. Jeżeli komentarze te dotyczą osoby z uszkodzonym wzrokiem, jej zachowania, trudności, konflikty kładzione są na karb niepełnosprawności. Po co za niego wychodzi? Taki nieszczęśliwy, a dzieci mu się zachciewa? No nic dziwnego, że taki zazdrosny. Pije, bo i co mu pozostało? Oceny takie miłe być nie mogą. Świadczą one o sposobie myślenia i o dezaprobacie. 
Często zdarzają się komentarze w rodzaju: powinna to zrobić, a nie wymagać od niewidomego, dlaczego niewidoma musi gotować i chodzić na zakupy, czy nie można by dzieci pogonić, a nie żeby niewidomy musiał to, tamto czy coś innego robić. 
Małżeństwo wychowuje troje dzieci. On jest osobą niewidomą, ona ma dobry wzrok. On pracuje w biurze, ona jest nauczycielką. Godziny ich pracy nie pokrywają się. Niewidomy pracuje znacznie dłużej, a jego żona ma więcej obowiązków domowych. Na czas, w którym oboje pracują, zatrudniają piastunkę do dzieci. On jeździ do pracy autobusem, a ona samochodem. Sąsiedzi komentują tę sytuację, oczywiście, na niekorzyść kobiety. Rozbija się samochodem, a ten nieszczęśliwy musi jeździć autobusem. I nie jest ważne, że dzieciaków, z których żadne jeszcze nie chodzi do szkoły nie można samych zostawić, że gdyby chciała go odwozić, piastunka musiałaby pracować znacznie dłużej, a to kosztuje. Paskudna baba i tyle. 
Niewidomy jeździ z żoną do pracy. On wykonuje wolny zawód i nieźle zarabia. Ona prowadzi dom, zajmuje się dziećmi i jemu pomaga. Wracają do domu, on wysiada, bierze siatki z zakupami i idzie kilkadziesiąt metrów do domu. Ona odprowadza samochód na parking. I znowu paskudna baba - wykorzystuje biednego niewidomego. Powinna najpierw go odprowadzić, zanieść zakupy, a potem zająć się samochodem, a że obiad byłby później, a że dziecko trzeba odebrać ze szkoły czy przedszkola, a co to sąsiadów obchodzi. Oni tylko widzą nieszczęśliwego niewidomego z zakupami w rękach. 
Podobne sytuacje i przykrości nie wynikają bezpośrednio z niepełnosprawności. Ich przyczyny tkwią w naturze ludzkiej, która sprawia, że ludzie mówią, oceniają, krytykują a nie rozumieją tego, co krytykują. I na dobrą sprawę, nie ma na to rady. Oczywiście, czasami można coś wytłumaczyć. Częściej jednak można spotkać się z kolejnymi niepochlebnymi wypowiedziami. Jeżeli osoba widząca starałaby się wyjaśnić przyczyny takiego czy innego postępowania, wniosek byłby jasny - czuje się winna i tłumaczy się. Jeżeli wyjaśniałaby to osoba niewidoma, również wniosek jest oczywisty - nie dosyć, że jest krzywdzona, to jeszcze wstydzi się za swoją żonę czy męża. Co jej innego pozostało. 
Rada jest jedna, nie przejmować się. Nie ma sposobu tak postępować, żeby wszyscy to rozumieli i uznawali. Łatwiej jednak udzielać takich rad niż je stosować w sytuacjach mało komfortowych. To prawda, ale na to już rady nie ma. 
Nadmienić jednak należy, że podobne zachowania są bardziej przykre dla widzącego współmałżonka niż dla niewidomego. Bo i negatywne oceny kierowane są przede wszystkim pod jego adresem. Niewidomego, co najwyżej, krytykują za to, że nie potrafi się bronić przed tak niecnym traktowaniem. 
Oceny te odnoszą się do małżeństw, ale podobne uwagi i opinie mogą dotyczyć innych członków rodziny, matki i syna lub córki, teściowej i synowej, rodzeństwa itp. Wszystkim zainteresowanym poradzić można tylko jedno, nie przejmujcie się i tak nie potraficie wszystkich zadowolić. Postępujcie tak, żeby niewidomemu współmałżonkowi, czy innemu członkowi rodziny, było z Wami w miarę dobrze, a Wam z nim. 
7.2.	Poglądy, oceny, rady 
 Ludzie na ogół bardzo mało wiedzą o problemach, trudnościach i możliwościach osób niewidomych. Jest to zrozumiałe. Jeżeli są tego świadomi, to jeszcze nie jest tak źle. Gorzej, jeżeli wiedzą niewiele, a wydaje się im, że wiedzą wszystko. Zupełnie źle jest, jeżeli tę pozorną wiedzę starają się stosować do rozwiązywania problemów osób niewidomych i słabowidzących. 
Zdarza się, że przygodnie spotkane osoby lepiej wiedzą, co jest potrzebne niewidomemu niż on sam. Na pytanie, np. jaki to numer autobusu, odpowiadają pytaniem, a dokąd pan chce jechać. Niewidomy doskonale wie, dokąd chce jechać, ale nie wie, jakiej linii autobus przyjechał. Niemal powszechnie ludzie uważają, że dla osób niewidomych najlepsze są szerokie, gładkie chodniki, bez zakrętów, drzew, słupów i schodów. Niby prawda, lecz orientacja w tak niezróżnicowanej przestrzeni jest niezmiernie trudna. Ludzie na ogół nie wiedzą, że niewidomi najgorzej czują się na dużych placach o gładkiej nawierzchni, bez drzew ani żadnych elementów architektonicznych, ławek itp. Jest to powierzchnia niezorganizowana, na której wprawdzie nie ma przeszkód, ale i punktów orientacyjnych też nie ma. Przejść taki plac i trafić w potrzebne miejsce, to dopiero sztuka. 
Wielu uważa, że im niewidomy ma mniej obowiązków, mniej musi samodzielnie wychodzić z domu, mniej spraw załatwiać, tym lepiej mu się żyje. Pogląd taki nie uwzględnia wielu potrzeb człowieka: aktywności, ruchu, niezależności, kontaktów z ludźmi. Niekiedy osoby najbliższe, w trosce o wygodę i bezpieczeństwo niewidomego, ograniczają jego aktywność i nieświadomie wyrządzają mu krzywdę. 
Zdarza się, że nawet fachowcy z różnych dziedzin, jeżeli usiłują zastosować wiedzę ogólną do rozwiązywania specjalistycznych problemów, popełniają błędy. 
Urządzano wnętrza ośrodka rehabilitacji niewidomych. Szef zalecił, żeby zastosować wzorzyste tapety i wykładziny. Ośrodek, jego zdaniem, musi wyglądać bogato. Tylko że dla słabowidzących konieczne jest stosowanie gładkich wykładzin, kolorystycznie skontrastowanych z narzutami na tapczanach. Na wzorzystej wykładzinie nie jest łatwo słabowidzącemu znaleźć przedmiot, który upadnie i niełatwo odróżnić tapczan od podłogi. 
Zarząd Główny PZN-u zlecił kiedyś znanej i cenionej dziennikarce opracowanie ekspertyzy dotyczącej prasy dla niewidomych i słabowidzących. Celem ekspertyzy miał być wzrost atrakcyjności tej prasy. Wśród wielu wniosków znalazł się i taki, że niejednokrotnie dobre zdjęcie lepiej przemawia do czytelników niż długie artykuły. Oczywiście, jest to prawda, ale nie ma zastosowania do prasy wydawanej w brajlu i nagranej na taśmie magnetofonowej lub płytach CD w zapisie znakowym lub MP3. W brajlu nie można drukować zdjęć i nie można ich nagrywać na taśmie magnetofonowej. A gdyby nawet było to możliwe, niewidomi nie mogliby z nich korzystać. 
Innym przykładem jest zalecenie zamieszczania najciekawszego artykułu czy zdjęcia w środku zeszytowego czasopisma. Jest to podyktowane względami handlowymi. Klient MPiK-u czy podobnej instytucji, bierze do ręki czasopismo, które w sposób naturalny otwiera mu się na zszyciu, czyli w środku, (tzw. rozkładówka), przeczyta parę zdań, zainteresuje się i kupi. I jest to zalecenie całkowicie słuszne. Nie odnosi się jednak do czasopism wydawanych dla niewidomych i słabowidzących. Czasopism tych nie ma w kioskach, księgarniach czy podobnych placówkach, nikt nie bierze ich do rąk i nie sprawdza, czy go zainteresuje. Czytają je przede wszystkim prenumeratorzy. Słuszna zasada nie ma więc zastosowania. 
Najgorzej jednak jest, jeżeli osoby zawodowo pracujące z osobami niepełnosprawnymi niewiele wiedzą na temat ich potrzeb i problemów. Niejednokrotnie podejmują decyzje w sprawach, które mają znaczenie dla osób niepełnosprawnych. Jeżeli ich poglądy nie są oparte na rzetelnej wiedzy, to i decyzje nie mogą być prawidłowe. 
W biurze Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych odbywała się narada, której przedmiotem była dostępność placówek służby zdrowia dla osób niepełnosprawnych. Wysoki urzędnik w tym biurze, w randze wicedyrektora, powiedział: „Jak mnie boli ząb, to niczym nie różnię się od osoby niepełnosprawnej, którą boli ząb, jeżeli jestem chory i mam wysoką temperaturę, to tak samo czuję się, jak chora osoba niepełnosprawna”. Urzędnik ten w środowisku osób niepełnosprawnych pracował kilkadziesiąt lat. Uczestniczący w naradzie niewidomy zaprotestował przeciw takiemu rozumieniu problemu i wywołał uśmieszki politowania. Takie to było oczywiste, że ból zęba, temperatura i choroby są jednakowe u wszystkich ludzi. Problem dotarcia do lekarza, pilnowania kolejki, poszukania tańszej apteki, dawkowania leków dla tych „specjalistów” nie istniał. Przeczytaj podrozdział 4.9., a przekonasz się jak nieprawidłowe były poglądy tego urzędnika i innych uczestników narady. 
W ośrodku w Konstancinie odbywała się kilkudniowa narada specjalistów pracujących na rzecz osób niepełnosprawnych. Ośrodek ten jest dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych ruchowo - budynki parterowe, nie ma schodów, szerokie korytarze i drzwi. Narada była zorganizowana w czerwcu. Uczestnicy na wszystkie przerwy wychodzili drzwiami „balkonowymi” bezpośrednio na trawnik. W drzwiach był kilkucentymetrowy próg. Dyrektor jednego z wojewódzkich ośrodków rehabilitacji i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, zwrócił się do osoby niewidomej uczestniczącej w naradzie mówiąc: „No proszę, jaka głupota. Osoba na wózku wyjedzie przez ten próg, ale jak tu mają chodzić niewidomi?” Mówił to do osoby niewidomej i widział, że ten próg nie stanowił dla niej żadnego problemu. 
W rezultacie tak „racjonalnych” poglądów, podejmowane są decyzje, które zamiast służyć niewidomym, są dla nich dodatkowymi utrudnieniami. Można tu wymienić przysłowiową już likwidację krawężników. Ułatwia to życie osobom na wózkach, a utrudnia niewidomym i naraża ich na niebezpieczeństwo. 
Podobnie ma się sprawa z obowiązkiem instalowania w instytucjach dla osób niepełnosprawnych drzwi, które otwierają się na korytarz. Jest to uzasadnione dla osób poruszających się na wózkach. W przypadku np. pożaru, wózek mógłby zaklinować się w drzwiach, które otwierają się do wewnątrz pomieszczeń. Mogłoby to być dla nich niebezpieczne. W przypadku osób niewidomych sprawa wygląda inaczej. Nie może tu być mowy o zaklinowaniu się w drzwiach otwierających się do wewnątrz pomieszczeń. Jest natomiast duże niebezpieczeństwo uderzenia głową w drzwi otwierane na korytarz. 
Zdarza się, że niewidomy nie może podjąć pracy, ponieważ biuro lub warsztat znajdują się na piętrze, a nie ma windy. I nie jest ważne, że niewidomy może swobodnie chodzić po schodach, a nawet może wspinać się po drabinie. Ważne jest, że wózkiem trudno jest jeździć po schodach, a więc skoro tak, to i niewidomi muszą mieć windy. Są przecież osobami niepełnosprawnymi. 
Przykładem prawa stanowionego w celu ułatwienia życia niepełnosprawnym pracownikom, które utrudnia znalezienie zatrudnienia i utrzymanie się w zatrudnieniu, są uprawnienia niepełnosprawnych pracowników. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 11.5. 
Niekiedy specjaliści nawymyślają tyle udogodnień, tyle ułatwień, zabezpieczeń, że chyba żaden pracodawca nie zechce zatrudniać niewidomego, jeżeli dowie się, że powinien: zlikwidować progi, zainstalować uchylne okna, sprowadzić specjalne meble z obrotowymi szufladami, klamki pochować w płaszczyźnie drzwi, ściany korkiem wyłożyć itp. A wszystko to nie jest konieczne i nawet w biurze Zarządu Głównego PZN, ani żadnego innego stowarzyszenia, takich cudów nie ma. Ktoś wymyślał, jakby tu niewidomemu pracownikowi biurowemu życie ułatwić. Chciał dobrze, a rezultat jest fatalny. 
We współpracy z osobami niewidomymi, w pracy na ich rzecz, w kontaktach z nimi, najważniejszy jest zdrowy rozsądek. Nie wszystko można łatwo przewidzieć, zapisać i nauczyć się. Nie warto wymyślać kosztownych i kłopotliwych, a przy tym zbędnych ułatwień bez dokładnego rozeznania problemu, który ma być rozwiązany. Rzecz jasna, rada ta nie dotyczy specjalistów rehabilitacji niewidomych. Oni znają problemy i sposoby ich rozwiązywania. Osoby, które nie posiadają specjalistycznej wiedzy, a chcą pomóc osobie niewidomej, powinny zapytać ją o to, czy potrzebna jest pomoc, jaka pomoc i jak jej udzielić. Jest to najprostsza metoda. A wiadomo, że metody takie są zwykle najlepsze. 
7.3.	Niektóre trudności ludzi widzących w kontaktach z niewidomymi 
 Uwagi te wynikają z wieloletniej obserwacji kontaktów osób niewidomych z ludźmi widzącymi. Wnioski z tych obserwacji nie są optymistyczne. Stereotypy osób niewidomych i schematy myślowe na ich temat, utrwalone w ciągu tysięcy lat, są niezmiernie trwałe, trudne do przełamania, ciągle odnawiane, podbudowywane różnymi zachowaniami niewidomych, a przede wszystkim organizacji i instytucji działających na ich rzecz. Niejednokrotnie doraźne, nawet drobne korzyści, biorą górę nad prawdą, rzeczywistymi potrzebami i długofalowymi korzyściami. Przykładem mogą być dyskusje na temat specjalnego urządzania w ciemnych piwnicach - „poligonu” dla osób widzących, na którym mogliby „przekonywać się”, jak ciężkie jest życie niewidomych. Przykładem są też restauracje i kawiarnie, w których klienci konsumują potrawy w zupełnych ciemnościach, a kelnerami są niewidomi. 
Są to ważne przeszkody, które utrudniają osobom widzącym zrozumienie funkcjonowania niewidomych. Ważne, ale nie najważniejsze. Największą odpowiedzialność za trudności dotarcia do umysłów ludzi widzących jest ich wzrok. 
Jak wiadomo, wzrok jest zmysłem dominującym u człowieka. Pod jego kontrolą ludzie wykonują niemal wszystkie czynności i sprawdzają informacje uzyskiwane przy pomocy pozostałych zmysłów, a głównie słuchu. Ta dominująca rola wzroku powoduje, że człowiek, który go posiada, posługuje się nim automatycznie, mimo woli, bez udziału świadomości. Mało tego, bez wysiłku woli nie uświadamia sobie, że ktoś funkcjonuje bez wzroku. I jest to naturalne, normalne, lecz dla niewidomych niekorzystne. 
Są osoby widzące, które z niewidomymi kontaktują się codziennie, np. pracują z nimi lub żyją w rodzinie przez kilkadziesiąt lat, a trudno jest im wczuć się w ich sposób percepcji świata. W ich psychice, podobnie jak u pozostałych ludzi widzących, wzrokowy sposób orientacji w otoczeniu został tak ugruntowany, że przejawia się również w zachowaniu w kontaktach z niewidomymi. 
Przejawem tego uwarunkowania jest, np.: wchodzenie po skosie z niewidomym na krawężniki i schody, mówienie „tu”, „tam”, wskazywanie ręką, głową lub tylko wzrokiem. Częstym błędem jest puszczanie niewidomego jako pierwszego we drzwi, zamiast najpierw wejść. Niewidomy wchodzący pierwszy do nieznanego mu obiektu, natychmiast traci orientację. Jeżeli osoba towarzysząca mu (przewodnik) wchodzi jako pierwsza, niewidomy trzyma ją pod rękę, wejście nie stanowi problemu. 
Przy objaśnianiu drogi, niewiele osób widzących potrafi zwrócić uwagę na jej elementy, które mogą być wykrywane słuchem, dotykiem lub węchem. Najbardziej odpowiadają im wysokie, szklane lub białe budynki, szyldy itp. A że tego wszystkiego nie można „wysłuchać”, wymacać laską ani wywąchać, to już inna sprawa. Tu małe zastrzeżenie - jest to uproszczony opis możliwości niewidomego. W rzeczywistości, w pewnych okolicznościach, można „wyczuć „ budynek, usłyszeć szum drzewa, poczuć zapach wodnej roślinności. Wszystko to jednak jest mało pewne, trudno zauważalne i nie zawsze. Znacznie lepsze wskazówki to te, przy pomocy których niewidomi na co dzień orientują się w przestrzeni, np.: trzecia przecznica w lewo, ulica z torami tramwajowymi, pod górkę, trawnik wzdłuż chodnika, drzewa na chodniku lub obok niego, mostki, kładki, schody na chodniku. Osoby widzące jednak zwracają mniej uwagi na podobne elementy przestrzeni i rzadko mówią niewidomym o nich. Nie jest to ich zła wola. Po prostu postępują zgodnie z własną naturą. 
Świadczy to o trudnościach oddziaływania na świadomość ludzi, o trudnościach zmiany ich schematów myślowych i stereotypów oraz o trudnościach wytworzenia nawyku uwzględniania w spontanicznym zachowaniu potrzeb i możliwości osób niewidomych. 
7.4.	Popełniane błędy 
 Zdarza się w urzędach, na pocztach, w przychodniach lekarskich, że pracownicy tych instytucji zwracają się do przewodnika osoby niewidomej, zamiast bezpośrednio do niej. 
O szczytowym osiągnięciu w tej dziedzinie świadczy następująca scenka. Przed laty, wieczorowe liceum dla pracujących nawiedziła wizytacja z kuratorium. Pani wizytator szła korytarzem z dyrektorem szkoły. Spotkali niewidomego ucznia, człowieka dorosłego, pracującego i za kilka miesięcy maturzystę. Dyrektor skorzystał z okazji, żeby pochwalić się, jakiego to ma ucznia. I nie pomylił się. Prezentacja zrobiła należyte wrażenie. Pani wizytator zadawała niewidomemu mnóstwo wnikliwych pytań, rzecz jasna, zwracając się do dyrektora. 
- Panie dyrektorze, proszę zapytać go, jak on pisze. 
Niewidomy, nie czekając na powtórzenie pytania przez dyrektora, odpowiedział, że brajlem. 
- Panie dyrektorze, proszę zapytać go, czy matematykę też można brajlem zapisywać. 
Niewidomy odpowiedział, a pani wizytator zadała jeszcze kilka pytań, w równie inteligentny sposób. Przecież słyszała, że niewidomy odpowiada po polsku. Mogła zwracać się bezpośrednio do niego. Stereotyp jednak silniejszy był od jej zmysłów i rozumu. 
Takie drastyczne przypadki zdarzają się raczej rzadko. Często natomiast osoby widzące pomijają w rozmowach osobę niewidomą. Rozmawiają między sobą tak, jakby jej z nimi nie było, zwracają się wyłącznie do siebie i nawet nie zauważają, że mogą tym sprawiać przykrość. Zachowanie takie z pewnością nie świadczy o złej woli. Świadczy natomiast o zahamowaniu zdolności myślenia przy zetknięciu się z niewidomym, o schematach myślowych, o stereotypach i zaćmieniu przez nie umysłu. 
Wniosek ten potwierdza „umiejętność” obserwacji pewnej dziennikarki. Otóż zwiedziła ona zakład rehabilitacji niewidomych. Zobaczyła niewidomych obsługujących centralkę telefoniczną, wyrabiających szczotki, montujących sznury przyłączeniowe oraz pracujących na tokarkach, prasach, gwinciarkach i wiertarkach. No i napisała ładny artykuł, z którego czytelnicy dowiedzieli się, że niewidomi robią szczotki i wyplatają koszyki. I tu stereotyp wziął górę nad rozsądkiem. To, co dziennikarka „wiedziała”, okazało się silniejsze od tego, co widziała. 
Działacze środowiska niewidomych i słabowidzących oraz pracownicy instytucji działających na ich rzecz, nadużywają określenia „nasi niewidomi”. Określenie to ma charakter paternalistyczny i świadczy, że osoby używające go nie zastanawiają się nad jego znaczeniem lub traktują niewidomych protekcjonalnie. Według odczucia wielu niewidomych, określenie to świadczy o przedmiotowym ich traktowaniu, a nie podmiotowym. Wprawdzie mówimy: „nasze dzieci”, „nasi sportowcy”, „nasi naukowcy”, ale to chyba co innego. Z pewnością korzystniej byłoby zaniechać mówienia w ten sposób o osobach z uszkodzonym wzrokiem. 
Są i znacznie gorsze określenia, np. „sprawni inaczej”. Wydawało się, że po dokumentnym ośmieszeniu tego określenia przez satyryków, całkowicie wyjdzie z użycia. Przecież powstały już określenia: „mądry inaczej”, „uczciwy inaczej”, „kochający inaczej”. Ale gdzież tam. Ciągle określenie to funkcjonuje i to nawet w środowisku osób niepełnosprawnych. Niektórzy uważają, że jest ono eleganckie. 
Bardzo często ludzie widzący nie rozumieją potrzeb osób niewidomych, a raczej rozumieją je po swojemu. Sąsiad ostrzega niewidomego: „Uważaj! Tu postawili skrzynię z piaskiem! Barany jedne! Mogli dalej przesunąć... A tu aż trochę na chodniku stoi”. 
Niewidomy zbadał sprawę i powiedział: „Chciałbym, żeby skrzynia ta już na zawsze tu pozostała”. Okazało się, że wcale mu nie przeszkadza, przeciwnie, ułatwia znalezienie ścieżki prowadzącej do osiedla. 
Niewidomy pyta żonę: „Czy na tym wąskim trawniku przy nowej ulicy krzewy posadzili, czy to chwasty tak wyrosły?” Żona odpowiada, że przy tej ulicy nie ma trawnika. Niewidomy upiera się, że jest, a żona, że nie ma. Poszli więc sprawdzić. Okazało się, oczywiście, że trawnik jest. Dla niewidomego jest on ważnym punktem orientacyjnym, ułatwia chodzenie i trafianie do domu. Jego żona natomiast na takie szczegóły nie musi zwracać uwagi. Nie są one jej potrzebne. 
I na tym polega problem, że niewidomemu potrzebne są inne informacje, z konieczności co innego go interesuje, na inne szczegóły zwraca uwagę. Informacje typu: jest tam wielki neon z napisem „Lody” albo biały dom w głębi ogrodu, są dla niego całkowicie bezużyteczne. Nie są one bowiem wykrywane słuchem, dotykiem, węchem ani innym zmysłem oprócz wzroku. 
Osoby widzące powinny starać się zrozumieć różnice w postrzeganiu otoczenia, powinny starać się zachować cierpliwość i dokładnie odpowiadać na pytania, chociaż mogą one wydawać się zbędne. Najczęściej niewidomy wie, co jest mu potrzebne. Jeżeli zadaje szczegółowe pytania, które dla osób widzących mogą wydawać się błahe, niezrozumiałe, a nawet śmieszne - trzeba mu odpowiadać. Inaczej nie będzie mógł skorzystać z pomocy. 
Niewidomi natomiast powinni wiedzieć, że to, co dla nich jest bardzo ważne, dla osób widzących może nie mieć znaczenia. W takim przypadku, elementy terenu istotne dla niewidomych nie są zauważane i nie są uwzględniane w przekazywanych informacjach. Powinni również starać się zrozumieć sposoby funkcjonowania osób widzących. 
Trudno jest dotrzeć do wszystkich ludzi z informacją, jacy naprawdę są niewidomi. Na przeszkodzie stoją tu doświadczenia historyczne oraz fakt, że niewidomi są naprawdę różni. Jeżeli komuś potrzebne są przykłady, że niewidomi piją, bez trudu je znajdzie. Bez trudu można też udowodnić, że kradną, że są ludźmi porządnymi, że są niedorozwinięci umysłowo albo genialni. 
Łatwiej przekonać niewidomych, że ludzie są im na ogół życzliwi. Niewidomych jest mniej i łatwiej do nich dotrzeć z argumentami. Zrozumienie motywów postępowania ludzi widzących leży w interesie niewidomych, gdyż to oni bardziej potrzebują pomocy. Niestety, niewidomi w wielu przypadkach również chętnie uogólniają jednostkowe przykłady, też mają uprzedzenia i posługują się stereotypami myślowymi. Wzajemne zrozumienie, chociaż nie jest łatwe, jest konieczne w rehabilitacji, głównie społecznej. Dlatego konieczny jest wysiłek, żeby oderwać się od utrwalonych schematów myślowych oraz stereotypów i uczciwie przemyśleć oceny zachowań ludzkich. 
Kontakty międzyludzkie zawsze wymagają wzajemnego uwzględniania potrzeb i punktów widzenia spotykanych osób. W przypadku kontaktów osób widzących z niewidomymi dodatkowo uwzględniane muszą być opisane odmienności. 
8.	Wyrównywanie szans życiowych osób niewidomych i słabowidzących 
 Definicja według Programu działania 
na rzecz osób niepełnosprawnych ONZ z 1993 r. 
Wyrównywanie szans - proces udostępniania osobom niepełnosprawnym wszystkich ogólnych systemów występujących w społeczeństwie, takich jak: fizyczne i kulturalne środowisko, mieszkania i środki transportu, świadczenia społeczne i lecznicze, placówki oświatowe i zakłady pracy, życie kulturalne i społeczne włączając w to sport i rekreację. 
8.1.	Potrzeba i możliwości wyrównywania szans 
 W życiu osób niepełnosprawnych występują różne ograniczenia i trudności, których nie mają inne osoby. Dlatego ich szanse życiowe są mniejsze niż osób bez niepełnosprawności. Im niższy stopień niepełnosprawności, tym większe możliwości, czyli większe życiowe szanse. 
Im wyższy stopień niepełnosprawności, tym trudności i ograniczenia są większe, tym szanse są mniejsze. Stąd konieczność wyrównywania szans. Idealne byłoby przyjęcie zasady, w myśl której osoby niepełnosprawne nie pokrywałyby kosztów powodowanych przez ich niepełnosprawność. Koszty te powinno pokrywać społeczeństwo w ramach społecznego solidaryzmu. 
Drugim kierunkiem powinno być szkolenie rehabilitacyjne, kolejnym, wyposażenie w sprzęt rehabilitacyjny, likwidacja barier informacyjnych, pomoc socjalna itp. Ważne jest wyrównywanie szans w zakresie pozyskiwania środków utrzymania, przede wszystkim przez stwarzanie warunków zatrudnienia. W przypadkach, gdy zatrudnienie z różnych względów nie jest możliwe, konieczne są inne sposoby zapewnienia podstawowych warunków życia. 
Cywilizowane społeczeństwa starają się wzmacniać szanse życiowe swych niepełnosprawnych członków. Jest to jednak zależne od wielu czynników, m.in. od poziomu świadomości społecznej, wysokości dochodu narodowego i stopnia zorganizowania oraz siły reprezentacji środowisk osób niepełnosprawnych. 
 *** 
Na ogół dochody osób z uszkodzonym wzrokiem są niższe od przeciętnych, koszty utrzymania natomiast są wyższe. Dowody na prawdziwość tego twierdzenia znajdziesz w dalszej części tego podrozdziału. W tym miejscu należy zaznaczyć, że zmniejszone dochody i zwiększone koszty utrzymania powodują konieczność wyrównywania szans osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących, również przez pomoc materialną. Fakt ten uznają wszystkie cywilizowane społeczeństwa. 
W Polsce istnieje również system wyrównywania szans. Może nie jest on spójny, ale działają jego ważne elementy. Wyrównywaniu szans służy, m.in.: szkolnictwo specjalne, system pomocy niepełnosprawnym studentom i przede wszystkim Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Niestety, często znaczne środki finansowe przeznaczane na ten cel, wykorzystywane są nieefektywnie i niezgodnie z potrzebami osób niepełnosprawnych. Warto zaznaczyć, że uzależnianie pomocy, np. na zakup sprzętu rehabilitacyjnego, od dochodów na członka w rodzinie osoby niepełnosprawnej jest sprzeczne z zasadami wyrównywania szans. 
Niewidomi i słabowidzący mają ograniczone możliwości znalezienia pracy i utrzymania się w zatrudnieniu. W ostatnich kilkunastu latach liczba zatrudnionych osób z uszkodzonym wzrokiem uległa radykalnemu zmniejszeniu. Przeczytaj o tym w podrozdziale 11.1. Poza tym niewidomi i słabowidzący, którzy pracują zawodowo, osiągają zarobki na ogół niższe od przeciętnych, a bardzo często minimalne. Głównym źródłem utrzymania większości osób z uszkodzonym wzrokiem w naszym kraju są renty: socjalne, rodzinne, inwalidzkie oraz emerytury. Świadczenia te nie należą do wysokich. Dochody osób z uszkodzonym wzrokiem są więc niższe niż przeciętne w kraju, a koszty utrzymania wyższe. 
Warto poznać kilka przyczyn zwiększających koszty utrzymania osób z uszkodzonym wzrokiem, żeby lepiej rozumieć powyższe stwierdzenia. Fakty są tu niby oczywiste, lecz nie zawsze je sobie uświadamiamy i nie zawsze wyciągamy z nich właściwe wnioski. Poczytajmy więc i pomyślmy. 
Niewidomi w wielu przypadkach, z powodu niepełnosprawności, nie są zdolni do załatwiania spraw życiowych bez pomocy innych osób. Mają bowiem ograniczone możliwości samodzielnego poruszania się i nie mogą posługiwać się zwykłym pismem. Oczywiście, są sposoby przezwyciężania tych trudności, chociażby korzystanie z techniki komputerowej, która umożliwia posługiwanie się zwykłym pismem, ale sprzęt ten jest kosztowny. Niewidomi zmuszeni są płacić za pomoc niezbędną im w różnych sytuacjach życiowych. Nie zawsze mają dostateczne dochody, żeby opłacać usługi przewodnika czy lektora. Wyjście do urzędu, do lekarza, wyjazdy w celu załatwienia różnych życiowych spraw, w wielu przypadkach wymaga korzystania z pomocy innych ludzi. Często pomoc ta świadczona jest bezinteresownie, ale często też istnieje konieczność jakiegoś zrewanżowania się, np. zaproszenia na lody, do teatru, wręczenia kwiatów, w czasie podróży - na obiad itp. 
Ważną przyczyną wzrostu kosztów utrzymania osób z uszkodzonym wzrokiem są zwiększone wydatki związane z ograniczonymi możliwościami samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego i dokonywania drobnych napraw używanego sprzętu. Są niewidomi, którzy dobrze radzą sobie z prowadzeniem domu, ale są też tacy, którzy potrzebują przy tym pomocy. Nie trzeba szeroko wyjaśniać, że często za pomoc taką trzeba płacić. 
Niewidomi szybciej zużywają odzież i obuwie. Niewidomy częściej niż inni ludzie uderzy noskiem buta w krawężnik czy kamień i but natychmiast przestaje być elegancki. Tak samo, częściej zabrudzi ubranie, zabłoci buty, spowoduje rozdarcia i splamienia. Naprawy uszkodzeń wymagają ponoszenia kosztów czyszczenia, cerowania i zakupu zniszczonych części garderoby oraz obuwia. Podobnie w domu, częściej potrąci filiżankę, talerzyk czy inny łatwo tłukący się przedmiot. Naprawa takiej szkody również wymaga pieniędzy. 
Niewidomym poważne trudności sprawia dokonywanie zakupów, zwłaszcza w związku z szerokim stosowaniem samoobsługowego systemu sprzedaży. Zmuszeni są korzystać przy tym z pomocy innych ludzi. W przypadkach, gdy samodzielnie dokonują zakupów, mają ograniczone możliwości wyboru tańszych sklepów i towarów. Brak możliwości korzystania z supermarketów i robienia zakupów na bazarach, powoduje konieczność korzystania z małych sklepów, w których ekspedient poda żądany towar i poinformuje, jakie asortymenty są dostępne. Niestety, te małe sklepy są droższe. A więc kolejna przyczyna zwiększonych kosztów utrzymania. 
Ważnym składnikiem kosztów funkcjonowania osób z uszkodzonym wzrokiem są wydatki na zakup i utrzymanie w sprawności sprzętu rehabilitacyjnego. Sprzęt taki jest najczęściej drogi i nawet wówczas, gdy jest częściowo refundowany, powoduje spore wydatki na jego zakup. Poza tym sprzęt wymaga konserwacji, napraw i zużywa energię. 
Dodać należy, że znaczna część osób z uszkodzonym wzrokiem to osoby w wieku podeszłym. Wiąże się z tym zły stan zdrowia i wydatki na leczenie. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w podrozdziale 4.9. 
Jak widzimy, niewidomi mają poważnie zmniejszone możliwości zarobkowania, czyli ich dochody są znacznie mniejsze niż przeciętne w kraju. Jednocześnie zmuszeni są do ponoszenia wydatków, których nie muszą ponosić inni ludzie. Przez to ich poziom życia jest niższy niż przeciętnie. Nawet w przypadku osiągania podobnych dochodów, jakie osiągają osoby bez niepełnosprawności zawsze żyją na niższym poziomie. Jeżeli jeszcze dochody są niższe, poziom życia ulega radykalnemu obniżeniu. 
Można przyjąć, że niewidomy, jeżeli nawet osiągnie wysoki stopień samodzielności i znaczące wyniki w jakiejś dziedzinie życia, zawsze poniesie wyższe koszty, większy wysiłek, zużyje więcej czasu niż osoba pełnosprawna o podobnych predyspozycjach. Wszystko to powoduje konieczność wyrównywania zwiększonych wydatków tak, aby materialne warunki życia osób niepełnosprawnych stały się porównywalne z warunkami innych ludzi. 
W różnych krajach, np. w Niemczech i krajach skandynawskich, wypracowano systemy wyrównywania szans osób z uszkodzonym wzrokiem. U nas natomiast, w ostatnich kilkunastu latach wycofano większość wcześniej przyznanych uprawnień. Ich brak nie w pełni rekompensują wprowadzone nowe rozwiązania, przede wszystkim powołanie Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. 
Poza tym przyjęto założenie, że potrzeby osób niepełnosprawnych są podobne. Zgodnie z tym założeniem, z niewystarczającymi wyjątkami, pomoc udzielana tym osobom jest jednakowa. Jest to oczywiste nieporozumienie. Bez wątpienia trudniej jest żyć osobie, której amputowano obie ręce niż takiej, która ma amputowaną jedną rękę, łatwiej jest żyć niewidomemu lub głuchoniememu, niż np. głuchoniewidomemu. Nasze prawodawstwo podobne fakty uwzględnia w niewystarczającym stopniu. Zajrzyj do podrozdziałów rozdziału 4. Przekonasz się, że powyższe twierdzenie jest uzasadnione. 
 *** 
Dowiedziałeś się, że istnieje potrzeba wyrównywania szans osób niewidomych i słabowidzących. Warto zastanowić się, czy istnieją możliwości wyrównywania ich szans. Przytoczone argumenty dotyczyły przede wszystkim materialnej strony zagadnienia. To jednak nie obejmuje wszystkich potrzeb i nie wyczerpuje możliwości ich zaspokajania. 
Utrata wzroku bądź jego znaczne uszkodzenie powoduje bardzo poważne ograniczenia w życiu człowieka. Ograniczone zostają przede wszystkim możliwości poznawcze. Wyeliminowanie wzroku lub jego poważne ograniczenie prowadzi do wielkich utrudnień w korzystaniu z powszechnie dostępnych źródeł informacji naturalnych, płynących z otoczenia oraz tych, które wytworzyła ludzkość w procesie rozwoju. Wpływa to negatywnie na zdolności poznawcze człowieka, a przez to również na możliwości wykonawcze. W ten sposób utrata lub poważne uszkodzenie wzroku ograniczająco wpływa na wszystkie dziedziny życia. 
Negatywne skutki utraty wzroku można częściowo przezwyciężyć w długotrwałym, uciążliwym procesie rehabilitacji. Ważnym czynnikiem tego procesu jest wyposażenie osób z uszkodzonym wzrokiem w odpowiedni sprzęt rehabilitacyjny i nauczenie posługiwania się nim. Tworzenie możliwości pracy zawodowej, uczestnictwa w życiu społecznym, korzystania z dóbr kultury i tworzenia kultury, uprawiania sportu i turystyki - wszystko to sprzyja usamodzielnianiu niewidomych i słabowidzących oraz wpływa na wyrównywanie ich szans życiowych. 
Konieczne więc jest tworzenie specjalnych warunków rehabilitacji podstawowej, zawodowej, psychicznej i społecznej. Warunki takie usiłują tworzyć stowarzyszenia działające na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem, przede wszystkim PZN. Wymaga to jednak znacznych nakładów finansowych, którymi stowarzyszenia te dysponują w niewystarczającym stopniu. 
8.2.	Wyrównywanie szans przez szkolenia rehabilitacyjne 
 Szkolenie rehabilitacyjne ułatwia opanowanie umiejętności wykonywania różnych czynności metodami bezwzrokowymi. Wypracowane zostały metody pokonywania wielu trudności wynikających z całkowitej bądź częściowej utraty możliwości widzenia. Proces rehabilitacji kompleksowej jest długotrwały i uciążliwy. Wymaga zaangażowania osób niepełnosprawnych, przekonania ich o korzyściach ze szkolenia rehabilitacyjnego, wyposażenia w sprzęt rehabilitacyjny oraz spełnienia wielu innych warunków. Jednym z najważniejszych czynników, ułatwiających proces rehabilitacji i osiągnięcie zadowalających rezultatów, jest fachowa pomoc instruktorów rehabilitacji i praktyczne wykazanie istniejących możliwości. Dobre rezultaty najłatwiej osiągnąć w wyniku zorganizowanego szkolenia rehabilitacyjnego. Bez takiego szkolenia proces rehabilitacji przebiega znacznie dłużej i w zdecydowanej większości przypadków, nie da się osiągnąć zadowalających wyników. 
Jak już wiemy, uszkodzenie wzroku powoduje wiele ograniczeń i utrudnień. Celem szkoleń rehabilitacyjnych jest nauczenie przezwyciężania trudności, wypracowania bezwzrokowych metod wykonywania różnych czynności. Szkolenie rehabilitacyjne wymaga więc prowadzenia różnych zajęć, zastosowania różnorodnego sprzętu rehabilitacyjnego, wielu prób, wysiłku i wytrwałości. Dobrych rezultatów nie da się osiągnąć w czasie jednego, krótkiego szkolenia. Szkolenie to nie może być również wąskie, wycinkowe, jednokierunkowe. 
Człowiek jest istotą złożoną. Niepełnosprawność wywiera negatywny wpływ na różne dziedziny życia, powoduje różnorodne skutki i ograniczenia. Dlatego też szkolenia rehabilitacyjne muszą być zróżnicowane i wielokierunkowe. W naszych warunkach muszą być podejmowane niekiedy kilkakrotnie, aby można było osiągnąć dobre wyniki. 
Jak możesz przeczytać w podrozdziale 8.2.9., szkolenie rehabilitacyjne organizowane przez Amerykańską Federację Niewidomych trwa od sześciu do dziewięciu miesięcy i w jego ramach prowadzone są różne zajęcia. 
W Polsce szkolenia rehabilitacyjne organizują stowarzyszenia działające na rzecz niewidomych i słabowidzących, przede wszystkim PZN. Są to jednak głównie krótkotrwałe, dwutygodniowe szkolenia prowadzone w ramach turnusów rehabilitacyjnych, dofinansowywanych przez PFRON. Jest to zbyt krótki czas, żeby można było osiągnąć znaczące rezultaty. Poza tym w czasie turnusów bardzo często realizowany jest program leczenia sanatoryjnego. Korzystanie z zabiegów fizykoterapeutycznych, balneoologicznych czy innych, nie sprzyja koncentracji na korzystaniu z zajęć o charakterze tyflorehabilitacyjnym. Nie warto jednak poświęcać nadmiernej uwagi temu, jak być powinno i jak jest w niektórych krajach. To co robi się u nas w tym zakresie, chociaż jest niewystarczającym oddziaływaniem, ma walory rehabilitacyjne. Trzeba więc korzystać z tego, z czego można, a nie z tego, co jest lepsze, ale niedostępne. 
Należy dodać, że nie wystarczy zorganizowanie szkolenia, zatrudnienie specjalistów, zapewnienie sprzętu rehabilitacyjnego. Konieczne jest przekonanie osób z uszkodzonym wzrokiem, żeby chciały w nim uczestniczyć, żeby świadomie zaangażowały się w szkolenie, a następnie, żeby chciały wykorzystywać w codziennym życiu zdobyte umiejętności. 
Jest to bardzo trudne zadanie. Osoby niewidome często, a nowo ociemniałe niemal zawsze, nie wierzą w swoje możliwości i nie chcą podejmować wysiłku, którego celem jest maksymalna samodzielność. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 4.4. 
Zadania rehabilitacyjne często utrudniają postawy rodzin osób ociemniałych. Członkowie rodzin również najczęściej nie wierzą w możliwości wykonywania czynności życiowych bez posługiwania się wzrokiem. Starają się zapewnić, ich zdaniem, najlepsze warunki nowo ociemniałemu, tj. zapewnić, by nic mu nie brakowało, by był bezpieczny i nadmiernie się nie trudził. Skłaniają go więc do bierności, do rezygnacji z rehabilitacji. Wyrządzają mu wielką krzywdę i nic tu nie zmieni fakt, że mają przy tym najlepsze intencje. O podobnych sprawach przeczytaj w podrozdziałach 9.2.4. oraz 10.3. 
8.2.1.	Wstępne przygotowanie do rehabilitacji i samorehabilitacji 
 Służą temu turnusy rehabilitacyjne o charakterze ogólnym. Celem udziału w takim turnusie jest przygotowanie niewidomych, a przede wszystkim ociemniałych do aktywnego uczestnictwa w procesie rehabilitacji i samorehabilitacji. Dla realizacji tego celu konieczne jest praktyczne pokazanie możliwości osób niewidomych w różnych dziedzinach życia. Proces rehabilitacji trzeba zaczynać od przekonania osoby ociemniałej o jej możliwościach i potrzebie opanowania różnych czynności metodami bezwzrokowymi. Osoby te często nie wierzą w swoje możliwości i nie rozumieją potrzeby usamodzielnienia się. Dlatego konieczne jest praktyczne pokazanie tych możliwości i dobre uzasadnienie konieczności podjęcia wysiłku rehabilitacyjnego. 
Szkolenia rehabilitacyjne dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem prowadzone są głównie w ośrodkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących. Dorośli ociemniali, niewidomi i słabowidzący mogą liczyć na pomoc w tym zakresie, organizowaną głównie przez PZN. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 8.2.9., szkolenie takie powinno trwać znacznie dłużej. Wówczas możliwe jest dobre przyswojenie sobie bezwzrokowych metod samodzielnego chodzenia i podróżowania, posługiwania się pismem i różnorodnym sprzętem rehabilitacyjnym oraz wykonywania czynności samoobsługowych. Można tylko wyrazić nadzieję, że i w naszym kraju kiedyś będzie to możliwe. 
W czasie dwutygodniowych szkoleń o charakterze ogólnorehabilitacyjnym, organizowanych przez PZN, prowadzonych jest wiele różnych zajęć. Ich celem nie jest opanowanie konkretnych umiejętności. Poszczególne zajęcia mają charakter demonstracji możliwości i stwarzają warunki praktycznego ich sprawdzenia. Celem takich szkoleń jest również ustalenie potrzeb rehabilitacyjnych uczestników oraz uświadomienie im tych potrzeb. Następnie ociemniali powinni uczestniczyć w szkoleniach specjalistycznych, np.: brajla, orientacji przestrzennej, posługiwania się komputerem, prowadzenia gospodarstwa domowego. Więcej na ten temat znajdziesz w kolejnych podrozdziałach. 
Jednym z bardzo ważnych celów szkoleń rehabilitacyjnych o charakterze ogólnym jest: 
stworzenie możliwości poznania środowiska osób z uszkodzonym wzrokiem, 
przekonanie uczestników o korzyściach płynących z brania udziału w różnych formach działalności stowarzyszeń działających na ich rzecz, 
umożliwienie kontaktów z innymi niewidomymi i słabowidzącymi, 
zachęcanie do angażowania się w działalność społeczną, 
stworzenie podstaw dalszej rehabilitacji i samorehabilitacji, 
rozpoczęcie przezwyciężania psychicznych i społecznych skutków niepełnosprawności. 
Z tych względów szkolenia są ważnym składnikiem kompleksowej rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Ważne jest jednak, żeby były one początkiem procesu rehabilitacji, a nie jego końcem. 
Jeżeli w toku wykonywania swojej pracy, w działalności społecznej lub innych okolicznościach spotkasz osobę niewidomą lub słabowidzącą, postaraj się zorientować, czy nawiązała ona kontakt ze stowarzyszeniem działającym na rzecz niewidomych i słabowidzących, przede wszystkim z Polskim Związkiem Niewidomych i czy przeszła szkolenia rehabilitacyjne. Jeżeli nie, postaraj się przekonać ją, że nic nie straci, a może dużo zyskać z kontaktów z osobami z uszkodzonym wzrokiem, z pomocy instruktorów orientacji przestrzennej, ze szkolenia rehabilitacyjnego i samorehabilitacji. Daj jej adres koła lub okręgu PZN albo innego stowarzyszenia udzielającego pomocy niewidomym i słabowidzącym. 
Pamiętaj, że najwięcej pomocy potrzebują osoby nowo ociemniałe. Są one zagubione, nie znają swoich możliwości i nie wierzą w nie. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 9.2.4., często ich najbliżsi odradzają im wszelkie wysiłki zmierzające do usamodzielnienia. Problem ten szczególnie ostro występuje u rodziców dzieci niewidomych. Ich miłość może zabić w niewidomym dziecku wszelką aktywność. Przeczytaj o tym w podrozdziale 10.3. Dlatego koniecznie postaraj się skierować takich rodziców do PZN-u, do innych stowarzyszeń, przede wszystkim stowarzyszeń rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących albo do ośrodków szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących. Wykaz adresów znajdziesz w rozdziale 20. O problemach osób nowo ociemniałych więcej informacji znajduje się w podrozdziale 4.4. 
8.2.2.	Szkolenie z zakresu orientacji przestrzennej 
 Samodzielne chodzenie oraz podróżowanie nie stanowi żadnego problemu dla osób ze sprawnym narządem ruchu. Nie dotyczy to jednak niewidomych. Oni, chociaż byliby najbardziej sprawni fizycznie, mają z tym poważne problemy. Przyczyną jest tu brak możliwości orientowania się w przestrzeni przy pomocy wzroku - najdoskonalszego u człowieka zmysłu dalekiego zasięgu. Dlatego niewidomi muszą opanować umiejętność orientowania się w przestrzeni oraz samodzielnego chodzenia i podróżowania przy pomocy pozostałych zmysłów i przy stosowaniu innych technik niż pozostali ludzie. 
Opanowanie tych umiejętności jest możliwe. Wymaga jednak dużego wysiłku, ćwiczeń i odwagi. Samodzielne poruszanie się po ulicach i drogach wiąże się z koniecznością opanowania umiejętności unikania wpadnięcia pod samochód czy inny pojazd, zderzenia się z innymi użytkownikami dróg lub ze słupem, pniem drzewa, znakiem drogowym, a także wpadnięcia do dołu, skręcenia nogi na nierównościach terenu, czy wreszcie wejścia w błoto, zabrudzenia obuwia i ubrania. Samodzielne poruszanie się w miejscach publicznych wiąże się z przezwyciężeniem skrępowania z powodu niepełnosprawności, uodpornienia się na niekiedy nietaktowne zaczepki przechodniów. 
Wszystko to utrudnia niewidomym, a głównie nowo ociemniałym, zdecydowanie się na podjęcie nauki samodzielnego radzenia sobie w przestrzeni. Z tych samych przyczyn wielu ociemniałych, którzy naukę taką podjęli i ukończyli ją nawet z dobrym wynikiem, umiejętności tych nie wykorzystuje. W rezultacie jest im coraz trudniej decydować się na samodzielne wyjście poza własne mieszkanie i coraz trudniej im radzić sobie, jeżeli nie ćwiczą zdobytych umiejętności. 
Jak już wspomniano, umiejętność tę można opanować przy pomocy instruktora orientacji przestrzennej. Celem takiego szkolenia jest przywrócenie ociemniałym samodzielności w zakresie poruszania się po drogach publicznych i podróżowania. Jest to niezmiernie ważne w procesie kompleksowej rehabilitacji. Zadanie to jest jednocześnie bardzo trudne i wielu niewidomych nie osiąga w tym zakresie dostatecznej samodzielności. 
Program szkolenia orientacji przestrzennej na turnusie, oprócz nauki technik posługiwania się białą laską, wyszukiwania i zapamiętywania punktów orientacyjnych, wytwarzania umiejętności korzystania z informacji o otoczeniu, uzyskiwanych przy pomocy pozostałych zmysłów, musi zawierać elementy ogólnego usprawnienia. Konieczne jest zapoznanie z możliwościami posługiwania się pismem, wykonywania czynności samoobsługowych i innych. Wskazane jest też przekazanie wiedzy o możliwościach i ograniczeniach osób niewidomych, wynikających z utraty wzroku, o działalności Polskiego Związku Niewidomych oraz innych stowarzyszeń i instytucji działających na ich rzecz. 
Możliwość sprawdzenia się w innych, łatwiejszych zajęciach jest bardzo ważna z punktu widzenia rehabilitacji. Pozwala uwierzyć w swoje możliwości i aktywnie zaangażować się w to, co jest trudniejsze, co wymaga większego wysiłku i przezwyciężenia wielu oporów. 
Ukończenie szkolenia, w wielu przypadkach, daje niewidomemu znaczny stopień samodzielności i stanowi niezbędną podstawę dalszej samorehabilitacji. Przejście takiego szkolenia pozwala samodzielnie zaspokajać niektóre potrzeby, osiągnąć równowagę psychiczną, przezwyciężyć lęki, skrępowanie z powodu niepełnosprawności, osiągnąć wyższy stopień rehabilitacji psychicznej i społecznej. 
Obiektywnie rzecz ujmując, nauka orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania najłatwiejsza jest w miejscu zamieszkania ociemniałego, w środowisku fizycznym, które znał przed utratą wzroku, jednak ze względów psychicznych, jest to bardzo trudne. Ociemniały bardziej krępuje się w miejscach, w których może spotkać znajomych. Wstydzi się wówczas wszelkich pomyłek, możliwych niezręczności, potrącania, błądzenia, a nawet pokazania się z białą laską. Z tych względów korzystniejsze są ćwiczenia poza miejscem zamieszkania. Obiektywnie jest to trudniejsze, bo trzeba poznawać nowe drogi i szczegóły przestrzeni. Łatwiej jednak pokonać psychiczne opory. Dlatego w wielu przypadkach korzystne jest rozpoczęcie szkolenia poza miejscem zamieszkania. Następnie, po opanowaniu bezwzrokowych technik orientacji w otoczeniu i posługiwania się białą laską, kontynuować szkolenie w miejscu zamieszkania ociemniałego. 
Ociemniali, a często również niewidomi, mają „poważne powody”, żeby samodzielnie nie wychodzić poza własne mieszkanie. Powinieneś więc, nie wzmacniać tych powodów, powinieneś starać się zachęcać do przezwyciężania oporów. Nie powinieneś więc wyręczać we wszystkim niewidomego, odradzać mu wychodzenie z domu, przeciwnie - powinieneś go do tego zachęcać. Tak należy postępować, jeżeli mamy do czynienia z ociemniałym, który przeszedł odpowiednie szkolenie. Jeżeli nie, należy zachęcić go do podjęcia szkolenia i pomóc je załatwić. 
Zadanie to najlepiej powierzyć stowarzyszeniu działającemu na rzecz niewidomych, a zwłaszcza PZN-owi. Postaraj się więc tam szukać pomocy dla Twego ociemniałego członka rodziny, znajomego czy interesanta. 
8.2.3.	Przywrócenie możliwości posługiwania się pismem 
 Zdobywanie wiedzy, korzystanie z różnorodnych informacji, życie codzienne, a często również praca zawodowa, wymagają posługiwania się pismem. Ludzkość dopracowała się łatwych sposobów posługiwania się pismem, a od połowy XVI wieku, tj. od wynalezienia druku przez Jana Gutenberga, umiejętność czytania i pisania stawała się coraz bardziej powszechna. Niestety, nie dotyczyło to niewidomych. Oni musieli czekać na swoje pismo 300 lat dłużej. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w podrozdziale 15.4. 
Obecnie niewidomi mają cztery podstawowe sposoby posługiwania się pismem. Są to: 
pismo punktowe stworzone w 1825 r. przez szesnastoletniego, niewidomego Francuza - Ludwika Braille‘a, pisanie na zwykłej maszynie do pisania (metoda zanikająca), 
odsłuchiwanie i nagrywanie tekstów na taśmie magnetofonowej, na płytach CD lub innych nośnikach, 
posługiwanie się komputerem wyposażonym w mowę syntetyczną lub programy powiększające obraz oraz skaner z programem rozpoznającym znaki. 
Opanowanie każdego z tych sposobów wymaga nauki i każdy ma wady i zalety. 
Nauka pisma punktowego 
Celem szkolenia jest przywrócenie ociemniałym możliwości posługiwania się pismem. Głównym przedmiotem nauczanym w czasie takiego szkolenia jest pismo punktowe. Opanowanie liter, cyfr i znaków pisarskich oraz czynność pisania nie należą do najtrudniejszych. Można je opanować w ciągu kilkunastu dni, a nawet szybciej. 
Rzeczywiście, trudnym zadaniem jest natomiast opanowanie umiejętności czytania. Niezbędna jest tu cierpliwość, wytrwałość i długotrwałe ćwiczenia, niezbędna jest silna motywacja. Pismo punktowe znacznie łatwiej opanowują dzieci. Jeżeli naukę rozpoczynają osoby dorosłe, najczęściej ociemniałe, sprawa jest bardzo trudna i nie osiągają one zwykle biegłości w czytaniu. Problemem jest wyczuwanie i różnicowanie układów punktów składających się na litery, cyfry i znaki pisarskie. Niewidomi mogą uzyskać znaczną sprawność w posługiwaniu się tym pismem, głośno mogą czytać niemal tak samo szybko, jak głośno czytają osoby widzące. Przy cichym czytaniu jednak nie mogą im dorównać. Poza tym taką biegłość w czytaniu uzyskują tylko nieliczni. Większość osób, które pismo to opanowały jako osoby dorosłe, nie osiąga biegłości pozwalającej na swobodne czytanie tekstów. 
Brajl, mimo że sporo stracił na znaczeniu, zachowuje znaczne walory użytkowe i przydaje się w życiu codziennym. Nie jest już jedyną metodą posługiwania się pismem, ale w wielu sytuacjach nic zastąpić go nie może. Poza tym zawsze miał tę wadę, że był pismem odmiennym od pisma stosowanego przez ludzi widzących. Brajl nie ma zastosowania w wymianie myśli i informacji między osobami niewidomymi i widzącymi. Wydawanie prasy i książek w tym piśmie wymaga specjalnych drukarni, książki mają znacznie większą objętość od zwykłych. Mimo to trudno sobie wyobrazić naukę matematyki, fizyki, chemii czy języków obcych bez posługiwania się brajlem. Tak samo brajl jest niezastąpiony w życiu codziennym, w oznaczaniu kaset magnetofonowych, podpisywaniu płyt, opisywaniu leków, sporządzaniu drobnych notatek. 
Dlatego w wielu przypadkach, młodsi nowo ociemniali powinni uczyć się tego pisma. Aby jednak ociemniały chciał podjąć tę naukę i żeby była ona skuteczna, wymaga oddziaływań psychologicznych, przywrócenia wiary we własne możliwości, stworzenia motywacji, zachęty do wytrwałej pracy. Dodać należy, że w czasie zorganizowanych szkoleń można wyposażyć tylko w podstawy posługiwania się pismem punktowym. Osiągnięcie biegłości wymaga natomiast dalszego doskonalenia umiejętności czytania we własnym zakresie. 
Umiejętność ta w pewnym sensie zrównuje możliwości niewidomych z możliwościami osób bez niepełnosprawności. Jej opanowanie stanowi więc podstawę pisemnych kontaktów z innymi osobami niewidomymi oraz widzącymi, którzy zechcą pismo to opanować. Umożliwia też posługiwanie się kalendarzem, korzystanie z prasy i literatury. Daje niewidomym znaczną samodzielność, przyczyniając się do rehabilitacji psychicznej i społecznej. 
W tym miejscu warto zauważyć, że wzrokowe opanowanie pisma punktowego jest bardzo łatwe. Pismo to bowiem składa się z jednego rodzaju liter. Zwykłe pismo wymaga czterokrotnego poznania każdej litery: litery pisane wielkie i małe, litery drukowane wielkie i małe. Brajlowskie litery występują tylko w jednej postaci - wszystkie są jednakowe. Nie oznacza to, że nie stosuje się liter wielkich. Do ich oznaczania używa się dodatkowego znaku, który poprzedza wielką literę. Zamiast więc poznawania kształtu trzydziestu dwóch wielkich liter, wystarczy poznać jeden dodatkowy znak. Brajlowskie litery pisane ręcznie lub na brajlowskiej maszynie, niczym nie różnią się od takich, które wychodzą z brajlowskiej drukarni. Z tych względów pismo to jest bardziej proste od pisma zwykłego. Poza tym rozpoznawanie wzrokiem jego liter i znaków pisarskich nie stanowi żadnej trudności. Pewnie trudno Ci zgodzić się z tym twierdzeniem. Dla Ciebie, gdy popatrzysz na kartkę zapisaną brajlem, widzisz tylko „kaszę” rozsypaną bez ładu i składu. Zapewniam Cię, że tak jest tylko na początku. Gdy poznasz system brajla, układ liter - wszystko staje się proste. 
Posługiwanie się pismem jest powszechne. Jeżeli niewidomy nie korzysta z takich możliwości, może czuć się jak analfabeta, co pogłębia jego trudności wynikające z braku wzroku. 
Znajomość pisma brajla jest również podstawą zdobywania wykształcenia ogólnego i zawodowego oraz podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Jest więc ważnym czynnikiem rehabilitacji kompleksowej. 
Nauka pisania na zwykłej maszynie 
Do niedawna umiejętność pisania na zwykłej maszynie miała wielkie znaczenie dla wielu niewidomych i słabowidzących. Umożliwiała komunikowanie się z ludźmi przy pomocy pisma. Pismo brajla w szerszym zakresie, nie nadaje się do tego celu. Niewidomy musi opanować pismo, jakim posługują się ludzie widzący. Opanowanie umiejętności pisania na zwykłej maszynie umożliwiało pisanie tekstów, które były dostępne dla osób widzących. Niewidomy jednak nie mógł czytać tego, co napisał. Mimo to w wyniku opanowania tej umiejętności, a także posługiwania się pismem punktowym, uniezależniał się częściowo od pomocy osób widzących. Było to korzystne z punktu widzenia rehabilitacji psychicznej i społecznej. 
Obecnie niewielu niewidomych posługuje się zwykłymi maszynami do pisania. Opanowanie takiej umiejętności jest jednak doskonałym wstępem do nauki posługiwania się komputerem, a to z kolei jest bardzo przydatne w pracy zawodowej, zdobywaniu wykształcenia ogólnego i zawodowego oraz w życiu codziennym. 
Dodać należy, że bezwzrokowe opanowanie klawiatury maszyny do pisania lub klawiatury komputerowej nie jest tak trudne, jak mogłoby się wydawać. Niewidomi piszą, podobnie jak dobre maszynistki, wszystkimi palcami. Podobnie jak one, nie muszą też patrzeć na klawiaturę. 
Korzystanie z literatury i prasy nagranej na taśmie magnetofonowej lub na innych nośnikach 
Jest to łatwa forma korzystania z literatury i prasy. Nie wymaga też żmudnej nauki. Wymaga natomiast nagrywania dzieł literackich, naukowych, popularnonaukowych oraz prasy. Konieczne jest więc przygotowanie tekstów tak, żeby niewidomi mogli z nich korzystać. Literatura piękna, jeżeli ma być czytana wyłącznie dla przyjemności, wystarczy, że będzie dobrze nagrana, wyraźnie, poprawnie, przyjemnym głosem z dobrą dykcją. Literatura naukowa natomiast, powinna być przygotowana tak, by można było łatwo nawigować po tekście, pobierać cytaty, podawać strony. Do takich nagrań służy specjalny system DAISY. Jest to międzynarodowy system, który w Polsce nie jest jeszcze dostatecznie rozpowszechniony. Dopiero rozpoczął się proces jego wdrażania. 
Nowoczesne dyktafony, odtwarzacze i różnego rodzaju elektroniczne notatniki umożliwiają też nagrywanie odrębnych notatek, które dają się dość łatwo odnajdywać. Przy posługiwaniu się nagraniami jednak, nie ma łatwego sposobu sporządzania większych opracowań. Nie ma bowiem możliwości dokonywania poprawek. 
Zapis na taśmie magnetycznej, a następnie na płytach CD i kartach pamięci stworzył niewidomym łatwy dostęp do literatury pięknej. Dla wielu jest to wystarczające. Jeżeli jednak ktoś ma większe potrzeby, wynikające z wymogów stawianych przez wykonywaną pracę zawodową, rozwijanie zainteresowań, pracę twórczą lub naukową, musi opanować pismo punktowe, a przede wszystkim umiejętność posługiwania się techniką komputerową. 
Jak już wspomniano, korzystanie z tekstów słownych nagranych na różnych nośnikach jest bardzo łatwe. Niekiedy wymaga tylko krótkiego szkolenia w posługiwaniu się odpowiednim urządzeniem odtwarzającym, np. magnetofonem czy odtwarzaczem MP3. 
Posługiwanie się techniką komputerową 
Technika komputerowa stworzyła niewidomym i słabowidzącym dogodne możliwości dostępu do informacji, wymiany myśli i wykonywania wielu czynności, które wcześniej były dla nich niewykonalne lub wymagały bardzo żmudnej, długotrwałej pracy. Udostępniła niewidomym dostęp do bogatego źródła informacji, jakim jest internet. Umożliwiła też swobodną pracę z tekstem, dokonywanie poprawek, przeróbek, pobieranie i wstawianie cytatów, sporządzanie spisów treści, wstawianie haseł do skorowidza, dokonywanie korekty, formatowanie tekstu, podkreślanie, pogrubianie i inne wyróżnianie fragmentów tekstu. Umożliwia też korzystanie z poczty elektronicznej i uczestnictwo w listach dyskusyjnych. 
Wszystkie te możliwości jednak dotyczą tekstów w zapisie cyfrowym, elektronicznym. Jest jednak również możliwość korzystania z tekstów drukowanych zwykłym pismem - gazet, książek, pism urzędowych. Umożliwia to skaner z programem rozpoznającym znaki graficzne, litery, cyfry, znaki przestankowe. 
Dla niektórych niewidomych i słabowidzących ważna jest możliwość posługiwania się arkuszami kalkulacyjnymi, bazami danych i innymi programami użytkowymi. Komputer poważnie ułatwia wykonywanie prac o charakterze umysłowym i umożliwia zatrudnienie w systemie telepracy. Technika komputerowa stwarza też możliwości korzystania z niektórych gier, np. w szachy i w brydża, a przez to wypełniania wolnego czasu. 
Wszystko wymaga jednak opanowania umiejętności biegłego pisania na maszynie, posługiwania się programami, jak Windows, Norton Commander, programem mowy syntetycznej, programem powiększającym obraz, edytorami tekstu, bazami danych, arkuszami kalkulacyjnymi itp. Konieczne też jest opanowanie umiejętności obsługi drukarek komputerowych. Dobre opanowanie wyżej wymienionych umiejętności daje znaczną samodzielność w pracy. Ułatwia też wykonywanie niektórych czynności niezbędnych w życiu codziennym - prowadzenie korespondencji, dokonywanie obliczeń, posługiwanie się słownikami. Jest ważnym czynnikiem pełnej rehabilitacji, a głównie zawodowej. 
Szkolenie w zakresie posługiwania się techniką komputerową jest ważnym elementem rehabilitacji. Prowadzone jest głównie przez firmy tyfloinformatyczne. Nie jest celowe podawanie, które z nich prowadzą szkolenia, gdyż ulega to zmianom, szkolenia te finansuje głównie PFRON, a firmy którym je zleca, wyłania co roku w drodze przetargów. 
Jednorazowe przeszkolenie nie jest wystarczające. Stanowi ono podstawę, lecz konieczne jest doskonalenie zdobytych umiejętności i opanowywanie nowych, głównie w toku samokształcenia, koleżeńskiej wymiany doświadczeń, uczestnictwa w środowiskowych listach dyskusyjnych, przede wszystkim „Typhlos”, którą prowadzi Centrum Informatyczne Niewidomych Uniwersytetu Warszawskiego. 
8.2.4.	Nauka prowadzenia gospodarstwa domowego 
 W naszym kraju zdecydowana większość ludzi sama prowadzi gospodarstwo domowe, rodzinne lub jednoosobowe. Niewielu może pozwolić sobie na zatrudnianie pomocy domowej. Wielu też nie stać, by żywić się w restauracjach. Z tych względów, dla większości osób, umiejętność radzenia sobie z pracami domowymi jest życiową koniecznością. Dla przeciętnego człowieka nie stanowią one trudności. Inaczej jest z niewidomymi, a zwłaszcza nowo ociemniałymi. 
Dorosły człowiek, który traci wzrok, staje się ponownie niesamodzielny, niezaradny i wymaga opieki niemal jak niemowlę. Wszystko, co do tej pory wykonywał bez żadnych trudności, często mechanicznie, bez udziału świadomości, teraz staje się bardzo trudne albo zupełnie niewykonalne. Człowiek taki, jeżeli utrata wzroku jest całkowita, musi wszystkiego uczyć się od nowa. Każda czynność sprawia mu wielką trudność, musi być bowiem wykonywana bez kontroli wzroku. Nikt do tego nie jest przygotowany, jeżeli nie musi. Człowiek widzący nie musi, więc nie umie, nie potrafi, boi się. Nowo ociemniałemu trzeba pomóc w pokonaniu tych trudności. 
Celem szkoleń przygotowujących do prowadzenia gospodarstwa domowego jest nauczenie wykonywania wielu czynności niezbędnych w codziennym życiu metodami bezwzrokowymi. Dla osób prowadzących gospodarstwa domowe ważne jest między innymi: nauczenie gotowania, prasowania, prania, dokonywania drobnych napraw odzieży i bielizny, utrzymania ładu i porządku w mieszkaniu. Ważna jest umiejętność oznakowywania części garderoby, słoików i innych pojemników zawierających produkty żywnościowe, leki itp. Sporządzanie codziennych zakupów, posługiwanie się pieniędzmi, przechowywanie produktów spożywczych, wykonywanie wielu prac związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego wymaga specjalnych metod. Odnajdywanie odzieży i bielizny o odpowiednich kolorach, właściwych produktów żywnościowych, potrzebnych przedmiotów bez kontroli wzrokowej również nie jest łatwe. Trudności te można znacznie złagodzić przez opanowanie odpowiednich technik w toku szkolenia rehabilitacyjnego i własnej pomysłowości. Ukończenie takiego szkolenia sprawia, że osoby te potrafią wykonywać większość wymienionych czynności, przez co stają się bardziej samodzielne, więcej prac mogą wykonywać bez pomocy innych osób, łatwiej pokonują trudności wynikające z codziennych obowiązków. 
8.2.5.	Szkolenie rehabilitacyjne niewidomych i słabowidzących w podeszłym wieku 
 Osoby młode łatwiej dostosowują się do nowych, trudniejszych warunków życia. Osoby w podeszłym wieku, nawet bez utraty wzroku, najczęściej stają się mniej sprawne, niezaradne i wymagają coraz więcej pomocy, a nierzadko opieki. Więcej o problemach starszych osób z uszkodzonym wzrokiem możesz przeczytać w podrozdziale 4.9. Warto wiedzieć, że mimo nakładania się trudności wynikających z utraty wzroku na te, które wiążą się z podeszłym wiekiem, istnieją pewne możliwości pomocy. 
Ważną sprawą jest na przykład regularne przyjmowanie odpowiednich leków, w określonym czasie. Osoby starsze mają tendencję do zapominania. Osoby ociemniałe dodatkowo nie mogą odczytywać nazw leków. Wymagają więc pomocy innych osób. 
Trudność tę można częściowo przezwyciężyć w prosty sposób. Ktoś może przygotować takiej osobie leki na cały dzień. Jeżeli wymagane jest ich przyjmowanie trzy razy dziennie w odpowiedniej kolejności, można dzień wcześniej przygotować trzy talerzyki. Na pierwszy należy położyć te leki, które mają być przyjmowane wieczorem. Na nim trzeba postawić następny z lekami, które mają być przyjmowane w południe. Na tym talerzyku stawiamy trzeci, a na nim leki przyjmowane rano. Przy takim układzie, łatwo zorientować się, które leki kiedy trzeba przyjmować i czy już zostały przyjęte. Jeżeli leki trzeba przyjmować pięć razy na dobę - stawiamy pięć talerzyków z lekami jeden na drugim. Można też stosować kupione w aptece specjalne pojemniki z przegródkami na leki. To jednak, dla osoby bardzo mało sprawnej, może być mniej wygodne. 
Celem szkolenia starszych niewidomych jest opanowanie umiejętności radzenia sobie z trudnościami zdrowotnymi i innymi wiążącymi się z podeszłym wiekiem, które nakładają się na trudności związane z niepełnosprawnością wcześniej istniejącą. Niezbędne jest zaznajomienie ze schorzeniami wieku starczego, zasadami żywienia, ubocznymi skutkami stosowania leków, zwłaszcza nasennych, znaczenia ruchu itp. 
Ponadto celem jest wskazanie możliwości interesującego wypełniania wolnego czasu. Ważne jest wskazanie możliwości korzystania z literatury, działalności kulturalnej itd. Ważne jest również wytworzenie zrozumienia ograniczeń wynikających z podeszłego wieku i niepełnosprawności oraz konieczności pogodzenia się z ograniczeniami, których nie można przezwyciężyć. Osiągnięciu tych celów służą również kontakty z niewidomymi przeżywającymi podobne trudności i ograniczenia, wymiana doświadczeń i poglądów. Ułatwia to dostosowanie się do trudnej sytuacji oraz zaakceptowanie skutków schorzeń i niepełnosprawności. Udział w takich szkoleniach łagodzi trudności, pozwala na łatwiejsze przeżycie ostatnich lat. 
8.2.6.	Inne szkolenia rehabilitacyjne 
 Cele tych szkoleń określa ich charakter. Jeżeli organizowane jest szkolenie z zakresu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek, niezbędne jest zaznajomienie z podstawami prawnymi takiej działalności, możliwościami korzystania z pomocy finansowej PFRON, przysługującymi ulgami podatkowymi. Celom rehabilitacji psychicznej i społecznej służy udział w różnorodnych szkoleniach, których celem jest nauczenie wypełniania czasu wolnego przez naukę języka esperanto i innych języków, naukę tańca towarzyskiego, uprawy ogródka, robótek ręcznych itp. 
Celem szkoleń pielęgnacji niemowląt jest przygotowanie do zajmowania się niemowlętami, ich żywienia i radzenia sobie z problemami higieny. 
Celem szkolenia może być nauczenie wykonywania czynności samoobsługowych i higienicznych jak: robienia makijażu, golenia się, czyszczenia obuwia. Ważne jest również nauczenie przygotowania kanapek, zaparzenia kawy, posługiwania się sztućcami, posprzątania mieszkania, robótek ręcznych. Wszystko to jest trudne dla osób nowo ociemniałych. 
W wielu przypadkach konieczne jest nauczenie posługiwania się sprzętem rehabilitacyjnym. Niekiedy wystarczy krótka demonstracja, w innych przypadkach potrzebne jest kilkugodzinne szkolenie, a czasami o wiele dłuższe. Nowo ociemniały musi nauczyć się nawet tak prostej czynności, jak korzystanie z zegarka. Posługiwanie się elektronicznymi notatnikami brajlowskimi, telefonem komórkowym, urządzeniami do wykrywania przeszkód oraz do orientacji przestrzennej, wymaga kilku, kilkunastu albo kilkudziesięciu godzin. 
Ważne są szkolenia z zakresu współpracy z psem przewodnikiem - kursy zżywania się z psami przewodnikami. Trzeba sporo wiedzieć, żeby móc prawidłowo korzystać z pomocy psa przewodnika. Przede wszystkim konieczne jest wzajemne poznanie i zaprzyjaźnienie się. 
Potrzeby rehabilitacyjne zależą od wielu czynników: płci, wieku, warunków rodzinnych i środowiskowych, poziomu wykształcenia, inteligencji, zainteresowań, upodobań, doświadczeń życiowych. Dlatego niezbędne są różnego rodzaju szkolenia rehabilitacyjne. Stanowią one ważną formę wyrównywania szans życiowych osób z uszkodzonym wzrokiem. Potrzeby te starają się zaspokajać organizacje pozarządowe, głównie PZN. 
8.2.7.	Indywidualne szkolenia rehabilitacyjne 
 Szkolenia organizowane w ramach turnusów w ośrodkach wypoczynkowych, z różnych względów nie zaspokajają wszystkich potrzeb osób niewidomych i słabowidzących. Dobrym i stosunkowo mało kosztownym rozszerzeniem możliwości korzystania z pomocy rehabilitacyjnej w postaci szkolenia jest organizacja indywidualnych szkoleń rehabilitacyjnych w miejscu zamieszkania niewidomych. 
Celem takiego szkolenia jest przygotowanie do samodzielnego radzenia sobie w różnych sytuacjach. W szkoleniach tych mogą brać udział przede wszystkim niewidomi, dla których z powodów zdrowotnych, rodzinnych, zawodowych lub innych, uczestnictwo w szkoleniu grupowym, organizowanym poza ich miejscem zamieszkania, jest niedogodne. Wielu niewidomych wymaga doszkalania z zakresu orientacji przestrzennej. Jest to wskazane niemal w każdym przypadku zmiany miejsca zamieszkania, podjęcia pracy czy nauki. 
Podobnie jak nauka orientacji przestrzennej, najbardziej efektywne jest szkolenie indywidualne z zakresu pielęgnacji niemowląt, prowadzenia gospodarstwa domowego i wykonywania czynności samoobsługowych. Prowadzenie szkolenia w mieszkaniu niewidomego może być bardziej dostosowane do jego potrzeb i warunków, jakimi dysponuje. Ponadto w ten sposób może być organizowana, między innymi nauka: brajla, pisania na zwykłej maszynie, radzenia sobie z problemami wynikającymi z cukrzycy, posługiwania się komputerem oraz innym sprzętem rehabilitacyjnym. Indywidualne szkolenie jednak ma i negatywne strony. Przede wszystkim nie stwarza możliwości wymiany doświadczeń i poglądów z innymi osobami z uszkodzonym wzrokiem. Nie ma możliwości również wygłaszania pogadanek tyflologicznych, organizowania dyskusji itp. PZN organizuje szkolenia grupowe poza miejscem zamieszkania uczestników oraz indywidualne w miejscu ich zamieszkania. Istnieje więc możliwość wyboru formy szkolenia, która bardziej odpowiada poszczególnym osobom. 
8.2.8.	Samorehabilitacja 
 Szkolenie rehabilitacyjne i pomoc instruktora są początkiem rehabilitacji, a nie jej końcem. Każdy człowiek, jeżeli chce utrzymać na wysokim poziomie umiejętności, których się z trudem wyuczył, musi ćwiczyć. Jeżeli nie ćwiczy - zapomina, wychodzi z wprawy i traci pewność siebie. Tak jest z obcym językiem opanowanym w szkole, tak jest z pływaniem, gotowaniem, jazdą rowerem i z wieloma innymi umiejętnościami. W niektórych zawodach wymagana jest ciągła praktyka, np. w zawodach medycznych, a kilkuletnia przerwa w wykonywaniu zawodu, powoduje utratę uprawnień. 
Niewidomy czy ociemniały z trudem osiąga umiejętność wykonywania różnych czynności metodami bezwzrokowymi. Występuje tu podobieństwo do uczenia się wszystkich ludzi. Są jednak i różnice. U niewidomych, a zwłaszcza u nowo ociemniałych, występują silne opory psychiczne i niekorzystne uwarunkowania społeczne. Samodzielne chodzenie i podróżowanie wiąże się ze stresem, z lękiem, z koniecznością przezwyciężenia skrępowania z powodu niepełnosprawności. Wszystko to utrudnia opanowanie tej umiejętności oraz sprzyja zaniechaniu jej praktykowania. Bardzo łatwo znaleźć wytłumaczenie, żeby nie wychodzić na ulicę. Padający deszcz, śnieg, zimno, gorąco, wiatr są rzeczywistymi utrudnieniami. Dodatkowo wzmacniają niechęć do wysiłku, do ryzyka, do narażania się na niewłaściwe reakcje przechodniów, częściej na obawy przed takimi reakcjami. 
Podobnie wygląda sprawa z posługiwaniem się pismem punktowym. Jego nauczenie się nie jest trudne, ale biegłe posługiwanie się, zwłaszcza czytanie, wymaga długotrwałych ćwiczeń. Dlatego nikt pisma tego nie opanuje w zadowalającym stopniu w czasie szkolenia. Po jego ukończeniu musi dużo czytać, a czytanie początkowo nie sprawia przyjemności. Jest mozolne, czytaną treść poznaje się powoli, często z takim trudem, że rozszyfrowanie jakiegoś zdania powoduje zapominanie już przeczytanych fragmentów tekstu. Wszystko to mija po dobrym opanowaniu umiejętności szybkiego czytania. Często jednak przerasta możliwości ociemniałego. On czeka na postępy medycyny, na cudowny sprzęt rehabilitacyjny i zarzuca ćwiczenia. 
Podobnie ma się sprawa z innymi czynnościami opanowanymi w czasie szkolenia rehabilitacyjnego. Poważną trudność sprawiają tu najbliżsi. Podsycają oni nadzieję na odzyskanie wzroku, na nowe wynalazki i nie mobilizują do wysiłku. O podobnych uwarunkowaniach możesz przeczytać w podrozdziale 9.2. 
8.2.9.	Rehabilitacja po amerykańsku 
 Jak już mogłeś przeczytać, szkolenia rehabilitacyjne w naszym kraju są zbyt krótkie. Przywrócenie możliwości funkcjonowania w różnych dziedzinach bez wzroku jest zagadnieniem złożonym, trudnym i wymaga długotrwałego, fachowego szkolenia. 
W ośrodkach prowadzonych przez Amerykańską Federację Niewidomych pełen program rehabilitacji trwa od 6 do 9 miesięcy. Program jest dostosowywany do indywidualnych potrzeb poszczególnych osób. Niektóre osoby realizują pełen program, a inne korzystają z wybranych zajęć. Wówczas szkolenie trwa krócej. 
W ramach zajęć organizowanych w ośrodku prowadzona jest nauka: 
samodzielnego poruszania się przy pomocy długiej białej laski, 
czytania i pisania brajlem, 
pisania na zwykłej maszynie jako przygotowanie do posługiwania się komputerem, 
posługiwania się komputerem dostosowanym do potrzeb niewidomych, z syntetyzatorem mowy i monitorem brajlowskim lub programem powiększającym dla osób słabowidzących, 
prowadzenia gospodarstwa domowego. 
Dużo uwagi poświęca się opanowaniu bezwzrokowych metod przemieszczania się, chodzenia i podróżowania. Jest to podstawa opanowania umiejętności wykonywania wielu innych czynności życia codziennego. Posługiwania się długą, białą laską uczeni są również słabowidzący. Dla nich może okazać się to bardzo ważne, zwłaszcza w warunkach złego oświetlenia. 
Za bardzo ważną uważa się też naukę posługiwania się pismem punktowym, brajlem. 
Kolejnym przedmiotem nauczania jest posługiwanie się komputerem oraz różnymi programami. Ułatwia to następnie możliwość łatwego dostosowania się do programów używanych w przyszłym zakładzie pracy. Nauka ta obejmuje też posługiwanie się innymi urządzeniami współdziałającymi z komputerem, np. skanery, drukarki piszące zwykłym pismem i drukarki brajlowskie, powiększalniki do czytania tekstów drukowanych, różnego typu notatniki brajlowsko-dźwiękowe kalkulatory mówiące. Ważnym celem tej nauki jest opanowanie umiejętności korzystania z internetu. 
Ociemniali zapoznają się z innym sprzętem technicznym stosowanym przez osoby niewidome i słabowidzące, np. ze sprzętem kuchennym, termometrami mówiącymi, różnymi brajlowskim miarkami. 
Cennym elementem rehabilitacji jest fakt, że niewidomi i słabowidzący w czasie szkoleń nie mieszkają w ośrodku, lecz w mieszkaniach (po dwie, trzy osoby) na terenie miasta. Mogą więc przekonać się, że osoba niewidoma może mieszkać i żyć samodzielnie, podobnie jak ludzie widzący. Każdy ma zwykle własny pokój oraz wspólną z innymi kuchnię, łazienkę i pokój dziennego pobytu. Instruktor czynności życia codziennego uczy ich prowadzić gospodarstwo domowe i rozwiązywać problemy, z którymi sobie nie radzą. Pomaga im w przygotowywaniu posiłków, korzystaniu z barów lub restauracji szybkiej obsługi, sprzątaniu, praniu, prasowaniu i korzystaniu z miejskiej pralni, dokonywaniu zakupów, dysponowaniu własnym budżetem. W ten sposób praktycznie wykorzystywane są i utrwalane umiejętności zdobyte w ramach zajęć prowadzonych w ośrodku. Duże znaczenie rehabilitacyjne mają codzienne dojazdy środkami komunikacji miejskiej do ośrodka na zajęcia. 
W ramach seminariów wygłaszane są pogadanki i prowadzone dyskusje na tematy rehabilitacyjne: czym jest ślepota, jakimi cechami powinien charakteryzować się człowiek niewidomy, jakie ma plany na przyszłość, jak można zmienić dotychczasowe życie, jak radzić sobie z negatywnymi postawami społeczeństwa itp. Celem jest tu wypracowanie pozytywnego myślenia o niepełnosprawności, jej skutkach i możliwościach pokonywania trudności. Służą temu również spotkania uczestników szkoleń z doświadczonymi niewidomymi. 
Celem zajęć rekreacyjnych jest nauczenie pożytecznych form spędzania czasu wolnego. Niewidomi uczą się uczestniczenia w różnych imprezach kulturalnych, sportowych, turystycznych. Uczą się też wspinaczki górskiej przy pomocy lin, kajakarstwa, wioślarstwa, pływania, gry w szachy. Udział w podobnych zajęciach, oprócz wyrabiania samodzielności i uodporniania na stres, wytwarza przekonanie, że dostępne jest to, co według powszechnych przekonań nie jest możliwe do wykonywania przez niewidomego. 
Zajęcia mające na celu wybór zawodu realizowane są w różnych formach. Na spotkaniach seminaryjnych omawia się zdolności, zainteresowania i preferencje zawodowe poszczególnych osób. Dyskusje te, oprócz obserwacji i badań, stanowią podstawę do podjęcia decyzji w sprawie nauki zawodu. 
Z powyższego wynika bezspornie, że polscy dorośli niewidomi, nawet marzyć nie mogą o podobnym przygotowaniu do życia. 
8.3.	Wyrównywanie szans przez stosowanie sprzętu i pomocy rehabilitacyjnych 
 Istnieje wiele rodzajów sprzętu rehabilitacyjnego, produkowanego specjalnie dla osób z uszkodzonym wzrokiem, sprzętu adaptowanego do ich potrzeb i możliwości percepcyjnych oraz produkowanego do powszechnego użytku, które doskonale im służą. Warto poznać najważniejsze grupy pomocy bez wnikania w szczegóły. „Przewodnik...” powinien zachować aktualność przez kilka lat. Postęp techniczny natomiast jest bardzo szybki, zwłaszcza w elektronice. Dlatego ważne jest, żeby wiedzieć o różnych możliwościach, a konkretne urządzenie, konkretny sprzęt czy pomoc znajdą się wówczas, gdy będą potrzebne. 
Sprzęt i pomoce rehabilitacyjne, jak możesz przeczytać w dziesięciu podrozdziałach, pełnią różne funkcje, a ich zastosowanie zależy od wielu czynników. Dlatego trudno jest wymienić wszystkie rodzaje sprzętu. Ponadto jest wiele niewidomych osób ze złożoną niepełnosprawnością. Muszą oni oprócz sprzętu stosowanego przez osoby z uszkodzonym wzrokiem, korzystać ze sprzętu przeznaczonego dla osób z innymi niepełnosprawnościami. Jeżeli np. niewidomy z powodu uszkodzeń kończyn dolnych nie może chodzić, niezbędny staje się dla niego wózek inwalidzki. Jeżeli natomiast jego słuch jest poważnie osłabiony - potrzebuje aparatu słuchowego. Głuchoniewidomi potrzebują specjalnych pomocy do porozumiewania się z ludźmi, wibracyjnych aparatów do wykrywania przeszkód i innych. Z tych względów, w wielu przypadkach, określenie co jest sprzętem rehabilitacyjnym, wymaga odniesienia do potrzeb konkretnej osoby niepełnosprawnej. 
Nie mamy standardów wyposażenia osób z uszkodzonym wzrokiem w sprzęt rehabilitacyjny, ani obowiązującego wykazu takiego sprzętu. Brak ten sprawia trudności pracownikom, przyznającym dofinansowanie na zakup sprzętu. Krótkie omówienie różnych grup sprzętu i pomocy rehabilitacyjnych może ułatwić podejmowanie decyzji. Opisami zawartymi w „Przewodniku...” jednak nie można kierować się, jak przepisami prawa. Jak już wspomniano bowiem, nie ma obowiązującego wykazu omawianego sprzętu i pomocy. Dlatego opisy te można traktować jedynie jako pomoc w zrozumieniu zagadnienia, a nie jako rozwiązanie problemu. 
8.3.1.	Znaczenie sprzętu rehabilitacyjnego dla niewidomych i słabowidzących 
 Posługiwanie się sprzętem rehabilitacyjnym w znacznym stopniu minimalizuje uciążliwość życia osobom z całkowitą bądź częściową utratą wzroku; pozwala na większą samodzielność, również osobom ze złożoną niepełnosprawnością. Specjalnie konstruowane pomoce i niektóre produkowane do powszechnego użytku ułatwiają, a niejednokrotnie wręcz umożliwiają niewidomym i słabowidzącym podjęcie nauki, wykonywanie pracy zawodowej, korzystanie z dóbr kultury, zajmowanie się turystyką i sportem, zaangażowanie społeczne, prawidłowy odpoczynek. 
Potrzeby niewidomych i słabowidzących są bardzo zróżnicowane, podobnie jak pozostałych ludzi. Z tych względów zastosowanie odpowiedniego sprzętu rehabilitacyjnego zależy między innymi od: płci, wieku, wykształcenia, wykonywanej pracy zawodowej, warunków życia, działalności społecznej, warunków rodzinnych, zainteresowań, stanu zdrowia, poziomu kulturowego. Są też rodzaje sprzętu rehabilitacyjnego, które mogą ułatwić wykonywanie niektórych czynności bardzo nielicznej grupie niewidomych. Do takich urządzeń należą profesjonalne, elektroniczne przyrządy pomiarowe: woltomierze, amperomierze, suwmiarki, śruby mikrometryczne itp. Są one przydatne tylko osobom uczącym się w niektórych szkołach, zatrudnionym w niektórych zawodach oraz hobbistom. Z innych rodzajów sprzętu i pomocy korzysta liczniejsza grupa osób. Do nich należą: urządzenia odtwarzające dźwięki, specjalne zegarki, białe laski, maszyny brajlowskie, wskaźniki poziomu cieczy. Natomiast różnorodne pomoce optyczne niezbędne są osobom słabowidzącym. Niektóre z nich stale korzystają z takich pomocy, inne tylko w określonych sytuacjach. Jest to liczna grupa osób, których życie byłoby o wiele trudniejsze, gdyby nie korzystały z pomocy optycznych. 
Odpowiednio dobrany sprzęt rehabilitacyjny ma istotne znaczenie w usamodzielnieniu niewidomych i słabowidzących. Jest ważnym czynnikiem wyrównywania ich szans. Warto więc zapoznać się z zastosowaniem kilku rodzajów sprzętu. Umożliwi to zorientowanie się w jego znaczeniu rehabilitacyjnym, w usamodzielnieniu osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Lekarski termometr brajlowski lub mówiący umożliwia niewidomemu pomiar temperatury własnego ciała i temperatury ciała dziecka. Tabliczki i maszyny brajlowskie umożliwiają pisanie brajlem. Wskaźniki poziomu cieczy umożliwiają bezpieczne nalanie wrzątku. Psy przewodniki i białe laski umożliwiają samodzielne chodzenie i podróżowanie. Szczególne potrzeby mają osoby ociemniałe z powodu cukrzycy. Muszą one ciągle przyjmować insulinę, co bez kontroli wzroku nie jest łatwe, ale przy zastosowaniu specjalnych wstrzykiwaczy staje się wykonalne. 
Używanie pomocy optycznych: monookularów, powiększalników elektronicznych, lup, folii optycznych umożliwia słabowidzącym korzystanie ze wzroku przy wykonywaniu wielu czynności, w tym posługiwanie się pismem. 
Odpowiednie urządzenie stanowiska pracy umożliwia niewidomemu wykonywanie obowiązków zawodowych. Warto jednak wiedzieć, że nie zawsze jest to konieczne. Istnieje wiele prac, które wykonują niewidomi bez szczególnych udogodnień, np. niewidomy masażysta, może pracować przy takim samym stanowisku, jak masażysta widzący. Tak samo obsługa tokarki rewolwerowej, prasy mimośrodowej, wiertarki czy gwinciarki nie wymaga specjalnego dostosowania. 
Niewidomy pracownik naukowy, literat, prawnik, ekonomista, urzędnik ma znakomicie ułatwioną pracę przez zastosowanie komputera wyposażonego w mowę syntetyczną lub program powiększający, monitor brajlowski, skaner i inne urządzenia. Umożliwiają one wykonywanie wielu czynności, chociażby niewidomemu prawnikowi korzystanie z komputerowego programu, który ułatwia posługiwanie się ustawami, rozporządzeniami, orzeczeniami Sądu Najwyższego czy urzędnikowi korzystanie z baz danych. Przede wszystkim jednak, urządzenia te i oprogramowania umożliwiają pracę z tekstem osobom wykonującym prace o charakterze umysłowym. 
Brajlowska maszyna do pisania, przyrządy pomiarowe, notatnik i odtwarzacz DAISY, kalkulator mówiący i wiele innych ułatwia wykonywanie pracy zawodowej. Ważne, żeby przy wyposażaniu stanowiska pracy uwzględnić jej charakter i potrzeby pracownika z uszkodzonym wzrokiem. Niekiedy też konieczna jest pomoc widzącego lektora. 
Z powyższych informacji jasno wynika, że stosowanie sprzętu rehabilitacyjnego i pomocy rehabilitacyjnych ma wielkie znaczenie dla samodzielności osób z uszkodzonym wzrokiem. W większości przypadków, bez takiego sprzętu osoby te byłyby o wiele bardziej niepełnosprawne. 
8.3.2.	Pomoce służące w orientacji przestrzennej 
 Pomoce techniczne 
Do tej grupy pomocy zaliczyć należy przede wszystkim różnego rodzaju białe laski. Mogą to być laski sztywne i składane, teleskopowe, stożkowo-trzpieniowe i podpórcze. Mogą być wykonane z różnych materiałów: z drewna, lekkiego metalu, z tworzyw sztucznych oraz z włókna węglowego lub szklanego. Mogą być krótkie i długie. Wyjaśnić należy, że określenie „długie laski” nie odnosi się do ich fizycznej długości. Jest to porównanie laski z wysokością jej użytkownika. Długa laska powinna sięgać do jego nosa. Oznacza to, że ta sama laska dla dziecka będzie długa albo zbyt długa, a dla człowieka dorosłego, wysokiego zbyt krótka. Krótkich lasek używa się tylko jako znaków drogowych lub w pomieszczeniach zamkniętych. 
Niewidomy, nawet jeżeli korzysta z innych pomocy ułatwiających samodzielne poruszanie się, jak psy przewodniki, elektroniczne wykrywacze przeszkód czy nawigatory, powinien posługiwać się białą laską. Laska bowiem, oprócz ułatwienia w wykrywaniu przeszkód, rozpoznawania rodzaju przeszkody, wyszukiwania możliwości przejścia, stanowi znak niewidomych. Ta jej funkcja została zapisana w Kodeksie Drogowym i jest niezwykle cenna. Ostrzega kierowców i innych użytkowników dróg, że przechodzień nie widzi i należy na niego uważać. W znacznej mierze chroni to niewidomych przed wypadkami drogowymi. Laska zwraca również uwagę przechodniów na niewidomego, co ułatwia uzyskanie informacji i pomocy. Chroni także przed zachowaniami, które mogą być niezrozumiałe dla otoczenia. Zdarza się, że niewidomy bez laski traktowany jest jak pijany czy osoba po zażyciu środków odurzających. Z tych względów trudno przecenić znaczenie białej laski dla samodzielności osób niewidomych. 
Duże znaczenie w orientacji przestrzennej niewidomych mogłyby mieć aparaty do wykrywania przeszkód. Trwają prace nad skonstruowaniem takich aparatów. Jak dotąd, nie udało się stworzyć zadowalających urządzeń, ale są one już coraz lepsze i w przyszłości z pewnością będą bardziej doskonałe. Już teraz niektóre z nich są godne uwagi. 
Urządzenia umożliwiające sprawdzenie, czy na przejściu dla pieszych pali się zielone światło. Detektory zielonego światła umieszczone są w rączce laski. 
Urządzenia echolokacyjne służące do wykrywania przeszkód. Dźwiękiem sygnalizują zbliżanie się do przeszkody. Wysokość dźwięku zależy od odległości - im wyższy dźwięk, tym dalej przeszkoda. Czystość dźwięku sygnalizuje teksturę przeszkody. Czysty dźwięk oznacza, że przeszkoda jest twarda i zwarta, a dźwięk coraz mniej czysty oznacza, że przeszkoda jest coraz mniej zwarta. Umożliwia to rozróżnienie ściany od człowieka i od krzewu. Przy posługiwaniu się takimi aparatami jednak trzeba korzystać ze słuchawek. Może utrudniać to odbieranie i interpretowanie naturalnych sygnałów płynących z otoczenia. 
Niektóre urządzenia ultradźwiękowe, detektory przeszkód sygnalizują wibrowaniem przeszkodę i jej odległość. W tym przypadku utrudnieniem może być, np. niska temperatura i zmarznięte ręce. 
Laserowa laska jest połączeniem białej laski z laserowym detektorem przeszkód. Przeszkody sygnalizowane są wibracją. 
Orientację przestrzenną poważnie ułatwia GPS. Może to być oprogramowanie instalowane w telefonach komórkowych z systemem Symbian oraz z oprogramowaniem udźwiękowiającym lub powiększającym obraz. Umożliwia to wykorzystywanie systemu nawigacji satelitarnej GPS. Mogą to być również urządzenia specjalnie produkowane dla niewidomych, np. nawigatory. Jest to urządzenie wykorzystujące system nawigacji satelitarnej GPS do określania pozycji geograficznej użytkownika. Nawigator, jak na razie, nie wykorzystuje map. Na karcie pamięci natomiast znajduje się dość bogaty zbiór punktów adresowych, które dają możliwości przybliżonej lokalizacji miejsca pobytu niewidomego z nawigatorem. Drugą, lepszą możliwością są zbiory punktów utworzonych przez użytkownika. Użytkownik oznacza w nawigatorze punkty, które mają dla niego znaczenie, np. przystanek, na którym wysiada z autobusu, budynek koła PZN, dworzec. Następnie, gdy zbliża się do tak oznaczonego punktu, nawigator odczytuje nagrany komunikat - „Dworzec”, „Andersa, Muranowska” i podaje odległość do tego punktu. Istnieje też możliwość uzyskania informacji o odległości do dowolnego oznaczonego punktu z dowolnego miejsca, w którym znajduje się niewidomy z nawigatorem. Stanowi to wielkie ułatwienie, np. przy poruszaniu się środkami lokomocji miejskiej po terenie wielkiego miasta lub konieczności wysiadania z autobusu komunikacji międzymiastowej na małym przystanku. 
Aparaty te, jak na razie, posiadają dwie poważne wady: są bardzo drogie i nie wykrywają przeszkód. Dają dobrą orientację w przestrzeni, lecz nic nie mówią o dziurach w chodnikach, słupach, nisko zawieszonych reklamach, samochodach zaparkowanych w nieoczekiwanych miejscach itp. 
Akustyczne sygnalizatory miejsca - skonstruowano dla osób niewidomych, które pływają i pozostawiają ubranie na plaży. Mają one jednak więcej zastosowań. Aparat składa się z małego, wodoszczelnego przycisku oraz większego pudełka z odbiornikiem. Przycisk osoba pływająca ma ze sobą. Po jego naciśnięciu, wysyła sygnał radiowy, a odbiornik piszczy. Im dłużej naciskamy przycisk, tym głośniej piszczy. Ma zasięg do 40 m. 
Są też urządzenia, które nie są wodoszczelne. Składają się z czterech piszczących odbiorniczków o wymiarach większych żetonów oraz kontrolera z czterema przyciskami. Umożliwiają one „oznakowanie” miejsc pozostawienia kilku przedmiotów, np. plecaka w bagażniku autobusu, płaszcza w szatni samoobsługowej. Mają zasięg do 25 m. 
Pies przewodnik 
Pies nie jest sprzętem. Pies to mądre, inteligentne stworzenie. Jest świetnym myśliwym, pasterzem, dozorcą, siłą pociągową, ratownikiem, detektywem, obrońcą, ostatnio nawet lekarzem, no i przyjacielem człowieka. Niewidomym, oprócz przywiązania, przyjaźni i merdania ogonem, pies oddaje swoje oczy. Świetnie potrafi służyć jako przewodnik. Jest więc wspaniałą pomocą rehabilitacyjną. 
Pies omija przeszkody, doły, dziury, słupy, drzewa, ludzi, samochody zaparkowane na chodnikach, a nawet przeszkody wysoko zawieszone - gałęzie, znaki drogowe, szyldy. 
Pies jednak jest tylko zwierzęciem. Wiele potrafi, ale nie wszystko. Nie potrafi przejść prawidłowo na skrzyżowaniu z sygnalizacją świetlną, bo nie widzi kolorów. Jeżeli ktoś zauważył, że pies radzi sobie na skrzyżowaniu i z własnej inicjatywy „prawidłowo” przechodzi, powinien wiedzieć, że jest to właśnie nieprawidłowe. Pies przechodzi za ludźmi, a nie powinien tego robić, powinien czekać na sygnał swego pana. Czworonożny przewodnik potrafi dobrze poprowadzić po stale uczęszczanych trasach, np. do pracy i do domu, do sklepów, w których jego pan robi zakupy. Nie potrafi natomiast zaprowadzić pod wskazany adres, wsiąść do właściwego autobusu. To niewidomy musi wiedzieć, gdzie ma iść, a pies mu w tym pomoże. To niewidomy decyduje, czy można przejść przez jezdnię. Pies mu tylko sygnalizuje skrzyżowanie - zatrzymuje się na krawężniku i rusza na sygnał swego pana. 
Mimo pewnych niedogodności, pies jest wspaniałą pomocą, daje poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie. Korzystać z pomocy psa przewodnika mogą osoby lubiące zwierzęta, spokojne, zdecydowane. Pies jest zwierzęciem stadnym. Człowieka traktuje jak członka stada, a w stadzie, toczy się walka o przywództwo. Jeżeli niewidomy ma słaby charakter i nie potrafi postępować stanowczo, pies może stać się dominującym członkiem stada. 
Posiadanie psa przewodnika wiąże się też z trudnościami. Konieczne jest zajmowanie się nim, wyprowadzanie na spacery, czesanie, sprzątanie sierści w mieszkaniu itp. Jako istota żywa, wymaga pielęgnacji, leczenia, miejsca do spania i do życia, dobrego traktowania, a przede wszystkim pożywienia. Pies przewodnik, to duże zwierzę, które ciężko pracuje. Dlatego potrzebuje właściwego odżywiania. Musi otrzymywać mięso, kaszę, mleko, jajka, warzywa i witaminy. Musi być również pod stałą opieką lekarza weterynarii. Utrzymanie psa wiąże się więc z poważnymi kosztami. Warunki życia wielu niewidomych, ich skromne renty, brak pracy powodują trudności w korzystaniu z tej, tak ważnej pomocy rehabilitacyjnej. 
Uznając te trudności i potrzeby, PFRON dofinansowuje zakup wyszkolonych psów przewodników oraz udziela niewidomym pomocy finansowej na ich utrzymanie. 
8.3.3.	Urządzenia umożliwiające posługiwanie się pismem 
 Do tej grupy zaliczamy: 
a)	tabliczki brajlowskie i rysiki, 
b)	brajlowskie i zwykłe maszyny do pisania, 
c)	tabliczki umożliwiające ręczne pisanie ociemniałym, którzy czynność tę mieli opanowaną przed utratą wzroku, 
d)	elektroniczne urządzenia, przy pomocy których nawet całkowicie niewidomy może czytać zwykłe pismo. Więcej na ten temat przeczytać możesz w końcowym fragmencie podrozdziału 8.2.3. 
Przywrócenie możliwości posługiwania się pismem jest ważnym czynnikiem kompleksowej rehabilitacji. Dzięki temu osoby z uszkodzonym wzrokiem mogą: zdobywać wykształcenie, podnosić kwalifikacje zawodowe, rozwijać zainteresowania, utrzymywać kontakty z innymi ludźmi, wykonywać pracę zawodową i twórczą. Posługiwanie się pismem, podobnie jak wykonywanie niemal wszystkich czynności, wymaga specjalnych technik i specjalnego sprzętu rehabilitacyjnego. Bez takich urządzeń, maszyn, aparatów - możliwości posługiwania się pismem nie istnieją. 
8.3.4.	Urządzenia nagrywająco-odtwarzające dźwięki 
 Elektronika stwarza wielkie możliwości. Kończy się epoka magnetofonów, wypierają je różnego rodzaju odtwarzacze. Dla niewidomych produkowane są specjalne elektroniczne notatniki brajlowskie, wieloczynnościowe odtwarzacze MP3 z możliwością łatwego nagrywania i wyszukiwania krótkich notatek, nagrywania długich wypowiedzi, wykładów. Szczególnie przydatne są notatniki i odtwarzacze DAISY. Umożliwiają one łatwe zapisywanie różnych tekstów, notatek, dyspozycji, planów opracowań i wielu innych, w tym korzystanie z literatury nagranej w formacie MP3 oraz w systemie DAISY. Ułatwia to niewidomym i słabowidzącym wykonywanie pracy zawodowej oraz ma zastosowanie w życiu codziennym. 
Odtwarzacze takie umożliwiają korzystanie z nagrań muzycznych wysokiej jakości, co dla niewidomych jest szczególnie ważne. Muzyka bowiem, podobnie jak literatura, jest w pełni przez nich odbierana we wszystkich jej formach. Posługiwanie się sprzętem nagrywająco-odtwarzającym jest więc ważnym czynnikiem kompleksowej rehabilitacji. 
8.3.5.	Inne nośniki informacji 
 W życiu ludzi wielką rolę odgrywa pozawerbalny przekaz informacji. Wprawdzie każdy obiekt, każde zjawisko, każdą relację między nimi można opisać słownie, ale w wielu przypadkach znacznie łatwiejsze jest ich pokazanie. Służą do tego zdjęcia, rysunki, schematy, wykresy. Niewidomy ma ograniczone możliwości korzystania z takiego przekazu. 
W ostatnich dziesięcioleciach obserwujemy postęp i w tej dziedzinie. Istnieją techniki sporządzania rysunków i wykresów liniami wypukłymi. Rzecz jasna, nie ma tu wiele możliwości i rysunki tak wykonane muszą być uproszczone. Mimo to stosowanie ich ułatwia nauczanie. 
Lepszym sposobem poglądowego przekazu informacji są modele obiektów. Przy ich pomocy można pokazać, jak wygląda kościół Mariacki w Krakowie i wieża Eiffla w Paryżu, jak wygląda bakteria czy budowa atomu. Istnieje bardzo dużo obiektów, których bezpośredni ogląd nie jest możliwy. Można wymienić tu budowę wszechświata, ukształtowanie łańcuchów górskich, piramidy faraonów, pomniki, budowle, zwierzęta i rośliny, budowę różnych cząsteczek chemicznych i części atomów. Modele jednak mają tę wadę, że ich wykonanie jest kosztowne oraz zajmują dużo miejsca, nie można więc stosować ich na szeroką skalę. 
Ostatnio obserwujemy duży postęp w udostępnianiu niewidomym map i planów miast. Przy ich wykonywaniu stosuje się wypukłe linie, punkty i inne znaki. Jednocześnie stosuje się kontrastowe kolory. Tak wykonane mapy i plany służą niewidomym oraz słabowidzącym. 
Mapy i plany tyflograficzne jednak nie mogą zawierać tak dużo szczegółowych informacji, jak te, którymi posługują się osoby widzące. Muszą one być uproszczone, inaczej nie byłyby czytelne. Mimo tych ograniczeń, mapy odgrywają ważną rolę w nauce geografii, a plany miast w orientacji przestrzennej. Te ostatnie jednak pewnie będą traciły swoje znaczenie na rzecz nawigatorów i innych urządzeń wykorzystujących GPS. 
8.3.6.	Sprzęt komputerowy 
 Ostatnie dziesięciolecia to niebywały rozwój elektroniki i informatyki. Korzystanie z przebogatych źródeł informacji stało się dobrodziejstwem również osób z uszkodzonym wzrokiem. O możliwościach, jakie stwarza niewidomym i słabowidzącym technika komputerowa, przeczytaj w końcowym fragmencie podrozdziału 8.2.3. W tym miejscu wypada tylko nadmienić, że możliwości te są niewyobrażalnie duże. 
Oczywiście, są tu też problemy, chociażby szerokie stosowanie grafiki w portalach internetowych sprawia, że nie mogą korzystać z nich osoby niewidome lub korzystanie to jest trudne. Kolejnym problemem mogą być szybkie zmiany w konstruowaniu nowych urządzeń i opracowywaniu nowych oprogramowań. Powoduje to konieczność ciągłego uczenia się nowych procedur, komend i konieczność ponoszenia kosztów. 
Technika komputerowa to sprzęt i oprogramowanie. Niewidomi muszą korzystać z programów udźwiękowiających, a słabowidzący z programów powiększających obraz na monitorze. Konieczne są też specjalne urządzenia, np. monitory brajlowskie, brajlowskie drukarki, skanery i inne urządzenia peryferyjne, a także dostęp do szerokopasmowego internetu. 
Znaczne możliwości niewidomym stwarzają elektroniczne notatniki brajlowskie. Są to dość małe urządzenia, łatwo je przenosić i posługiwać się nimi w różnych warunkach. Następnie zapiski sporządzone przy pomocy takiego notatnika mogą być skopiowane do komputera i przetwarzane bez trudności. 
Jeszcze większe zastosowanie mają notatniki DAISY. O ich możliwościach znajdziesz informację w podrozdziale 8.2.3. 
Zastosowanie skanera z programem rozpoznającym litery, cyfry i znaki przestankowe, stwarza możliwości korzystania ze zwykłych tekstów drukowanych. 
Sprzęt komputerowy powoduje podniesienie wydajności pracy osób z uszkodzonym wzrokiem, ułatwia zdobywanie i podwyższanie kwalifikacji zawodowych, zdobywanie wiedzy ogólnej - służy rehabilitacji zawodowej. Poza tym umożliwia korzystanie z rozrywki, zabawy, prowadzenie korespondencji, uczestnictwo w listach dyskusyjnych i wiele innych. Posiadanie komputera jest więc dla niewidomych i słabowidzących nieocenioną pomocą rehabilitacyjną. 
8.3.7.	Pomoce optyczne i nieoptyczne wspomagające osłabiony wzrok 
 Pomoce optyczne od dawna służą osobom słabowidzącym. Postęp technologiczny w tej dziedzinie powoduje, że ich zastosowanie jest coraz większe i wygodniejsze. Powstają coraz doskonalsze lupy o dużych powiększeniach i dość dużych polach obserwacji, lunetki, liniały optyczne, folie optyczne itp. 
Produkowane są też elektroniczne urządzenia powiększające obraz - powiększalniki i lupy elektroniczne. Mają one zastosowanie w różnych warunkach i przy różnych uszkodzeniach wzroku. Umożliwiają bowiem nie tylko powiększenia, ale również zmiany kontrastów, wyodrębnianie fragmentów tekstu i ich wielokrotne powiększanie, oglądanie obrazu w inwersji, czyli zmianę tła z jasnego na ciemne i znaków z ciemnych na jasne. 
Powiększalniki przydatne są do czytania tekstów, oglądania szkiców, rysunków, zdjęć. Lunetki przydatne są przy poruszaniu się po drogach publicznych, ulicach, korzystaniu ze środków lokomocji. Lupy łatwo przenosić i używać do oglądania mniejszych przedmiotów w różnych warunkach. Inne pomoce mają zastosowanie dla poszczególnych osób słabowidzących w zależności od charakteru uszkodzenia ich wzroku lub od wykonywanych czynności. Przy czytaniu tekstów przez osoby niewymagające zbyt dużych powiększeń - dobre są liniały i folie optyczne. Dla innych lepsze są monookulary lub lunety z nakładką do bliży. 
Przy niektórych uszkodzeniach wzroku pomocne są barwne folie, które nie powiększają oglądanych obiektów, np. znaków graficznych, lecz powodują zmiany kontrastu. Można dobierać folie, które dają taki kontrast kolorystyczny, jaki jest najlepiej odbierany przez uszkodzony wzrok konkretnej osoby. 
Zastosowanie pomocy optycznych i nieoptycznych wielu słabowidzącym pomaga osiągnąć znaczny stopień samodzielności. Ich sprawność wzrasta niepomiernie. Jest to efektywna forma pomocy rehabilitacyjnej. 
8.3.8.	Sprzęt umożliwiający niewidomym dbanie o stan zdrowia 
 Niewidomi chorzy na cukrzycę zmuszeni są dokonywać częstych pomiarów cukru we krwi. Służą do tego celu udźwiękowione lub obrajlowione glukometry. Osoby z uszkodzonym wzrokiem, chore na nadciśnienie, mogą samodzielnie dokonywać pomiarów ciśnienia przy pomocy adaptowanych ciśnieniomierzy. Wszyscy niewidomi, a głównie niewidome matki, zmuszone są samodzielnie mierzyć temperaturę ciała swych dzieci. Stosują przy tym obrajlowione lub udźwiękowione termometry lekarskie. Aparaty takie i podobne, mają w życiu niektórych osób z uszkodzonym wzrokiem, zwłaszcza mieszkających samotnie, niewidomych matek wychowujących małe dzieci, małżeństw dwojga niewidomych, niewidomych chorych na cukrzycę znaczenie praktyczne i psychologiczne. Ułatwiają pokonywanie ograniczeń wynikających z niepełnosprawności, a przez to jej akceptację. 
8.3.9.	Zegarki dla niewidomych i słabowidzących 
 Możliwość orientacji w czasie ma ogromne praktyczne i psychologiczne znaczenie. Zaznaczyć tylko należy, że znaczenie to jest dla niewidomych jeszcze większe niż dla pozostałych ludzi. Osoby całkowicie niewidome nie odróżniają nawet dnia od nocy. Osoby z uszkodzonym wzrokiem zmuszone są posługiwać się specjalnymi zegarkami. Mogą to być zegarki naręczne i kieszonkowe, budziki, minutniki i zegary ścienne. Wszystkie czasomierze muszą być jednak obrajlowione lub udźwiękowione. Dla osób słabowidzących zegarki muszą mieć większe cyfry lub wyświetlacze. 
Zegarek osobom z uszkodzonym wzrokiem daje orientację w czasie, umożliwia wysłuchanie wybranych audycji radiowych, przyjmowanie leków o określonych godzinach, wychodzenie do pracy czy na spotkania we właściwym czasie, bez ciągłego pytania o godzinę. Zegarek brajlowski jest pomocą, która w poważny sposób ułatwia nowo ociemniałym podjęcie procesu rehabilitacji. Można go dostarczyć nowo ociemniałemu już do szpitala i nauczyć posługiwać się nim. Przekonuje się wówczas, że niektóre czynności możliwe są w dalszym ciągu do wykonania i mobilizuje się do podjęcia wysiłku rehabilitacyjnego. 
8.3.10.	Telefon i inne środki łączności jako sprzęt rehabilitacyjny 
 Niewidomi mają ograniczone możliwości samodzielnego chodzenia i podróżowania. Wielu, zwłaszcza starszych, całkowicie niewidomych i niewidomych ze złożoną niepełnosprawnością nie potrafi samodzielnie chodzić nawet po najbliższym sąsiedztwie w miejscu zamieszkania. Tymczasem muszą kontaktować się z innymi ludźmi, załatwiać wiele codziennych spraw. Trudności lokomocyjne w poważnym stopniu ograniczają możliwości zaspokajania ich potrzeb. Dlatego telefon jest dla nich czymś więcej niż dla pozostałych ludzi, jest ważnym sprzętem rehabilitacyjnym. Umożliwia: 
załatwianie wielu spraw bez konieczności wychodzenia z domu, chodzenia po mieście i podróżowania, 
uzyskanie informacji o potrzebnych lekarstwach, towarach, usługach, 
kontakty z lekarzem i osobami udzielającymi pomocy. Jest to szczególnie ważne dla zamieszkujących samotnie, zwłaszcza chorych, starszych i ze złożoną niepełnosprawnością. 
Bardzo ważną, praktyczną rolę spełnia telefon komórkowy. Umożliwia kontaktowanie się z osobami i instytucjami, które w danej sytuacji mogą udzielić pomocy, np. wezwanie taksówki w przypadku zabłądzenia, pomyłkowego dojechania w odległe, nieznane miejsce czy w innych okolicznościach. Udźwiękowiony telefon komórkowy z systemem GPS ułatwia orientację przestrzenną. 
Podobne funkcje spełniają krótkofalówki. Urządzenia te w pewnych okolicznościach i warunkach, tam gdzie nie ma sieci telefonicznej ani zasięgu telefonii komórkowej, mogą zastąpić telefon. Niewidomy, posiadający telefon ma łatwy kontakt z ludźmi, nie czuje się tak samotny, opuszczony, bezradny. 
8.3.11.	Inne pomoce rehabilitacyjne 
 Istnieje wiele urządzeń i pomocy. Niektóre z nich są bardzo proste, niektóre produkowane do powszechnego użytku i adaptowane do potrzeb osób z uszkodzonym wzrokiem, inne wreszcie są specjalnie konstruowane i produkowane z myślą o nich. 
Niejednokrotnie mogą to być bardzo proste pomoce. Do takich należą, np. obrajlowione miary krawieckie i stolarskie, igły z rozciętym uszkiem, które ułatwia nawleczenie nitki, nawlekacze do igieł. 
Bardzo proste są przymiary do rozpoznawania banknotów. Mają one kształt okładki na notes, wykonanej z plastiku. Na czołowej stronie zaznaczone i brajlem opisane są punkty. W środek tej okładki wkłada się banknot i zagina na czołową stronę. Jego krawędź dochodzi do zaznaczonego punktu, przy którym odczytuje się: 10, 20, 50, 100, 200. I jest to wartość nominału tego banknotu. Bardzo przydatne są specjalne kasetki na monety, które ułatwiają posługiwanie się bilonem. 
Mogą też być bardziej zaawansowane technologicznie, np. specjalne aparaty do odczytywania kodów kreskowych. Umożliwiają one oznaczanie etykietami pojemników z produktami spożywczymi, odzieży itp. Są też specjalne, małe urządzenia, które umożliwiają nagranie krótkiej informacji. Urządzenie takie zostawia się na umówionym miejscu, np. na drzwiach lodówki. Niewidomy wychodząc z domu zostawia wiadomość dla innych domowników, albo oni zostawiają wiadomość dla niego. Zastępuje to kartki papieru z notatkami, z których nie mogą korzystać. 
Dla niewidomych mieszkających samotnie duże znaczenie mają testery kolorów. Umożliwiają one rozpoznawanie kolorów oraz ich odcieni. Jest to przydatne między innymi przy doborze części odzieży. 
Dla samotnych niewidomych ważne są również wykrywacze źródeł światła. Przy ich pomocy mogą stwierdzić, czy pali się światło lub lampki kontrolne domowych urządzeń. 
Poza tym wymienić można: udźwiękowione wagi kuchenne i łazienkowe, wskaźniki poziomu cieczy, wyłączniki czasowo-sprężynowe, termometry łazienkowe i do pomiaru temperatury powietrza. 
Dla wielu duże znaczenie ma możliwość korzystania z rozrywki, np. gra w szachy, w brydża i inne gry w karty, w gry planszowe oraz w gry komputerowe. Służą do tego specjalne plansze i figury, karty i inne pomoce. 
Podobne urządzenia i pomoce ułatwiają prowadzenie gospodarstwa domowego, wykonywanie czynności samoobsługowych, korzystanie z rozrywki i w miarę normalne funkcjonowanie. Spełniają więc ważną rolę rehabilitacyjną. 
8.4.	Wyrównywanie szans przez udział w życiu kulturalnym 
 Tworzenie warunków umożliwiających udział niewidomych i słabowidzących w życiu kulturalnym odgrywa istotną rolę w kompleksowej rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Aktywne, kulturalne spędzanie czasu wolnego, oprócz korzyści psychicznych, stwarza możliwości kontaktów społecznych, integracji z innymi osobami niepełnosprawnymi i społeczeństwem, wyzwalania aktywności, rozwijania zainteresowań i zamiłowań, przeciwdziałania zjawiskom negatywnym i zaspokajania wielu innych potrzeb. Działalność kulturalna, organizowana jest w miejscach zamieszkania niewidomych i słabowidzących. Bierze w niej udział znaczna liczba osób z uszkodzonym wzrokiem oraz członków ich rodzin. Działalność tę organizują różne stowarzyszenia, przede wszystkim PZN, który posiada sieć okręgów i kół oraz innych jednostek organizacyjnych, łącznie ponad 400 na terenie całego kraju. Umożliwia to prowadzenie szerokiej działalności. 
8.4.1.	Możliwości korzystania z dóbr kultury 
 Korzystanie z dóbr kultury jest dla osób z uszkodzonym wzrokiem równie ważne jak dla pozostałych ludzi. Mimo ograniczeń niewidomi i słabowidzący posiadają w tej dziedzinie znaczne możliwości. Mogą pracować twórczo i odtwórczo, mogą pisać i czytać książki, muzykować i słuchać muzyki, komponować. Mogą zajmować się recytacją, gawędziarstwem, rzeźbiarstwem i uprawiać zbieractwo. 
O możliwościach niewidomych w dziedzinie kultury i sztuki świadczą osiągnięcia takich twórców jak: Taha Husajn, Jerzy Szczygieł, Mieczysław Kosz, Stevie Wonder i wielu innych. 
Korzystanie z dóbr kultury jest ważnym czynnikiem rehabilitacji psychicznej i społecznej. Dlatego osoby z uszkodzonym wzrokiem należy zachęcać do włączania się w tę dziedzinę życia. Warto dodać, że występy niewidomych artystów są świetną formą popularyzacji wiedzy o ich możliwościach. 
Korzystanie z dóbr kultury, tworzenie kultury, działalność artystyczna osób z uszkodzonym wzrokiem wymaga jednak specjalnych warunków. Wybitne jednostki poradzą sobie i bez takich warunków. Osoby przeciętne, a nawet uzdolnione, lecz nie wybitnie, jednak nie zawsze znajdują swoje miejsce w ogólnodostępnych placówkach kultury. Dla nich potrzebna jest specjalna organizacja różnych imprez, specjalne ułatwienia i zachęta. 
8.4.2.	Uczestnictwo w działalności świetlicowej 
 Działalność tę prowadzi głównie PZN. W jej ramach organizowane są różnego rodzaju imprezy o charakterze kulturalnym. Są one przygotowywane i prowadzone przez niewidomych społeczników. Ma to dla nich i dla uczestników wielkie znaczenie rehabilitacyjne. Organizatorom daje zadowolenie i uznanie społeczne. Uczestnicy natomiast mogą obserwować na żywych przykładach, że osoby z uszkodzonym wzrokiem działają na rzecz innych osób. Podobne znaczenie ma udział niewidomych artystów amatorów - muzyków, wokalistów, recytatorów, gawędziarzy. Oni również czerpią zadowolenie ze swej działalności i są przykładem dla innych. 
W świetlicach organizowane są spotkania ze znanymi osobami z różnych dziedzin: kultury, polityki, działalności gospodarczej, podróżnikami, kombatantami. Organizowane są też uroczystości z okazji świąt państwowych i religijnych, dni: dziecka, kobiet, inwalidy, niewidomego itp. Ważną rolę spełniają spotkania towarzyskie, organizowane kwizy, zgaduj zgadule, konkursy. 
Trudno jest przecenić popularyzacyjną i rehabilitacyjną rolę udziału w imprezach artystycznych. Spełniają one rolę integrującą środowisko osób z uszkodzonym wzrokiem ze społecznością osób o innych niepełnosprawnościach oraz ze społecznością lokalną. Wszystko to daje osobom z uszkodzonym wzrokiem poczucie więzi środowiskowej, wprowadza urozmaicenie, poszerza ich zainteresowania i zakres doznań, wzbogaca osobowość i ułatwia akceptację niepełnosprawności. 
8.4.3.	Uczestnictwo w pracach zespołów artystycznych, muzycznych, wokalnych, recytatorskich i innych 
 Udział w pracach takich zespołów stwarza możliwości artystycznego wyżycia, doskonalenia w wybranej dziedzinie sztuki, zaspokajania potrzeb: aktywności, uznania i samoafirmacji. Jest doskonałą formą spędzania wolnego czasu. Jest również widomym dowodem możliwości, jakimi dysponują osoby niewidome i słabowidzące. Działalność ta ma duże znaczenie, przede wszystkim dla osób biorących w niej aktywny udział. Nie ogranicza się jednak wyłącznie do niepełnosprawnych artystów amatorów. Oddziaływuje również na osoby z uszkodzonym wzrokiem, które są odbiorcami sztuki uprawianej przez ich kolegów oraz spełnia ważną rolę integracyjną i popularyzacyjną. 
Prowadzenie omawianej działalności wymaga między innymi: posiadania lokali, opłacania instruktorów, zakupu instrumentów muzycznych i ponoszenia innych kosztów. Stowarzyszenia, w tym PZN, na ogół nie posiadają dostatecznych środków na ten cel. Jeżeli więc pracujesz w instytucji, która może wesprzeć tę działalność, postaraj się, żeby się tak stało. Jeżeli możesz, włącz się w tę pracę. Zawsze potrzebna jest pomoc ludzi widzących. 
8.4.4.	Udział w działalności klubów i sekcji zainteresowań 
 Stowarzyszenia zrzeszające osoby z uszkodzonym wzrokiem są organizacjami o charakterze samopomocowym. Dlatego ważną rolę spełniają różnorodne formy zespołowego działania, którego celem jest zaspokajanie określonych potrzeb ich członków. Doceniając te możliwości, starają się one stwarzać warunki prowadzenia takiej działalności, organizowania się w kluby, sekcje i koła zainteresowań. Prowadzone są między innymi: kluby rodziców dzieci niewidomych, niewidomych esperantystów, niewidomych chorych na cukrzycę i kluby o charakterze twórczym. 
W ich ramach stowarzyszenia prowadzą działalność, która ułatwia przezwyciężanie skutków niepełnosprawności, doskonali umiejętności, umożliwia wymianę doświadczeń i poglądów oraz aktywizuje mniej zaradnych i samodzielnych. Zespoły te zatem spełniają poważną rolę rehabilitacyjną. 
8.4.5.	Udział w innych formach działalności kulturalno-oświatowej i popularyzacyjnej 
 Stowarzyszenia zrzeszające osoby z uszkodzonym wzrokiem organizują również wiele innych form działalności rehabilitacyjnej i popularyzacyjnej, których celem jest: 
tworzenie warunków współzawodnictwa, 
udostępnianie szerszemu gronu odbiorców wytworów działalności artystycznej i twórczej swoich członków.  W ramach tej działalności organizowane są między innymi: zbiorowe wyjścia do kina i teatru oraz na koncerty, jarmarki artystyczne, przeglądy zespołów, konkursy recytatorskie. Wydawane są czasopisma, w tym o charakterze literackim. Przykładem może być kwartalnik kulturalny „Sekrety ŻARu” wydawany przez klub „Żar” działający przy Zarządzie Okręgu PZN w Warszawie i kwartalnik „Nowy Magazyn Muzyczny” wydawany przez Towarzystwo Muzyczne im. Edwina Kowalika. Okręgi PZN wydają kilka czasopism o zasięgu wojewódzkim, a Fundacja Polskich Niewidomych i Słabowidzących „Trakt” - miesięcznik „Biuletyn Informacyjny Trakt”. 
Działalność ta stwarza niewidomym artystom amatorom, publicystom i twórcom możliwość zaprezentowania swych osiągnięć, a społeczeństwu - zapoznanie się z ich dorobkiem. 
8.4.6.	Udział w działalności Krajowego Centrum Kultury Niewidomych w Kielcach 
 KCKN w Kielcach jest placówką Polskiego Związku Niewidomych. Organizuje przeglądy zespołów muzycznych dorosłych niewidomych oraz dzieci i młodzieży z ośrodków szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących. Organizuje warsztaty literackie oraz plenery dla rzeźbiarzy, malarzy i plastyków z uszkodzonym wzrokiem. Udziela instruktażu niewidomym i słabowidzącym artystom z całego kraju. Prowadzi działalność promocyjną ich twórczości. 
Celem działalności KCKN jest rehabilitacja społeczna oraz zawodowa osób z uszkodzonym wzrokiem przez środki artystycznego wyrazu, jak: twórczość muzyczna i literacka, śpiew, gra na instrumentach, recytacja tekstów literackich, formy teatralne, twórczość plastyczna, taniec i rytmika. Systematyczny udział niewidomych i słabowidzących artystów amatorów w pracach Centrum, przyczynia się do poprawy ich sprawności funkcjonowania w społeczeństwie. W przypadkach bardziej uzdolnionych osób, stwarza warunki zarobkowania. Staje się to możliwe dzięki zwiększeniu poczucia własnej wartości, poprawie kontaktów międzyludzkich, sprawności motorycznej, orientacji przestrzennej, estetyki wyglądu i poruszania się na scenie. Umożliwia to udział w ćwiczeniach scenicznych, rytmicznych i zajęciach choreograficznych oraz w doskonaleniu warsztatu twórczego i wykonawczego. 
8.4.7.	Czytelnictwo osób niewidomych i słabowidzących 
 Niewidomi i słabowidzący, podobnie jak pozostali ludzie, muszą korzystać z różnych źródeł informacji. Ich możliwości jednak są poważnie ograniczone. Liczącym się źródłem informacji jest prasa codzienna, czasopisma oraz literatura. Przeciętny człowiek ma niemal nieograniczone możliwości korzystania z prasy codziennej, tygodników, miesięczników i wydawnictw nieperiodycznych, a także różnorodnej literatury. 
Niewidomi i słabowidzący, najczęściej, nie mogą korzystać ze zwykłej prasy i książek. Istnieje wprawdzie możliwość czytania zwykłego druku przy pomocy komputera i skanera, lecz jest to czynność czasochłonna i dosyć uciążliwa. Dlatego dla niewidomych muszą być wydawane specjalne czasopisma oraz książki. 
W literaturę piękną i popularnonaukową osoby z uszkodzonym wzrokiem zaopatruje niemal wyłącznie Polski Związek Niewidomych, który prowadzi w Warszawie Bibliotekę Centralną. W terenie działa kilkanaście punktów bibliotecznych przy jednostkach organizacyjnych PZN oraz kilkanaście działów książki mówionej w bibliotekach ogólnodostępnych. Biblioteki te wypożyczają głównie książki nagrane na taśmie magnetofonowej lub na innych nośnikach. Biblioteka Centralna natomiast, wypożycza również książki drukowane pismem punktowym. 
Na podkreślenie zasługuje fakt, że od 2008 r. Centralna Biblioteka PZN wypożycza książki mówione w formacie MP3 oraz w systemie DAISY, również przez internet. Jest to wielkie udogodnienie dla niepełnosprawnych czytelników mieszkających poza miastami, w których działają biblioteki i punkty biblioteczne książek mówionych. Zauważyć należy, że dostęp do literatury będzie ulegał rozszerzaniu. 
W wielu krajach, w tym w Polsce, rozwija się produkcja książek na płytach CD i na innych nośnikach. Z produkcji tej, w coraz większym stopniu i zakresie korzystać będą osoby z uszkodzonym wzrokiem. Zwiększy to ich dostęp do literatury pięknej i popularnonaukowej, w przyszłości również do prasy codziennej i czasopism. Jest to korzystna perspektywa. 
Organizacje pozarządowe działające na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem, wydają też kilkanaście tytułów prasowych, przeważnie miesięczników i kwartalników, drukowanych powiększoną czcionką (dla słabowidzących), pismem punktowym oraz na nośniku magnetycznym dla niewidomych. 
Ważne jest również wydawanie książek i czasopism o charakterze rehabilitacyjnym. Literatura taka niezbędna jest specjalistom rehabilitacji. Korzystają z niej również niewidomi i ich rodziny. Spełnia ona ważną rolę rehabilitacyjną. 
8.5.	Uczestnictwo w życiu religijnym 
 Wierzący niewidomi i słabowidzący uczestniczą w życiu religijnym lokalnych wspólnot, parafii. To jednak nie zaspokaja potrzeb wielu osób. Dlatego w Polsce działa Krajowe Duszpasterstwo Niewidomych. 
Życie religijne ułatwia akceptację niepełnosprawności i zaspokaja ważne potrzeby natury psychicznej. Działalność religijna organizowana dla osób z uszkodzonym wzrokiem, oprócz przekazywania treści czysto duchowych, stwarza warunki integracji środowiskowej, kontaktów ze znajomymi z terenu całego kraju oraz umożliwia zaspokajanie potrzeb poznawczych. 
Krajowe Duszpasterstwo Niewidomych ma siedzibę w Warszawie przy kościele św. Marcina. Istnieją też duszpasterstwa diecezjalne. 
Duszpasterstwo niewidomych prowadzi kilka rodzajów działalności. Warto przedstawić je chociażby pokrótce, gdyż mają one wielkie znaczenie dla wielu wierzących. 
Organizuje ogólnokrajowe i diecezjalne pielgrzymki. Mają one charakter nie tylko religijny. Ich programy przewidują również zwiedzanie obiektów sakralnych, pomników przyrody, historycznych budowli itp. W krajowych pielgrzymkach uczestniczy do trzech tysięcy osób. Diecezjalne są, oczywiście, mniej liczne. Jedne i drugie są atrakcyjną formą pogłębiania wiedzy i przeżyć religijnych oraz przyczyniają się do rehabilitacji psychicznej i społecznej ich uczestników. Pełnią też bardzo ważną rolę popularyzacyjną, gdyż w ich organizację włączane są lokalne wspólnoty wiernych. 
Organizuje pielgrzymki do sanktuariów włoskich, hiszpańskich, francuskich i do Ziemi Świętej. Pielgrzymki te z natury rzeczy są nieliczne, lecz bardzo wartościowe z punktu widzenia zaspokajania potrzeb religijnych i potrzeb poznawczych. 
Organizuje rekolekcje. Krajowe rekolekcje niewidomych odbywają się w Laskach Warszawskich. Uczestniczy w nich po kilkadziesiąt osób. W rekolekcjach diecezjalnych może uczestniczyć większa liczba osób niewidomych i słabowidzących. 
Organizuje turnusy rehabilitacyjne dla rodzin osób niewidomych i turnusy dla osób samotnych. Turnusy te organizowane są w atrakcyjnych miejscowościach: w Szczyrku, w Rabce, w Sobieszewie nad morzem. 
Opiekuje się samotnymi, chorymi i opuszczonymi niewidomymi. Udziela im pociechy religijnej oraz pomocy rehabilitacyjnej i wsparcia materialnego. Pomoc ta ma wielkie znaczenie dla jej odbiorców. 
Organizuje dla niewidomych, członków ich rodzin i ich przyjaciół comiesięczne Eucharystie połączone ze spotkaniami integracyjnymi. Ważne jest to, że niewidomi i słabowidzący włączani są w przygotowywanie liturgii. Umożliwia to bardziej aktywne uczestnictwo i sprawia, że przeżycia religijne stają się silniejsze. 
Prowadzi dobrze zaopatrzoną bibliotekę literatury religijnej, książek tradycyjnych oraz w zapisie cyfrowym. Możliwość korzystania z tej literatury znacznie poszerza zakres przeżyć i wiedzę religijną. 
Opisane i nieopisane formy działalności duszpasterstwa są cennym wkładem Kościoła w życie duchowe niewidomych i słabowidzących oraz w ich rehabilitację psychiczną i społeczną. 
8.6.	Wyrównywanie szans osób niewidomych i słabowidzących przez sport i turystykę 
 Bardzo ważnym czynnikiem rehabilitacji niewidomych i słabowidzących jest uprawianie sportu i turystyki oraz uczestniczenie w zawodach sportowych i imprezach turystycznych. „Sport to zdrowie” - jest to znane powiedzenie. Dodajmy, że uprawianie sportu ma wpływ nie tylko na prawidłowy rozwój fizyczny, ale również na psychikę. 
Podobnie ma się sprawa z uprawianiem turystyki. Tu również mamy do czynienia z pozytywnym wpływem na stan zdrowia, prawidłowy rozwój fizyczny oraz na stan psychiczny i uspołecznienie. Aby jednak niewidomi i słabowidzący mogli uczestniczyć w tych dziedzinach aktywności, podobnie jak w wielu innych, niezbędna jest pomoc i tworzenie specjalnych warunków. 
8.6.1.	Możliwości i potrzeba uprawiania sportu i turystyki 
 Czynny wypoczynek jest ważny dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Osoby te jednak, głównie całkowicie niewidome, mają zasadnicze trudności w samodzielnym poruszaniu się. Wynika to z charakteru ich niepełnosprawności. Mimo że najczęściej ich narząd ruchu nie jest uszkodzony, trudności korzystania z informacji napływających z otoczenia, ograniczająco wpływają na ich możliwości lokomocyjne. 
Z drugiej strony wszystkie organizmy wymagają ruchu, korzystania ze świeżego powietrza, słońca, aktywności fizycznej i psychicznej. Takie potrzeby osób z uszkodzonym wzrokiem mogą być zaspokajane w specjalnych warunkach, które tworzą stowarzyszenia działające na ich rzecz. 
Fakt, że tysiące osób niewidomych i słabowidzących uczestniczy w różnego rodzaju imprezach turystycznych, a część z nich uprawia turystykę kwalifikowaną, wielu również sport wyczynowy, świadczy o potrzebie takiej działalności oraz o istniejących możliwościach. Rozwinięcie tych twierdzeń oraz więcej informacji na ten temat znajdziesz w kolejnych podrozdziałach. 
8.6.2.	Uczestnictwo w imprezach turystycznych 
 Stowarzyszenie Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross” oraz jednostki organizacyjne PZN i inne stowarzyszenia organizują działalność turystyczną, której celem jest zaspokojenie niektórych potrzeb osób niewidomych, a głównie potrzeb: poznawczych, ruchu, wysiłku, aktywności, korzystania ze świeżego powietrza i słońca oraz potrzeb kontaktów z innymi ludźmi. Szczególnie ważne są wszelkiego rodzaju imprezy turystyczne związane z wysiłkiem na świeżym powietrzu. 
Starsze osoby z uszkodzonym wzrokiem najchętniej uczestniczą w wycieczkach autokarowych, które nie wymagają nadmiernego wysiłku, ale umożliwiają zaspokojenie potrzeb poznawczych i kontaktów z ludźmi. Ważną rolę pełnią też pielgrzymki do miejsc kultu połączone ze zwiedzaniem interesujących obiektów historycznych i przyrodniczych. Wycieczki piesze i autokarowe organizowane są na turnusach rehabilitacyjnych oraz jako samodzielne imprezy. 
Turystykę wymagającą większej sprawności i umiejętności organizuje przede wszystkim Stowarzyszenie „Cross”. W jego ramach, a także w ramach innych stowarzyszeń, niewidomi uprawiają turystykę górską i nizinną, pieszą, rowerową i z zastosowaniem sprzętu pływającego. Niewidomi i słabowidzący uczestniczą również w turystyce kwalifikowanej. Interesującymi przykładami są tu rejsy morskie, w czasie których połowę załogi żaglowca stanowią niewidomi oraz zdobycie w 2008 r. Kilimandżaro przez młodego, niewidomego gdańszczanina Marcina Urbana, a następnie przez grupę osób niepełnosprawnych. 
Udział w dostępnych formach turystycznych, w specjalnie organizowanych imprezach połączonych z grami i zabawami ruchowymi, pełni poważną rolę rehabilitacyjną. Przyczynia się do podnoszenia sprawności fizycznej, zaradności, poprawy fizycznego i psychicznego stanu zdrowia. 
8.6.3.	Uczestnictwo w treningach i zawodach sportowych 
 Działalność sportowa organizowana jest dla sprawniejszych fizycznie osób z uszkodzonym wzrokiem, młodszych, bardziej aktywnych. Zaspokaja ona podobne potrzeby, jak działalność turystyczna. Wymaga jednak większego wysiłku, większej aktywności i systematyczności. Jej walorem jest współzawodnictwo, które wytwarza motywację do doskonalenia swojej sprawności. 
Warunki do uprawiania sportu tworzy przede wszystkim Stowarzyszenie „Cross”. Więcej o stowarzyszeniu możesz przeczytać w podrozdziale 18.4. W jego ramach niewidomi i słabowidzący uprawiają niektóre dyscypliny lekkiej atletyki - biegi z maratońskimi włącznie, skok w dal, trójskok, pchnięcie kulą, rzut oszczepem, gry zespołowe z zastosowaniem piłek dzwoniących, kolarstwo (na tandemach), wioślarstwo, żeglarstwo, pływanie i niektóre sporty zimowe. 
Bardzo popularne są szachy i coraz popularniejszy brydż sportowy. 
Ostatnio rozwija się również strzelectwo. Używa się przy tym „broni” elektronicznej, produkowanej specjalnie dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Organizowane są też treningi z zakresu sportów obronnych - dżudo i Kung-Fu. 
Działalność Stowarzyszenia „Cross” umożliwia osobom z uszkodzonym wzrokiem udział w zawodach organizowanych w różnych dyscyplinach sportu, udział w międzynarodowych zawodach sportowych, mistrzostwach Europy i paraolimpiadach. 
Uprawianie sportu, zwłaszcza wyczynowego oraz turystyki kwalifikowanej wymaga specjalnej organizacji treningów i zawodów, zapewnienia bezpieczeństwa i pomocy osób widzących. Jest jednak ważnym czynnikiem rehabilitacji fizycznej, psychicznej i społecznej. 
8.7.	Wyrównywanie szans przez rozwiązywanie niektórych problemów zdrowotnych 
 Leczenie schorzeń narządu wzroku nie jest rehabilitacją osób niepełnosprawnych. Oczywiście, możemy mówić również o rehabilitacji leczniczej. W tym przypadku jednak, lepszym terminem jest usprawnienie. Rehabilitacja niewidomych i słabowidzących polega na opanowaniu bezwzrokowych metod radzenia sobie w różnych sytuacjach życia codziennego, zdobywaniu wykształcenia, wykonywaniu czynności zawodowych. Sprawności nie osiąga się tu metodami farmakologicznymi, fizykoterapeutycznymi ani chirurgicznymi. Zajmują się tym instruktorzy rehabilitacji, a nie lekarze. Leczenie natomiast jest domeną służby zdrowia, lekarzy i zawodów pokrewnych. 
Ludzie chorują i potrzebują pomocy medycznej niezależnie od tego, czy są osobami niepełnosprawnymi, czy nie. Niewidomi i słabowidzący również chorują i potrzebują takiej pomocy. Ich problemy w czasie choroby są przeciętnie większe niż ludzi bez niepełnosprawności. Przeczytaj o tym w podrozdziale 4.9. 
W niektórych chorobach jednak konieczne jest inne podejście, inna pomoc, w tym nauczenie radzenia sobie z ich skutkami metodami bezwzrokowymi. W takim przypadku terapia wiąże się bardzo ściśle z rehabilitacją. Dotyczy to takich form pomocy, którymi nie zajmują się placówki służby zdrowia ani personel medyczny w powszechnym rozumieniu tych określeń. 
8.7.1.	Zaspokajanie specjalnych potrzeb osób słabowidzących 
 Osoby słabowidzące korzystają z opieki okulistycznej, zaopatrzenia w podstawowe pomoce optyczne na zasadach ogólnych. Konieczne jest jednak zaopatrzenie w specjalistyczne pomoce wspomagające osłabiony wzrok. Przeczytaj o tym w podrozdziale 8.3.7. 
Konieczny jest dobór pomocy oraz nauczenie posługiwania się nimi. Działalnością taką najczęściej nie zajmują się lekarze okuliści ani optycy. Lekarze okuliści nie zajmują się też treningiem widzenia. W wielu przypadkach osoba słabowidząca, po odpowiednim przeszkoleniu i ćwiczeniach, może znacznie efektywniej wykorzystywać uszkodzony narząd wzroku. 
Poprawę ostrości wzroku można osiągnąć w wyniku leczenia okulistycznego albo przez zastosowanie pomocy optycznych. Trening widzenia nie poprawia ostrości widzenia, ani nie usuwa ubytków w polu widzenia. Jego zadaniem jest nauczenie dobrego wykorzystywania tego, co pozostało z możliwości widzenia. Najprostszym przykładem może tu być przezwyciężanie trudności wynikających z oczopląsu. Trzeba opanować umiejętność poruszania głową tak, żeby kierunek ruchu głowy był przeciwny kierunkowi ruchu gałek ocznych. W ten sposób ruch wzajemnie znosi się i możliwe jest patrzenie na konkretny obiekt. Pomoc w postaci treningu widzenia usiłuje organizować PZN. Z braku środków finansowych na ten cel jednak, nie może jej rozwinąć w zadowalającym stopniu. 
8.7.2.	Pomoc niewidomym chorym na cukrzycę 
 Na pograniczu opieki zdrowotnej i rehabilitacji znajduje się pomoc osobom ociemniałym z powodu cukrzycy oraz niewidomym, którzy chorują na cukrzycę. Osoby te, oprócz leczenia cukrzycy i wynikających z niej powikłań, muszą opanować bezwzrokowe metody radzenia sobie z dodatkowymi problemami życia codziennego. Samodzielne pomiary poziomu cukru we krwi, obliczanie jednostek diety cukrzycowej, dawkowanie insuliny i jej wstrzykiwanie jest możliwe bez udziału wzroku. Osoby z omawianymi problemami zdrowotnymi muszą jednak przejść odpowiednie przeszkolenie. 
PZN prowadzi w Warszawie poradnię dla osób ociemniałych i niewidomych chorych na cukrzycę oraz kilkanaście punktów konsultacyjnych na terenie kraju. 
Ważną formą działalności na rzecz tych osób, są turnusy rehabilitacyjne organizowane w Ośrodku Leczniczo-Rehabilitacyjnym PZN w Ciechocinku oraz w Ośrodku Mieszkalno-Rehabilitacyjnym PZN w Olsztynie. Na turnusach takich uczestnicy uczą się dawkowania i wstrzykiwania insuliny, ustalany jest kierunek dalszego leczenia itp. 
8.7.3.	Potrzeba pomocy niewidomym chorym na stwardnienie rozsiane 
 W przypadku niewidomych ze stwardnieniem rozsianym również występują problemy medyczne i rehabilitacyjne wynikające z dysfunkcji wzroku oraz schorzenia. Działalność na rzecz tych osób nie wyszła jeszcze w naszym kraju ze stadium eksperymentalnego. Konieczne jest tu wypracowanie sposobów pomocy i metod przezwyciężania skutków choroby. Nie istnieje jednak żadna organizacja ani instytucja, która posiada odpowiednią wiedzę i doświadczenia niezbędne do realizacji tego zadania. 
Stwardnienie rozsiane wiąże się z silnymi bólami oraz fazowym przebiegiem choroby. Następuje jej nasilanie i okresowe ustępowanie objawów. Może to powodować, że osoba chora w pewnych okresach widzi zupełnie dobrze, w innych natomiast bardzo słabo. Utrudnia to proces rehabilitacji, przystosowania się do życia z chorobą i jej skutkami. 
8.8.	Wyrównywanie szans przez pomoc ludzi widzących 
 Najlepiej przeszkolony i zrehabilitowany niewidomy, który używa najnowocześniejszego sprzętu rehabilitacyjnego, nigdy nie będzie całkowicie samodzielny. Oczywiście, wyszkolenie i sprzęt poważnie zwiększą jego samodzielność, ale przecież nie do końca. Nawet najsprawniejszy człowiek czasami potrzebuje pomocy innych osób. Nikt nie jest całkowicie samowystarczalny. Osoba niewidoma, rzecz jasna, pomocy potrzebuje znacznie więcej niż osoby bez niepełnosprawności. Gdyby było inaczej, osoba ta nie byłaby niepełnosprawna. 
Niewidomy potrzebuje pomocy w różnych sytuacjach, od bardzo prostych, np. informacji jakiej linii autobus nadjeżdża, przeczytania nazwy ulicy i numeru budynku, przez zakupy odzieży i obuwia, urządzenie mieszkania, do pomocy przy wychowaniu dzieci oraz przy korzystaniu z dóbr kultury, ze sportu i turystyki. Niejednokrotnie niewidomy potrzebuje również pomocy przy wykonywaniu pracy zawodowej, głównie o charakterze umysłowym (pomoc lektora) oraz w działalności społecznej. Ważne jest, żeby osoba z uszkodzonym wzrokiem mogła korzystać z pomocy w sytuacjach, w których sobie nie radzi. Ważne jest też, żeby nie wykorzystywała swojej niepełnosprawności w celu uzyskania pomocy, która nie jest konieczna. 
Na kartach „Poradnika...” znajdziesz wiele informacji dotyczących potrzeby pomocy. Nie ma możliwości wskazania wszystkich miejsc, w których one się znajdują. Warto jednak nadmienić, że wszystkie wybitne osoby opisane w czterech podrozdziałach rozdziału 16., musiały korzystać z pomocy w większym stopniu niż osoby bez niepełnosprawności, które prowadziłyby podobną działalność i miałyby podobne osiągnięcia. Jeżeli więc jednostki wybitne potrzebują pomocy, to tym bardziej osoby przeciętne i słabsze. 
Trzeba wiedzieć, że czasami pomoc świadczona w niewielkim wymiarze, umożliwia pełne wykorzystanie fizycznych i umysłowych walorów osoby z uszkodzonym wzrokiem. W tym rozumieniu pomoc świadczona przez osoby widzące jest składnikiem wyrównywania szans osób z uszkodzonym wzrokiem. 
9.	Czynniki ułatwiające i utrudniające rehabilitację 
 Przebieg procesu rehabilitacji zależy od wielu czynników. Jak zawsze, najważniejszy jest człowiek, jego charakter, cechy osobowości, poziom motywacji, zdolności, stan zdrowia, wiek i płeć. O osobowościowych uwarunkowaniach możesz przeczytać m.in. w podrozdziale 4.10. Istnieją też społeczne, środowiskowe uwarunkowania. O nich możesz przeczytać w podrozdziałach rozdziałów: 3. oraz 6. Teraz zastanówmy się nad instytucjonalnymi, medycznymi, technicznymi, świadomościowymi i podobnymi uwarunkowaniami tego procesu. 
Czynniki ułatwiające proces rehabilitacji są raczej oczywiste, zrozumiałe. Nie wymagają więc szerokich wyjaśnień ani uzasadnień. Niestety, to co jest korzystne z punktu widzenia rehabilitacji, nie zawsze jest dostępne. Nie zawsze można więc korzystać z potrzebnego sprzętu, usług instruktora, pobytu w zakładzie rehabilitacji itp. Dlatego, mimo że teoretycznie jakieś możliwości istnieją, w praktyce nie zawsze można z nich korzystać. Czynniki utrudniające proces rehabilitacji natomiast, nie są już tak oczywiste i wymagają więcej uwagi. 
9.1.	Czynniki ułatwiające proces rehabilitacji 
 Jak wspomniano we wstępie, są one raczej oczywiste i zrozumiałe. Wystarczy więc wymienić najważniejsze z nich i opatrzyć krótkimi wyjaśnieniami. Pamiętać przy tym należy, że nie zawsze i nie wszędzie dostępne jest to, co jest konieczne. 
Szkolenia rehabilitacyjne odgrywają, a przynajmniej powinny odgrywać, istotną rolę wspomagającą proces rehabilitacji. Zostały one opisane w podrozdziale 8.2. Dodać tylko należy, że mimo wielkiego znaczenia tej formy pomocy, nie jest ona świadczona w Polsce w dostatecznym zakresie i wymiarze. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 8.2.9. Niemniej nawet niedoskonałe szkolenie przyczynia się do szybszego osiągania lepszych, pełniejszych rezultatów rehabilitacyjnych, i to przy mniejszym wysiłku. 
Zastosowanie odpowiedniego sprzętu rehabilitacyjnego ułatwia wykonywanie wielu czynności i sprawia, że niektóre niewykonalne czynności stają się możliwe do wykonywania. Możesz przeczytać o tym w podrozdziale 8.3. Niestety, sprzęt ten najczęściej jest drogi, nie dla wszystkich dostępny i nie zawsze umiejętnie w pełni wykorzystywany. W naszym kraju bowiem zbyt rzadko organizowane są szkolenia z zakresu posługiwania się sprzętem rehabilitacyjnym. Chyba najlepiej jest ze szkoleniami w zakresie posługiwania się sprzętem komputerowym i urządzeniami peryferyjnymi. Są jednak inne rodzaje sprzętu, posługiwanie się którym również wymaga szkolenia. Uwaga ta dotyczy posługiwania się nawigatorem, oprogramowaniem umożliwiającym korzystanie z nawigacji GPS przy pomocy telefonu komórkowego, notatnikami brajlowskimi, mapami tyflologicznymi. Dla starszych osób niejednokrotnie posługiwanie się zwykłym telefonem stanowi trudność nie do przezwyciężenia - palce zbyt grube, ruchy zbyt duże, klawiatura telefonu i przyciski zbyt małe. Konieczny jest tu zakup odpowiedniego aparatu telefonicznego i konieczne jest przeszkolenie. 
Niezależnie od wspomnianych utrudnień, sprzęt rehabilitacyjny jest niezmiernie ważnym czynnikiem usamodzielnienia osób z uszkodzonym wzrokiem. Dla osób słabowidzących wielkie znaczenie mają optyczne i nieoptyczne pomoce wspomagające osłabiony wzrok, a dla niektórych z nich wielką pomocą może być trening widzenia. Pies przewodnik jest bardzo pomocny w samodzielnym przemieszczaniu się w przestrzeni. O jego walorach przeczytaj w podrozdziale 8.3.2. Dla pracowników umysłowych wielką pomocą są komputery, a dla osób prowadzących gospodarstwo domowe - specjalny sprzęt AGD. 
Dlatego osoby, które mogą pomóc w wyposażeniu w sprzęt i w pomoce rehabilitacyjne, powinny życzliwie rozpatrywać wnioski w tej sprawie. Dotyczy to głównie pracowników pcpr-ów i PFRON-u, którzy decydują o przyznaniu dofinansowania na jego zakup. Dotyczy też członków rodzin osób z uszkodzonym wzrokiem, którzy mogą przeznaczyć na ten cel pieniądze z budżetu domowego. 
Trudno przecenić znaczenie infrastruktury umożliwiającej korzystanie z dóbr kultury, tworzenie lub odtwarzanie takich dóbr, korzystanie z rozrywki, ze sportu i turystyki, udział w imprezach integracyjnych. Możesz o tym przeczytać w podrozdziale 8.4. oraz w podrozdziale 8.6. 
W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pewne zagrożenie, które kryje się w korzystaniu z infrastruktury tworzonej specjalnie dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Otóż niemal wszystko to, co wymaga tworzenia specjalnych warunków, to co sprzyja integracji środowiskowej, nie sprzyja integracji społecznej w szerszym rozumieniu, przeciwnie - sprzyja izolacji społecznej. Tak jest w pierwszej fazie. Ważne jest, żeby infrastrukturę tę i działalność traktować jako przygotowanie do uczestniczenia w życiu społecznym, bez ograniczania się do zamkniętego środowiska. Uwaga ta dotyczy działaczy i pracowników organizacji i instytucji działających na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Oni jako organizatorzy powinni w programach działań zakładać osiągnięcie celu głównego, tj. integracji społecznej. 
W procesie rehabilitacji ważnym czynnikiem wspierającym są możliwości pracy na rzecz innych osób. Przeczytaj o tym w podrozdziałach rozdziału 13. W tym miejscu warto tylko podkreślić, że możliwość ta jest niezwykle ważnym elementem rehabilitacji psychicznej i społecznej. 
Ważna rola przypada również osobom najbliższym, które powinny zachęcać do samodzielności, do wysiłku, do walki z przeciwnościami życia bez wzroku. Ważne jest, żeby wzmacniały one wiarę w możliwości osoby z uszkodzonym wzrokiem, a nie siały zwątpienia, nie hamowały jej dążeń do samodzielności, nie odradzały wysiłku. Niestety, chyba częściej można spotkać to drugie. 
Przeczytanie „Przewodnika...” pozwoli lepiej uświadomić sobie, co jest korzystne dla prawidłowego przebiegu procesu rehabilitacji, a co hamuje ten proces. 
9.2.	Czynniki utrudniające proces rehabilitacji 
 Jak wspomniano we wstępie, czynniki wspierające rehabilitację są oczywiste. Utrudniające ten proces wymagają natomiast szerszego omówienia. 
9.2.1.	Błędne poglądy i brak wiary w możliwości niewidomych 
 Największym wrogiem rehabilitacji niewidomych są błędne poglądy na ich temat. Możesz o nich przeczytać w podrozdziałach rozdziału 3. W tym miejscu należy podkreślić, że poglądy te wywierają przemożny wpływ na otoczenie i rodziny osób z uszkodzonym wzrokiem, w tym na dzieci, na niewidomych i słabowidzących, przede wszystkim na nowo ociemniałych. Żadna z wymienionych grup osób nie jest od nich wolna. Może poglądy dobrze zrehabilitowanych niewidomych są najbliższe obiektywizmu. O słabowidzących już tego powiedzieć nie można. Wprawdzie spotykają się oni z problematyką tyflologiczną, jednak posługiwanie się wzrokiem w życiu codziennym i lęk przed jego utratą stanowią zaporę przed dopuszczeniem do świadomości obiektywnej wiedzy tyflologicznej, a jeszcze bardziej na drodze do akceptacji niepełnosprawności. 
Brak wiary w możliwości niewidomych, uznanie ślepoty za najgorsze nieszczęście i stereotypy niewidomego funkcjonujące w rodzinach osób z uszkodzonym wzrokiem, w ich otoczeniu i w ich świadomości poważnie utrudniają podjęcie decyzji o rozpoczęciu rehabilitacji. Można spotkać się z wypowiedziami: „I tak nic to nie da. Co bym nie robił, zawsze będę niewidomym, ślepym, ciemnym, kaleką, ułomnym, niepełnosprawnym. Zawsze będę nieszczęśliwy, niezależnie od tego, co bym robił albo nie robił. Po co więc się wysilać?” Użycie wymienionych określeń zależy od poziomu kulturowego środowiska. Poglądy takie często wzmacniają najbliżsi swoim brakiem wiary w rehabilitację osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Jeżeli w otoczeniu osoby z uszkodzonym wzrokiem - dziecka lub człowieka dorosłego, panuje hurra optymizm, zgodnie z poglądami, że niewidomi mają niezwykłe uzdolnienia, szósty zmysł, że wszystko mogą i potrafią, też nie jest dobrze. Po pierwsze poglądy te nie sprawdzają się w konkretnych przypadkach, po drugie tak naprawdę mało kto w nie wierzy. Głoszenie tych poglądów jednak musi deprymować niewidomego, a głównie nowo ociemniałego. „Inni mogą, ale ja nie. Przecież nie mam takich zdolności. Punkty brajlowskie wyczuwam bardzo słabo, żadnego szóstego zmysłu nie mam, słuchu absolutnego też nie, kolorów palcami nie rozpoznaję, więc nigdy nie osiągnę tego, co ponoć osiągają inni niewidomi”. Zapomina się przy tym, że ci inni też tego wszystkiego nie mają. Dobre wyczucie w palcach przy czytaniu pisma brajla wyrobili sobie w toku długotrwałych, żmudnych, uciążliwych ćwiczeń. Słuchać też nauczyli się z konieczności. Wszystko, co osiągnęli, jest wynikiem ich ciężkiej, wytrwałej, konsekwentnej pracy, a nie szczególnych uzdolnień. Jeżeli mówi się o tym nowo ociemniałemu, odpowiada: „No tak, ale pracować nad sobą mi się nie chce, a szczególnych zdolności nie mam. Mogę więc pogodzić się z losem, bo i tak nic z tego nie będzie”. 
Błędne poglądy i wyobrażenia, schematy myślowe, stereotypy i mity, niezależnie, czy nie doceniają możliwości osób z uszkodzonym wzrokiem, czy je przeceniają, są szkodliwe i utrudniają proces rehabilitacji. Są więc wielką przeszkodzą na drodze do usamodzielnienia. 
9.2.2.	Oczekiwanie na sukcesy okulistyki 
 Utrata wzroku jest wielkim doświadczeniem, tragedią, która spotyka ociemniałego i jego rodzinę. Na szczęście postęp okulistyki jest już na tyle duży, że w większości przypadków potrafi nie dopuścić do najgorszego. Na skutek wypadków, zatruć, chorób i dziedziczenia następuje częściowa utrata wzroku. Dzięki lekarzom okulistom, najczęściej pacjent zachowuje liczące się możliwości widzenia, a jak wiemy, są one bardzo ważne. Możliwości widzenia, nawet niewielkie, mają praktyczne zastosowanie i jeszcze większe znaczenie natury psychicznej. 
Jeżeli jednak następuje całkowita utrata wzroku, staje poważne zadanie przed specjalistami rehabilitacji. I tu następuje zderzenie realiów z nadzieją, potrzeb z wyobrażeniami, wiedzy z nieprawidłowymi poglądami, konieczności działania z wyczekiwaniem, trudu z miłością, która przed nim chroni. 
Największym albo jednym z największych wrogów rehabilitacji niewidomych dzieci oraz nowo ociemniałych, jest nadzieja rodziców, rodzin i osób, które wzrok utraciły, na jego odzyskanie. Dziecko nie decyduje o sobie. Decydują jego rodzice i to ich nadzieja utrudnia podjęcie procesu rehabilitacji dziecka. W przypadku dorosłych osób nowo ociemniałych, one same żywią nadzieję na szybkie odzyskanie wzroku i nadzieją żyją ich rodziny. Lekarze niekiedy podsycają tę nadzieję, „obecnie nic zrobić nie można, ale przecież postęp medycyny jest tak wielki...” Jak wiadomo, nadzieja umiera ostatnia. Rodzice dziecka i dorosłe osoby nowo ociemniałe oraz ich rodziny pielęgnują nadzieję i nie dają jej umrzeć. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby przedmiotem nadziei były, nie możliwości okulistów, lecz możliwości rehabilitacji niewidomych. Oczywiście, jeżeli jest podstawa do nadziei na odzyskanie wzroku, pomaga ona walczyć z bieżącymi trudnościami. Jeżeli jednak w czasie dającym się przewidzieć, nie można oczekiwać osiągnięć medycyny, które przywrócą wzrok, nadzieja skutecznie hamuje wszelkie próby rehabilitacji. „Po co się trudzić, skoro za pół roku, za rok, może za dwa lata będę widział”. 
Nadzieja jest tak silna, że nawet wówczas, gdy lekarze okuliści nie dają do niej podstaw, żyje i ma się dobrze. Jeżeli przestaje się wierzyć w medycynę, są jeszcze znachorzy, uzdrowiciele, cuda. Z nadzieją żyje się lepiej, łatwiej, przyjemniej. Jest źle, ale będzie dobrze. Warto żyć. Czy jednak na pewno tak jest dobrze? Prawda jest taka, że znaczna część osób, które wierzą w odzyskanie wzroku, nie chce podejmować wysiłku, którego celem jest usamodzielnienie, nauczenie się życia bez wzroku, nauczenie się wykonywania różnych czynności metodami bezwzrokowymi. 
Nauczenie się samodzielnego chodzenia bez kontroli wzrokowej nie jest łatwe, przeciwnie - jest bardzo trudne i niebezpieczne. Będę więc tego unikać. 
Według potocznego mniemania pismo brajla jest bardzo skomplikowane, punkty trudno wyczuwalne, a poza tym, do czego ono może służyć? Do kontaktów z niewidomymi? „Przecież ja będę widział i wcale nie chcę znać żadnych niewidomych”. 
Czynności z zakresu gospodarstwa domowego, też nie są łatwe. Można się przy tym pobrudzić, skaleczyć, oparzyć, coś stłuc, zniszczyć. Niech więc zrobią inni co trzeba, tym bardziej, że oni też tak uważają. 
„Posługiwanie się komputerem mogłoby wiele ułatwić, ale to nie dla mnie - ponad setka klawiszy. Jak się w tym połapać bez patrzenia. Poza tym nie można posługiwać się myszą. Lepiej się nie trudzić, odpocząć, nie trwonić sił na bezsensowną naukę. Przecież jeszcze parę miesięcy, jeszcze rok i będę widział”. 
I tak niekiedy jest ze wszystkim i to przez bardzo długi czas, przez lata, a nawet do końca życia. W ten sposób nadzieja, bez której trudno żyć, okazuje się większą przeszkodą w życiu ociemniałego niż utrata wzroku. Podobnie jest z dziećmi, które rodzą się niewidome. Nadzieja i miłość ich rodziców opóźnia, a niekiedy uniemożliwia rozpoczęcie procesu rehabilitacji i jego prawidłowy przebieg. 
Jak widać, nic na tym pięknym świecie proste nie jest. Bez nadziei jest bardzo trudno żyć, a z nadzieją niekiedy jeszcze trudniej. 
9.2.3.	Przecenianie znaczenia sprzętu rehabilitacyjnego 
 Częstym zjawiskiem jest przecenianie możliwości, jakie stwarza niewidomym sprzęt rehabilitacyjny, nowoczesna technika, technologia i informatyka. Jest to, zaraz po braku wiary w jakiekolwiek możliwości niewidomych i przecenianiu osiągnięć medycyny, największy grzech, który hamuje podjęcie procesu rehabilitacji. 
Bez wątpienia w ostatnich dziesiątkach lat powstały niebywałe możliwości zastosowania w rehabilitacji niewidomych różnorodnych urządzeń. Trudno obecnie wyobrazić sobie młodego niewidomego, który nie posługuje się komputerem z mową syntetyczną. Nawigatory, GPS w telefonach komórkowych i inne urządzenia ułatwiają orientację przestrzenną oraz samodzielne chodzenie i podróżowanie. 
Nie oznacza to jednak, że wszystkie problemy rozwiązuje technika. Bez własnego wysiłku, bez woli walki z przeciwnościami, bez ćwiczeń i gromadzenia doświadczeń, niewidomy nie może osiągnąć optymalnego stopnia samodzielności. Wiara w postęp techniczny, niekiedy rozbudzana przez środki przekazu, często wspierana przez własne wygodnictwo i miłość najbliższych są przyczynami gnuśności i szarego życia bez przyszłości. 
W latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia pojawił się cudowny, wieloczynnościowy aparat o pięknej nazwie „Heliotrop”. Otóż przy pomocy tego aparatu niewidomi mieli mieć wspaniałe możliwości. Miał służyć w orientacji przestrzennej, do rozpoznawania czerni, szarości i bieli, do wykrywania źródła światła i do pomiarów elektrycznych. Cuda tego wyprodukowano ponad 500 sztuk za grube pieniądze. Nie można wskazać ani jednego niewidomego, który posługiwałby się tym aparatem, oczywiście, nie licząc prób. Prasa rozdmuchała sprawę na skutek interwencji konstruktora „Heliotropu” i stało się. Nikt aparatu nie chciał. Dowiedział się jednak o nim jakiś okulista i postanowił pocieszyć nim górnika, który utracił wzrok w wypadku. Ten młody człowiek nie chciał niczego się uczyć, tylko czekał na „Heliotrop”, który miał rozwiązać wszystkie jego problemy. 
Niestety, żadne narzędzie, nawet najbardziej wyrafinowane urządzenie, myśleć za nikogo nie będzie, za niewidomego również nie. Może wydatnie pomóc w wykonywaniu wielu czynności. Są też i takie czynności, których, bez zastosowania odpowiedniego sprzętu, niewidomy wykonywać nie może. Nie można jednak przeceniać znaczenia sprzętu rehabilitacyjnego i wierzyć, że przy jego pomocy da się rozwiązywać wszystkie problemy. Mało tego, często posługiwanie się nowoczesnym sprzętem, w pierwszym okresie, wymaga wielkiego wysiłku. Komputer ułatwia wykonywanie różnych czynności, niektóre wręcz umożliwia, ale dopiero wówczas, gdy niewidomy opanuje sprawne posługiwanie się nim. A to nie jest takie proste. 
Dodać należy, że są niewidomi o niskim poziomie inteligencji, których najbliżsi uznali, że potrafią posługiwać się komputerem i wykonywać interesujące prace. Komputer jest wspaniałym sprzętem, ale nie dla każdego. Z pewnością niewidomemu z upośledzeniem umysłowym niczego nie ułatwi. 
Znaczenia sprzętu w rehabilitacji nie należy więc przeceniać. Trzeba wiedzieć, że niektórzy niewidomi osiągali wielkie sukcesy w czasach, w których nie było dla nich żadnego sprzętu. I trzeba też wiedzieć, że wielu nie osiąga żadnych sukcesów, chociaż mogą korzystać z bardzo dobrego sprzętu. Wszystko zależy od człowieka, od niewidomego, a nie od sprzętu i nawet nie od specjalistów rehabilitacji. Wszystko to może pomóc, ale tylko wówczas, gdy niewidomy czy ociemniały sam sobie pomoże, tj. zechce skorzystać z pomocy instruktorów i zechce nauczyć się posługiwać dostępnym sprzętem. 
9.2.4.	Utrata umiejętności 
 Niektóre postawy osób widzących stanowią zagrożenie dla samodzielności niewidomych. Wynika ono z życzliwości osób widzących, z miłości, z chęci pomocy, chęci ułatwiania tak trudnego życia. Chociaż u podstaw tego zagrożenia leżą bardzo pozytywne przesłanki, skutki mogą być i w wielu przypadkach są negatywne. Dotyczy to niewidomych dzieci, dorosłych osób niewidomych oraz osób ociemniałych, czyli wszystkich osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Najczęściej rodzice przychyliliby nieba swemu niewidomemu dziecku. Zdarza się, że ich postawy są negatywne, wstydzą się swego dziecka, odrzucają je, oddają do ośrodka szkolno-wychowawczego z internatem i niewiele interesują się jego losami. Przypadki takie jednak rzadziej występują. Znacznie częściej niewidome dzieci otaczane są nadmierną troską, miłością i opieką. 
Rodzice bardzo często ograniczają aktywność swoich niewidomych dzieci. Wyręczają je we wszystkich czynnościach, zakazują niemal wszystkiego w trosce o ich bezpieczeństwo. W rezultacie z tak wychowywanego dziecka wyrasta człowiek niesamodzielny, niezaradny, bojaźliwy, który liczy tylko na pomoc innych osób. Nie wymaga nic od siebie, za to przejawia rozbudowane postawy roszczeniowe w stosunku do otoczenia. Pomoc tak wychowanemu niewidomemu w późniejszych latach życia jest bardzo trudna, często zupełnie nieskuteczna. Utrwalone sposoby zachowania, mechanizmy obronne, postawy roszczeniowe, brak wiary we własne siły i brak chęci przezwyciężania trudności powodują, że skutki niepełnosprawności są bez porównania większe niż byłyby przy prawidłowym wychowaniu. 
Zdarza się, że niewidomego w szkole nauczą samodzielności i zupełnie dobrze radzi sobie z orientacją przestrzenną, sam chodzi i podróżuje, wykonuje czynności samoobsługowe itp. Po powrocie do domu rodzinnego albo po założeniu rodziny - rodzice, rodzeństwo, współmałżonek, zaczynają wszelkimi sposobami „ułatwiać” mu życie. Wykonują za niego różne czynności, niczego nie wymagają, spełniają życzenia, a wszystko to z miłości, z chęci pomocy, ułatwienia życia. 
Zdarza się, że młody człowiek buntuje się przeciwko tak „dobremu” traktowaniu. Jeżeli posiada odpowiednie cechy osobowości, silny charakter, nie utraci wyuczonych umiejętności i sprawności. Wielu jednak nie lubi „przemęczać się” i chętnie korzysta z pomocy i opieki. W rezultacie odzwyczaja się od samodzielności. Wszystkie czynności zaczynają sprawiać mu coraz większe trudności, coraz chętniej unika ich wykonywania. I tak - z człowieka samodzielnego, zaradnego przekształca się w osobę niesamodzielną, niezaradną. Coraz więcej wymaga pomocy i coraz więcej ma pretensji, że go „zaniedbują”. Zostaje pozbawiony umiejętności, samodzielności i woli walki z przeciwnościami. Źle się z tym czuje, a jednocześnie brakuje mu sił, żeby zmienić ten niekorzystny stan rzeczy. 
Podobnie ma się sprawa z ociemniałymi. W tym przypadku, na drodze do w miarę normalnego życia, staje nie tyle utrata wzroku, co „miłość” otoczenia, przede wszystkim osób najbliższych. Często wyręczają one we wszystkim nowo ociemniałego, niczego nie wymagają, podsycają wiarę w postęp okulistyki, nawet wówczas, gdy nie ma żadnej nadziei, obiecują cudowny sprzęt, który oczy zastąpi itp. Rezultat jest żałosny. Ociemniały nie osiąga tego, co mógłby osiągnąć, zdaje się na pomoc najbliższych i innych ludzi, ma coraz więcej do nich pretensji, jest niesamodzielny i czuje się z tym źle. 
Z rozważań tych wynika jasno, że nadmierna opiekuńczość, wyręczanie niewidomego we wszystkim, brak wymagań do niczego dobrego nie prowadzą. Odnosi się to zarówno do dzieci, jak i do osób dorosłych. Ponieważ przyczyną takiego traktowania jest miłość rodzicielska, rodzinna, małżeńska - trudno jest zwalczać takie nieprawidłowości. Jest to jeszcze trudniejsze, jeżeli niewidomy pogodzi się ze swoją niesamodzielnością i nie chce podjąć wysiłku rehabilitacyjnego. 
9.2.5.	Ciągłe zmiany i wynalazki 
 „Świat się zmienia” - to dobrze, czy źle? Zależy z jakiego punktu widzenia. Oczywiście, że dobrze, ale w niektórych sytuacjach zmiany powodują wielkie problemy. 
W podrozdziale 5.1.3. możesz przeczytać, jak wielkie problemy niewidomym stwarza przyroda. Opady śniegu zmieniają świat nie do poznania, opady deszczu i silny wiatr także powodują utrudnienia w orientacji przestrzennej. Działalność człowieka również zmienia otoczenie i powoduje duże utrudnienia, które łatwo pokonać przy pomocy wzroku. Niewidomych jednak narażają one na niebezpieczeństwa. Stanowią poważną przeszkodę na drodze do ich samodzielności. Jest to oczywiste i zrozumiałe, ale może nie wiesz, że są i inne zmiany, wprowadzane przez ludzi, które powodują, że niewidomi przestają być samodzielni przy wykonywaniu czynności, z którymi radzili sobie zupełnie dobrze. 
Wielką „krzywdę” wyrządzili niewidomym ci, którzy wymyślili sklepy samoobsługowe. Dawniej niewidomy przychodził do sklepu i był obsługiwany jak wszyscy. A teraz, w takim wielkim sklepie, po którym jeździ się wózkiem i wybiera towary, bez pomocy, sobie nie poradzi. Przestał być samodzielny. 
„Krzywdę” niewidomym wyrządzili ci, którzy wymyślili nagłośnienia dużych pomieszczeń. No i niewidomi tracą orientację, gdzie jest ołtarz w kościele czy osoba przemawiająca w sali obrad. Przeczytaj o tym w podrozdziale 6.2. 
Wynalezienie telewizji relatywnie obniżyło możliwości niewidomych w porównaniu z osobami widzącymi. Dawniej wszyscy słuchali radia, a radio przed niewidomymi nie ma żadnych „tajemnic”, jest jakby dla nich stworzone. Teraz też mogą słuchać radia, ale ludzie widzący oglądają telewizję. Częściowo więc odpadł jeden czynnik wymiany myśli, spostrzeżeń, uwag. 
Powyższe przykłady odnoszą się do dosyć odległej przeszłości, ale podobne zmiany ciągle następują i powodują, że niewidomi stają się bezradni w sytuacjach, w których nie mieli trudności. 
Ot, takie slajdy - stanowią ułatwienie w odbiorze wykładu czy referatu. W niektórych sytuacjach wykład ogranicza się niemal całkowicie do wyświetlania i omawiania slajdów. Dopóki ich nie wynaleziono, niewidomi mogli swobodnie korzystać z treści wygłaszanych przez wykładowców. Slajdy spowodowały, że odbiór wykładu stał się niemal niemożliwy. 
Na dużych pocztach i w niektórych innych placówkach usługowych wprowadzono wydawanie numerków. Jeżeli Twój numerek zostanie wyświetlony, podchodzisz do odpowiedniego okienka i załatwiasz sprawę. No tak, załatwiasz. Dawniej niewidomy szedł, stawał w kolejce i dochodził do odpowiedniego okienka, a teraz... Zupełnie sobie nie poradzi. 
W niektórych tramwajach i autobusach wprowadzono przyciski do otwierania drzwi. Kierowca czy motorniczy nie musi trudzić się otwieraniem, ale niewidomy bez pomocy dostać się tam nie może. 
„Cudownym” wynalazkiem są sensoryczne przyciski na domofonach i różnych urządzeniach codziennego użytku. Powodują one, że niewidomy nie może korzystać z takich urządzeń, np. z klawiatury telefonu komórkowego. Do czasu tego „udoskonalenia” mógł korzystać, a teraz nie. Tak jest z bankomatami, kartami kredytowymi, przyciskami, którymi przechodnie zmieniają światło z czerwonego na zielone. Można by więcej wymieniać podobnych „udogodnień”, chociażby bardzo płaskie klawisze na aparatach telefonicznych albo ułożone w półokręgi. Samo skorzystanie z toalety, wszystko jedno gdzie i jakiej - publicznej, w pociągu czy czyimś mieszkaniu - nastręcza problemy. Urządzenia spuszczającego wodę trzeba szukać na podłodze, na ścianach, przycisków w dół i w bok, okrągłych, płaskich i jeszcze jakich? To samo z umywalką. Też nie jest łatwo. Człowiek widzący spojrzy i wie, czy ma pociągnąć, czy przycisnąć i w którym miejscu. A niewidomy... 
Jedne z takich nowo wprowadzanych rozwiązań bardziej uprzykrzają życie niewidomym, inne mniej. Zawsze jednak na początku sprawiają trudności. Gdy niewidomy opanowuje sposoby ich pokonywania, konstruktorzy już myślą, jaką by tu nowość wprowadzić. 
Jak mogłeś przeczytać w podrozdziale 8.2.3., komputery stały się dla niewidomych niezwykle cennym sprzętem rehabilitacyjnym, stworzyły im niebywałe możliwości. Tu jednak całe sztaby informatyków, elektroników i konstruktorów intensywnie pracują, żeby ciągle je udoskonalać. Niewidomym jednak nie żyje się przez to łatwiej. Powstają ciągle nowe programy użytkowe i systemy operacyjne. Każdy nowy program, niemal każda zmiana konstrukcyjna, powoduje konieczność dostosowywania do możliwości osób niewidomych i konieczność opanowywania nowych komend, nowych skrótów klawiszowych, nowych procedur. 
Wszystkie tego rodzaju zmiany, chociaż konieczne z ogólnego punktu widzenia, stanowią poważny czynnik utrudniający rehabilitację osób z uszkodzonym wzrokiem. Technika i technologia, informatyka i wynalazczość stwarzają niewidomym i słabowidzącym coraz to nowe możliwości i powodują coraz to nowe bariery na ich drodze do samodzielności. I na to rady nie ma. 
10.	Wychowanie, nauczanie, rehabilitacja dzieci i młodzieży 
 Wielu niewidomych i słabowidzących zdobyło wykształcenie, zawód i odniosło sukcesy w różnych dziedzinach działalności. Niemal każdy może tego dokonać. Jeżeli ma uszkodzony wzrok, jego możliwości są mniejsze, ale istnieją, nie są aż tak małe, jakby mogło się wydawać i należy je wykorzystywać. Potrzebna jest tu wiedza o uwarunkowaniach procesu wychowania, nauczania i rehabilitacji, o najczęściej popełnianych błędach rodziców i nauczycieli, o możliwościach i ograniczeniach osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Znajomość osiągnięć osób niewidomych i słabowidzących, wiedza, w jakich kierunkach zdobywają wykształcenie oraz kwalifikacje zawodowe, a także w jakich zawodach pracują i jakie sukcesy odnieśli niektórzy z nich, ułatwi podjęcie decyzji. O zawodach wykonywanych przez niewidomych i słabowidzących możesz przeczytać w podrozdziale 11.1. Warto też zapoznać się z rozdziałem 16., w którym znajdziesz informację o osiągnięciach niektórych wybitnych niewidomych. 
W podrozdziale 10.7. znajdziesz kierunki nauki, w których sprawdzili się niewidomi i słabowidzący. 
10.1.	Trochę statystyki 
 Według statystyk Polskiego Związku Niewidomych na koniec 2007 r. w Polsce zarejestrowano: 
w wieku od 0 do 2 lat - 59 dzieci z uszkodzonym wzrokiem, 
w wieku od 3 do 6 lat - 454, w tym: nie objętych opieką przedszkolną 205, w przedszkolach ogólnodostępnych 164, w przedszkolach dla dzieci niewidomych i słabowidzących 36, w specjalnych dla widzących z upośledzeniem umysłowym i z innymi niepełnosprawnościami 49. 
Nie są to pełne i dokładne statystyki, ale tylko takie są prowadzone. W rzeczywistości dzieci tych jest znacznie więcej. 
1484 dzieci uczęszczało do ogólnodostępnych szkół podstawowych, 
412 dzieci do szkół podstawowych dla niewidomych i słabowidzących, 
166 dzieci uczęszczało do podstawowych szkół specjalnych dla dzieci widzących z upośledzeniem umysłowym i z innymi niepełnosprawnościami, 
846 dzieci uczyło się w ogólnodostępnych gimnazjach, 
273 w gimnazjach dla niewidomych i słabowidzących, 
64 w specjalnych gimnazjach dla dzieci widzących z upośledzeniem umysłowym i z innymi niepełnosprawnościami, 
216 dzieci objętych było nauczaniem indywidualnym na poziomie szkoły podstawowej i gimnazjum, 
192 dzieci i młodzieży w wieku od 7 do 17 lat nie było objętych nauką. 
142 uczyło się w ogólnodostępnych zasadniczych szkołach zawodowych, 
64 w zasadniczych szkołach zawodowych dla niewidomych i słabowidzących, 
23 w specjalnych szkołach zawodowych dla widzących z upośledzeniem umysłowym i z innymi niepełnosprawnościami, 
463 uczyło się w średnich szkołach ogólnodostępnych, 
234 w szkołach średnich dla niewidomych i słabowidzących, 
18 objętych było nauczaniem indywidualnym na poziomie szkoły średniej. 
169 osób niewidomych i słabowidzących pobierało naukę w szkołach pomaturalnych, 
152 osoby w szkołach wyższych pierwszego stopnia, 
381 osób studiowało na wyższych uczelniach, 
21 osób na studiach podyplomowych, 
10 osób na studiach doktoranckich. 
Liczby te uwzględniają tylko dzieci i młodzież ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu utraty lub osłabienia wzroku. 
Z powyższych liczb wynika, że w naszym kraju jest wiele dzieci i młodzieży, którym potrzebna jest specjalistyczna pomoc. Jest też sporo rodzin, którym potrzebna jest pomoc specjalistów. Dotyczy to głównie rodziców uczniów szkół ogólnodostępnych. 
10.2.	Niektóre problemy rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących 
W podrozdziale 10.1. możesz przeczytać, że jest spora liczba rodzin, w których rodzą się niewidome lub słabowidzące dzieci, albo ich dzieci tracą wzrok na skutek wypadku lub choroby. Rodziny te najczęściej nie są zdolne do rozwiązywania problemów wychowawczych i rehabilitacyjnych. Bardzo mało wiedzą na temat niepełnosprawności swoich dzieci, ograniczeń, jakie powoduje i możliwości, jakie pozostawia. Najczęściej wyznają potoczne poglądy na ten temat, posiadają wiele nieprawidłowych wyobrażeń, schematycznych ocen, stereotypów niewidomego itp., o których możesz przeczytać w podrozdziałach rozdziału 3. Rodzice czasami nawet nie wiedzą, kto i jakiej pomocy może udzielić, ani jak przezwyciężać trudności. Najczęściej chcą pomóc, chcą zrobić wszystko, żeby zrekompensować swemu dziecku „nieszczęście”, jakie go spotkało. Z powodu braku wiedzy, często zamiast pomagać, szkodzą. 
Tylko potrzebę leczenia doskonale rozumieją. Szukają więc pomocy u wszystkich dostępnych lekarzy, często również zagranicznych. Jeżeli leczenie nie przynosi pożądanych rezultatów, szukają pomocy u uzdrowicieli, znachorów i innych szarlatanów. Chcą, żeby ich dziecko dobrze widziało, albo przynajmniej lepiej, i robią wszystko, żeby cel ten osiągnąć. 
Współczesna okulistyka często potrafi poprawić stan wzroku albo zahamować pogarszanie się stanu wzroku. Niestety, nie zawsze jest to możliwe. Nawet tam, gdzie uda się osiągnąć poprawę albo zahamować pogarszanie się, często pozostaje niepełnosprawność, tyle że w łagodniejszej postaci. W przypadkach takich konieczna jest inna pomoc, inne oddziaływanie, inne zabiegi. Tego jednak rodzice najczęściej nie wiedzą, nie rozumieją potrzeby takiej pomocy i nie szukają jej. Tak jest w wielu przypadkach, głównie w pierwszym okresie po uświadomieniu sobie, że dziecko będzie niewidome albo słabowidzące. Często rodzice długo bronią się przed uznaniem tego faktu. I jest to jednym z czynników ograniczających możliwości prawidłowego rozwoju ich dziecka. O szkodliwości nadmiernej wiary w możliwości okulistyki przeczytaj w podrozdziale 9.2.2. 
Bardzo trudnym problemem jest ustalenie przyczyn ograniczeń dziecka. Zdarza się, że ten sam czynnik, który spowodował uszkodzenie wzroku, spowodował również inne niepełnosprawności, w tym upośledzenie intelektualne. W przypadkach takich, rodzice wszystkie trudności przypisują uszkodzonemu wzrokowi. Zdarza się, że upośledzenia intelektualnego nie chcą uznać. Z oburzeniem odrzucają wszelkie sugestie, że ich dziecko ma nie tylko uszkodzony wzrok, ale również niesprawny umysł. Obrażają się na każdego, kto chce im pomóc. Pomoc jednak wymaga uznania faktycznego stanu sprawności lub jej braku. Niekiedy trzeba dużo czasu i wysiłków, zanim rodzice zaczną realnie oceniać stan swego dziecka. 
Szczególnie trudnym zagadnieniem jest dziedziczenie ślepoty. Łatwo tu o pomyłki, często występuje brak pewności, w wielu przypadkach wstyd. Rodzice niekiedy muszą uporać się i z takim problemem. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w podrozdziale 12.4. 
W takich przypadkach, być może, potrzebna jest Twoja pomoc. Niekoniecznie musisz być nauczycielem, psychologiem ani specjalistą rehabilitacji niewidomych dzieci. Ważna jest życzliwość i chęć znalezienia bardziej kompetentnej pomocy. Jak już pisałem, rodzice często jej nie szukają. Trzeba ich do tego zachęcić, przekonać, pokierować, poradzić. 
Z dalszych podrozdziałów dowiesz się, jakie występują tu problemy i jak można je rozwiązywać. 
10.3.	Rozwój niewidomego dziecka 
 Niekiedy rodzą się dzieci z uszkodzeniami narządu wzroku, czasem niewidome. Zdarza się, że dzieci tracą wzrok częściowo lub całkowicie w wyniku chorób lub wypadków. Wydarzenie takie jest dramatem przede wszystkim dla ich rodzin. Dzieci te, w pierwszych latach życia, nie zdają sobie sprawy ze swej sytuacji, nie wiedzą, że są inne niż pozostałe dzieci. Zrozumienie przychodzi później i to też nie od razu dziecko uświadamia sobie konsekwencje braku wzroku lub jego osłabienia. Dlatego pierwsze lata życia dziecka z uszkodzonym wzrokiem nie muszą zasadniczo różnić się od życia ich rówieśników. Tak jest, a raczej może być, jeżeli rodzice potrafią uniknąć poważnych błędów wychowawczych i rehabilitacyjnych. 
Ważne jest, żeby przy dziecku nie użalać się nad nim, nie twierdzić, że jest nieszczęśliwe i nie przewidywać dla niego czarnej przyszłości. Podstawowym błędem wielu rodziców są rozmowy w obecności dzieci na tematy, o których one nie powinny wiedzieć. Rodzice zakładają, że ich dziecko jeszcze nie rozumie, jeszcze jest zbyt małe. Rzeczywiście może nie rozumieć, ale może też rozumieć nie tak, jak należy. Dziecko, w tym niewidome lub słabowidzące, z całą pewnością natomiast doskonale wyczuwa nastrój. Przygnębienie rodziców, ciotek i znajomych może łatwo udzielić się dziecku. Wówczas podświadomie uzna, że jest inne, gorsze, godne litości. Będzie to miało negatywny wpływ na jego psychikę, przede wszystkim na uczuciowość i uspołecznienie. 
Drugim bardzo często popełnianym błędem jest obniżanie poziomu wymagań w stosunku do dziecka niepełnosprawnego, wyręczanie go we wszystkim, w czym tylko można i nie można, rozpieszczanie itp. Zdarza się, że rodzice nie tylko niczego od dziecka nie wymagają, ale jeszcze zachwycają się najdrobniejszymi jego „osiągnięciami”, chwalą bez powodu i wytwarzają u dziecka przekonanie, że jest genialne. W ten sposób „wynagradzają krzywdy”, jakie spotkały dziecko i kształtują postawy roszczeniowe, egoistyczne, niski poziom wymagań w stosunku do siebie i wysoki w stosunku do innych osób. 
Zdarza się, że rodzice „odrzucają” niewidome dziecko. Czasami robią to podświadomie, niekiedy nadmierną opieką chcą zrekompensować brak akceptacji dziecka i brak uczuć rodzicielskich. To również jest bardzo szkodliwe ze względów wychowawczych, nie sprzyja prawidłowemu rozwojowi dziecka, a w szczególności jego sfery uczuciowej. 
Brak wymagań i obowiązków, niezależnie od tego, czy wynika z miłości i troskliwości, czy z odrzucenia, prowadzi do wyżej wymienionych wypaczeń charakteru. Może to mieć negatywny wpływ na całe życie tak wychowanego niewidomego dziecka, a następnie młodego człowieka. 
Kolejnym błędem jest nadmierna obawa o bezpieczeństwo dziecka. Faktem jest, że jest ono bardziej narażone na wszelkiego rodzaju urazy niż pozostałe dzieci. Obawy te jednak powodują negatywne skutki wychowawcze i rehabilitacyjne. W trosce o bezpieczeństwo dziecka rodzice na nic mu nie pozwalają. Tu nie idź, bo się poparzysz, tam nie wchodź, bo spadniesz, nie biegaj, bo się uderzysz, bo się skaleczysz, bo się ubrudzisz itd. W ten sposób skutecznie hamują rozwój dziecka, a wszelkie próby perswazji są całkowicie nieskuteczne. Rodzice „najlepiej wiedzą”, co potrzebne jest ich „nieszczęśliwemu dziecku”. Na takie argumenty niezmiernie trudno jest znaleźć radę. 
Poważnym błędem jest brak zrozumienia potrzeb poznawczych dziecka. Prawidłowy rozwój psychiczny i fizyczny wymaga ruchu, poznawania coraz to nowych przedmiotów, zwierząt, ludzi i zjawisk. Konieczne są bodźce stymulujące, od których niewidome dziecko w znacznej mierze jest odcięte. Dodać należy, że poznanie odbywa się nie tylko przez obserwację przedmiotów i relacji między nimi, ale również, a może przede wszystkim, przez manipulowanie nimi. Mówi się, że dziecko zniszczy każdą zabawkę, bo chce wiedzieć, co jest w środku i jak ona działa. Tak powinny postępować również niewidome dzieci, a rodzice powinni im to umożliwić, powinni zachęcać do manipulacji i eksperymentów. Dziecko musi się rozwijać, a do tego niezbędne jest działanie. 
Rodzice, jak już mogłeś przeczytać, ograniczają aktywność dziecka. Nie zawsze uświadamiają też sobie, że wzrok umożliwia poznawanie otoczenia na odległość, bez konieczności wchodzenia w bezpośredni kontakt z jego elementami. Brak wzroku powoduje radykalne ograniczenie odbieranych bodźców, obrazów, kształtów, kolorów. Niewidome dzieci nie mogą też w pełni korzystać z filmów i audycji telewizyjnych dla dzieci, nie mogą oglądać obrazków, rysunków i zdjęć. Wszystko to powoduje zubożenie wrażeń i doznań, zubożenie możliwości poznawania otoczenia. 
Konieczne jest wyrównywanie tych braków przez: 
pozostawienie dziecku maksimum swobody ruchu, z zachowaniem zasad bezpieczeństwa, ale bez przesady, 
dostarczanie specjalnych zabawek dostosowanych do potrzeb wynikających z niepełnosprawności i wieku, zachęcanie do podejmowania prób wykonywania coraz trudniejszych czynności, darcia papieru, cięcia nożyczkami, posługiwania się nożem, młotkiem itd., 
dostarczanie wrażeń, które lubią wszystkie dzieci. 
Jest wiele sposobów udzielania pomocy niewidomemu lub słabowidzącemu dziecku, lecz rodzice najczęściej ich nie znają i nie potrafią zapewnić tego, co jest konieczne dla prawidłowego rozwoju. Przeciwnie, robią co mogą, żeby ich dziecko nie było narażone na niebezpieczeństwo, na wysiłek, na trudy. I wyrządzają swemu dziecku krzywdę, której niejednokrotnie nie da się naprawić, wyrównać strat, „wyprostować” osobowości dziecka. 
Doskonałym przykładem może być Maurice de la Sizeranne, o którym przeczytaj w podrozdziale 16.4. Był on arystokratą, a mimo to, ani on, ani jego rodzice, nie bali się narzędzi stolarskich, ślusarskich i ogrodniczych. Pozwalali mu wykonywać różne prace, które nawiasem mówiąc, nie były odpowiednie dla panicza. Rezultaty takiego wychowania okazały się wspaniałe. 
Jak zawsze, tak i w przypadku wychowania niewidomego dziecka, znacznie korzystniejsze jest niedopuszczenie do powstania szkód niż ich późniejsza naprawa. Rodzice powinni o tym wiedzieć, a wszyscy, którzy mogą im pomóc w uświadomieniu tego rodzaju uwarunkowań, powinni starać się to robić. 
10.4.	Dorastanie niewidomego dziecka 
 Ludzie mówią: „Małe dzieci, mała bieda, duże dzieci - duża bieda”. Dzieci rosną, rozwijają się, rozszerza się zakres zainteresowań. Coraz większą rolę w ich życiu zaczynają odgrywać rówieśnicy, grupy koleżeńskie, idole. Kontakty z rodzicami rozluźniają się. I jest to normalne. Rzadko kiedy nadopiekuńcza matka, czy szerzej rodzice, potrafią związać ze sobą dziecko do tego stopnia, że nie poszukuje ono kontaktów poza domem. Mówimy wtedy: „maminsynek”. Jeżeli rodzice osiągną taki stan, wyrządzają swemu dziecku wielką krzywdę. Ograniczają bowiem jego naturalny rozwój. Pismo Święte mówi: „ „Dlatego to mężczyzna opuszcza ojca swego i matkę swoją i łączy się ze swą żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem”. I tak właśnie powinno być. 
Sprawa ta może wyglądać zupełnie inaczej w przypadku niewidomego dziecka. Jemu trudniej wydostać się spod skrzydeł rodziców. Trudniej znaleźć miejsce w grupie rówieśniczej, trudniej uczestniczyć w zabawach, realizować wspólne zainteresowania i wreszcie zainteresować się młodymi osobami odmiennej płci. Małe trudności, o których możesz przeczytać w podrozdziale 10.3., istnieją nadal i istnieją ich skutki. Teraz jednak powstają nowe, większe problemy, które mają zasadnicze znaczenie. Rodzice częstą nie potrafią pomóc swoim dzieciom przezwyciężać trudności, poradzić dziewczynie czy młodzieńcowi, jak ma sprostać wyłaniającym się problemom związanym z seksualnością, kontaktami z młodymi osobami odmiennej płci, których nie ma, bo nie było kolegów, koleżanek, przyjaciół. Młody niewidomy, który jest bardzo silnie związany uczuciowo z rodzicami, uzależniony od ich pomocy w sytuacjach, w których jego rówieśnicy są już samodzielni, ma wielkie problemy w znalezieniu swego miejsca w życiu i wśród ludzi. 
Nie można uznać, że problemy same się rozwiążą. Przeciwnie, mogą one być coraz większe, mogą narastać i potęgować się. Ważne jest, żeby starać się nie dopuścić do ich powstania. Jest to możliwe, ale wymaga rozumnego postępowania, przede wszystkim nie ograniczania niewidomemu dziecku kontaktów z innymi dziećmi od najwcześniejszych lat życia. 
W dalszych podrozdziałach tego rozdziału znajdziesz więcej informacji dotyczących uwarunkowań nauczania, wychowania i rehabilitacji, wyboru zawodu i przygotowania do pracy. 
10.5.	Uwarunkowania procesu edukacji niewidomych i słabowidzących dzieci oraz młodzieży 
 Trudną i ważną decyzję muszą podjąć rodzice dzieci z uszkodzonym wzrokiem dotyczącą wyboru systemu nauczania. Mogą: 
posłać swoje dziecko do najbliższej lub innej szkoły ogólnodostępnej, by uczyło się razem z widzącymi rówieśnikami, 
starać się znaleźć w pobliżu miejsca zamieszkania szkołę, w której są klasy integracyjne, 
umieścić dziecko w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym dla niewidomych i słabowidzących, 
załatwić nauczanie indywidualne. 
Każda z tych form nauczania ma wady i zalety. Szkoła ogólnodostępna ma tę zaletę, że dziecko przebywa w domu rodzinnym, z rodzicami i rodzeństwem. Są to najlepsze warunki do rozwoju każdego dziecka, niewidomego również. Ważny jest tu jednak właściwy poziom rodziny i stosunek rodziców do niewidomego lub słabowidzącego dziecka. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 10.3., często nie jest z tym najlepiej. 
Szkoły ogólnodostępne, w większości, również nie są przygotowane do nauczania dzieci z uszkodzonym wzrokiem, zwłaszcza tych, które muszą stosować bezwzrokowe metody, pismo brajla, specjalne pomoce szkolne i specjalne podręczniki, których najczęściej nie ma. Szkoły używają różnych podręczników i nie ma możliwości wszystkich adaptować do potrzeb niewidomych bądź słabowidzących dzieci i młodzieży. 
Nauczyciele, gdy nie radzą sobie z nietypowym uczniem, a chcą mu pomóc, przestają od niego wymagać, zwalniają z czego tylko się da, oceniają wyżej niż wynika z poziomu opanowania przedmiotu. To również jest bardzo niekorzystne. Jeżeli jeszcze niski poziom wymagań w domu rodzinnym zostanie wzmocniony niskim poziomem wymagań w szkole, trudno oczekiwać dobrego przygotowania do życia. 
W takich warunkach rzadko kiedy z niewidomego ucznia wyrośnie człowiek ambitny, wytrwały, zaradny, dobrze przygotowany do pokonywania trudności, jakie go czekają. 
Dodatkową trudność stanowią kontakty z koleżankami i kolegami. Nie wszyscy niewidomi i słabowidzący uczniowie potrafią w pełni uczestniczyć w życiu widzących rówieśników. Często nie uczestniczą w zabawach, grach, nie mogą interesować się tym, czym interesują się ich koledzy, z reguły nie uczestniczą w lekcjach wychowania fizycznego. Nierzadko uczniowie widzący nie akceptują niewidomych, dokuczają im, naśmiewają się i nie starają się włączać ich do własnych kręgów koleżeńskich i własnych zabaw. W rezultacie niewidomi uczniowie, rzadziej słabowidzący, w szkole i w domu rodzinnym czują się osamotnieni. 
Podobne problemy nie występują w ośrodkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących. Posiadają one wykwalifikowaną kadrę, specjalistyczne pomoce szkolne, podręczniki dostosowane do potrzeb uczniów z uszkodzonym wzrokiem. Na ogół też nie stosują taryfy ulgowej. Nauczyciele z racji specjalistycznego wykształcenia oraz zdobytych doświadczeń wiedzą, czego można i należy wymagać od uczniów z uszkodzonym wzrokiem. 
Ważna jest również możliwość kontaktów z kolegami. Wszyscy uczniowie są tu w podobnej sytuacji, wszyscy posiadają podobne ograniczenia i możliwości. Nie występuje więc poczucie izolacji i wykluczenia z powodu niepełnosprawności. Tu również zdarza się, że uczniowie bardziej sprawni, lepiej widzący dokuczają słabszym, ale takie zachowania występują na mniejszą skalę niż w szkołach ogólnodostępnych. 
Wadą nauki w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych jest natomiast to, że są one z internatami. Pobyt w nich osłabia więzi rodzinne i niekiedy prowadzi do ich zerwania. Jest to bardzo niekorzystne dla małych dzieci, które potrzebują uczuć rodziców, zwłaszcza matki i jej troskliwości. Jest tu sprzeczność wymagań ogólnorozwojowych i wymagań rehabilitacyjnych. Ze względów rehabilitacyjnych dzieci z uszkodzonym wzrokiem powinny uczyć się w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych. Ze względu na ogólny rozwój, zwłaszcza uczuciowości, więzi rodzinnych i dostosowania do normalnych warunków życia, powinny wychowywać się w rodzinach i uczęszczać do szkół ogólnodostępnych. 
W szkołach ogólnodostępnych z klasami integracyjnymi mogą być nieco lepsze warunki. Przede wszystkim jest tam mniej dzieci w klasach, nauczanie bardziej zindywidualizowane i nauczyciele lepiej przygotowani do pracy z dziećmi niepełnosprawnymi. Nie jest to jednak do końca dobre rozwiązanie. Nauczyciele nie mogą być specjalistami od nauczania dzieci ze wszystkimi rodzajami niepełnosprawności i nie bardzo mogą posiadać wszystkie rodzaje niezbędnych pomocy. Poza tym dziecko w miejscu zamieszkania najczęściej nie spotyka kolegów ze szkoły. Nie jest to najlepsze, ale i taką możliwość należy rozważyć. 
Najmniej korzystne jest nauczanie indywidualne. Nauczyciel przychodzi do domu dziecka na kilka godzin tygodniowo i prowadzi z nim lekcje. W takim przypadku nie ma dogodnych warunków do opanowania wiedzy i umiejętności. Nie ma też warunków do uspołecznienia ani do rehabilitacji. Taki system nauczania wybierany powinien być w przypadkach, gdy nie istnieją inne możliwości, gdy np. dziecko oprócz uszkodzonego wzroku jest chore, ma poważnie uszkodzony narząd ruchu lub inne niepełnosprawności. 
Jak widać, nie ma idealnego rozwiązania. Jeżeli szkoła dla niewidomych znajduje się blisko i można do niej codziennie dojeżdżać, problem jest w znacznej mierze rozwiązany. Dziecko uczy się w szkole dostosowanej do jego potrzeb, a jednocześnie przebywa w warunkach domowych, z rodzicami i rodzeństwem. W tym przypadku jednak kontakty koleżeńskie nie mogą rozwijać się prawidłowo. Koledzy ze szkoły dla niewidomych mieszkają w internacie, a ci z sąsiedztwa uczęszczają do innych szkół. Jest to trudność, ale mniejsza od wyżej opisanych. 
Warto wiedzieć, że istnieją też uwarunkowania, które nie wiążą się bezpośrednio z niepełnosprawnością. Niekiedy niewidome lub słabowidzące dziecko rodzi się w rodzinie patologicznej i w domu rodzinnym nie może liczyć na zrozumienie ani na pomoc. W takim przypadku najlepszym rozwiązaniem jest nauka w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym. Niestety, niekiedy patologiczni rodzice, z różnych względów, nie chcą oddać swego dziecka do ośrodka. 
Wyboru systemu nauczania powinni dokonywać rodzice w konsultacji z odpowiednimi specjalistami. Twoim zadaniem może być tylko nakłonienie ich, żeby zechcieli szukać fachowej pomocy. 
W podrozdziale 10.7., możesz przeczytać, że istnieją znaczne możliwości zdobywania wykształcenia ogólnego i zawodowego. Wielu niewidomych i słabowidzących w każdym roku kończy szkoły ogólnokształcące i zawodowe na wszystkich poziomach nauczania, z uniwersytetami włącznie. Istnienie tych możliwości nie przesądza ich wykorzystania przez każdego młodego człowieka z uszkodzonym wzrokiem. Zależy to bowiem od wielu czynników. Uszkodzenie wzroku jest tylko jednym z nich. Ważny jest poziom rozwoju intelektualnego, poziom motywacji, ogólny stan zdrowia, zainteresowania, warunki rodzinne i środowiskowe. Zasadnicze znaczenie ma tu poziom przygotowania do radzenia sobie z problemami wynikającymi z niepełnosprawności i poziom wymagań w stosunku do siebie. 
10.6.	Niewidome dzieci ze złożoną niepełnosprawnością 
 Niektóre niewidome dzieci obciążone są dodatkowymi upośledzeniami intelektualnymi lub fizycznymi. Wymagają one specjalnej troski i pomocy. 
Są też niewidome dzieci zupełnie niezdolne do pobierania nauki w żadnym systemie. Uszkodzenie wzroku jest u nich bez znaczenia w porównaniu z ich podstawową niepełnosprawnością. Jest nią upośledzenie umysłowe, tak głębokie, że uniemożliwia nawiązanie jakichkolwiek kontaktów i nauczenie czegokolwiek. Są to nieliczne przypadki, ale istnieją i wymagają pomocy. Takie dziecko jest wielkim problemem dla całej rodziny. Konieczna jest całodobowa opieka, wykonywanie czynności pielęgnacyjnych i higienicznych, karmienie i zapobieganie powstawaniu odleżyn. Dzieci te rosną, stają się bardzo ciężkie, a wykonywanie wymienionych czynności w przypadku, gdy młody człowiek waży np. 80 kilogramów, nie należy do łatwych. 
Niektóre dzieci z upośledzeniem umysłowym są nawet dosyć sprawne fizycznie. Bardzo niski poziom rozwoju intelektualnego i agresywność powodują, że konieczna jest stała opieka i zapewnienie bezpieczeństwa. Młody człowiek z taką niepełnosprawnością bowiem może wyrządzić krzywdę sobie lub innym osobom. 
Dla tych dzieci i młodzieży istnieją specjalne zakłady leczniczo-opiekuńcze. Nie dysponują one dostateczną liczbą miejsc, ale pozwalają rozwiązywać przynajmniej część bardzo trudnych problemów. 
Zarząd Śląskiego Okręgu PZN prowadzi w Rudołtowicach całodobową placówkę dla 25 dzieci z upośledzeniami umysłowymi oraz zaburzeniami dużej motoryki. Organizowane są tam następujące formy pracy: 
stacjonarna rehabilitacja, 
konsultowanie i prowadzenie wczesnej rewalidacji niewidomych dzieci w ich domach, 
turnusy rehabilitacyjne dla dzieci i ich rodziców. 
Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Dzieci Niewidomych „Tęcza” prowadzi w Warszawie Zespół Ośrodków dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących ze Sprzężonymi Niesprawnościami: 
Ośrodek dla dzieci niewidomych z dodatkowymi schorzeniami przy ul. Kopińskiej 6/10 prowadzi kompleksową diagnozę dzieci w wieku 0-3 lat, domowe konsultacje lekarzy, pedagogów i psychologów oraz rehabilitację, terapię zajęciową dzieci do 12 lat. Placówka zapewnia też dzienny pobyt. 
* Ośrodek dla młodzieży niewidomej z dodatkowymi schorzeniami (upośledzenia umysłowe) przy ul. Leonarda 12 prowadzi szkołę życia dla starszych dzieci oraz młodzieży w wieku do trzydziestu lat. 
Niemal zawsze można wskazywać na możliwości pokonywania ograniczeń, na potencjalne możliwości osób niewidomych i słabowidzących. W tym przypadku jednak, nie można tego czynić. Najgłębsze niedorozwoje intelektualne bowiem nie pozwalają na to. Można i należy zapewnić opiekę i pielęgnację. Można też próbować nauczyć wykonywania najbardziej podstawowych czynności i nic więcej. Nie jest to optymistyczne stwierdzenie, ale inne możliwości nie istnieją. Warto dodać, że w niektórych przypadkach nawet i tak skromne założenia rehabilitacyjne są nieosiągalne. W takich przypadkach nic oprócz zapewnienia pielęgnacji zrobić nie można. Jest to bardzo smutne, ale przypadki takie istnieją i należy je uwzględnić przy przeglądzie problematyki osób z uszkodzonym wzrokiem. 
10.7.	Wybór kierunku nauki, rodzaju szkoły, studiów i zawodu 
 Jest to trudne zadanie dla wszystkich. Dla osób niepełnosprawnych, niewidomych lub słabowidzących, zadanie to jest jeszcze trudniejsze, ale równie ważne. Nie ma recepty gwarantującej niewidomemu lub słabowidzącemu powodzenie życiowe i zawodowe. Nikt nie ma takich gwarancji. 
Osoba z uszkodzonym wzrokiem ma mniejsze możliwości niż mają jej rówieśnicy, ale nie są one tak małe, jak wielu uważa. Wiedza, w jakich kierunkach niewidomi i słabowidzący zdobywają wykształcenie oraz kwalifikacje zawodowe, a także w jakich zawodach pracują i jakie sukcesy odnieśli niektórzy z nich, ułatwi zainteresowanym i członkom ich rodzin podjęcie decyzji. O zawodach wykonywanych przez niewidomych i słabowidzących możesz przeczytać w podrozdziale 11.1. Możesz też poznać możliwości wybitnych niewidomych. 
Teraz zapoznaj się z kierunkami nauki, które były lub są dostępne dla niewidomych. W „Przewodniku...” nie można precyzyjnie podawać, jakie kierunki są aktualnie dostępne. Kilka miesięcy po jego ukazaniu się bowiem, mogą nastąpić zmiany, jakiś kierunek może być zlikwidowany, uruchomiona nowa szkoła, wznowiony kierunek, który był zawieszony lub zlikwidowany. Dlatego informacje muszą być ogólne. Ich celem jest wskazanie na potencjalne możliwości, a nie na konkretne. 
Dla osób, które nie zamierzają zdobywać wyższych kwalifikacji organizowane są kursy zawodowe z zakresu mechanicznej obróbki metali, montażu sprzętu elektromechanicznego, szczotkarstwa i obsługi central telefonicznych. 
W szkołach dla niewidomych i słabowidzących na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, szkoły średniej i pomaturalnej niewidomi i słabowidzący mogą zdobywać następujące zawody: asystenta operatora dźwięku, cukiernika, dziewiarza, elektromechanika, introligatora, kaletnika, korektora i stroiciela instrumentów muzycznych, koszykarza, kucharza, malarza-tapeciarza, masażysty, mechanika o specjalności obsługa i programowanie obrabiarek numerycznie sterowanych, montera maszyn i urządzeń, muzyka, ogrodnika, operatora maszyn w przemyśle włókienniczym, piekarza, plecionkarza, realizatora dźwięku, rolnika, sprzedawcy, szczotkarza, ślusarza, technika hotelarstwa, technika prac biurowych. 
W liceach ogólnokształcących można uczyć się w klasach o kierunkach: artystycznym, ekonomiczno-administracyjnym, informatycznym, kreowania ubiorów, usługowo-gospodarczym, zarządzania informacją. 
Istnieją możliwości uczenia się również w liceach ogólnokształcących nie profilowanych. Nauka ta nie daje kwalifikacji zawodowych, stanowi natomiast przygotowanie do ich zdobywania na poziomie wyższym. 
Niewidomi i słabowidzący uczęszczają również do szkół zawodowych ogólnodostępnych i zdobywają różne kwalifikacje zawodowe, np. organisty, technika hotelarstwa, handlowca. 
Na wyższych uczelniach studiują między innymi: dziennikarstwo, ekonomię, filologię polską i filologie obce, filozofię, historię, informatykę, matematykę, pedagogikę, politologię, prawo, psychologię, socjologię, teologię. 
Raz jeszcze należy podkreślić, że kierunki kształcenia ulegają zmianom. Dlatego podane można traktować tylko jako ogólną orientację. Tak samo wykaz prac i zawodów wykonywanych w Polsce przez osoby z uszkodzonym wzrokiem może być również wykorzystany jako orientacyjne źródło informacji o możliwościach w tym zakresie. W przypadku konkretnej potrzeby należy upewnić się, jakie są aktualne możliwości. 
Przy wyborze szkoły lub studiów osoby z uszkodzonym wzrokiem, jeszcze w większym stopniu niż osoby bez niepełnosprawności, powinny starać się ocenić, jakie będą mieli szanse otrzymania pracy. Ważne są warunki lokalne w miejscu zamieszkania, możliwości zmiany zamieszkania, perspektywiczne potrzeby rynku pracy i wiele innych. Jest to konieczne, gdyż niewidomym trudniej jest otrzymać zatrudnienie i trudniej zmienić miejsce zamieszkania, przeprowadzić się do miejscowości, w której łatwiej o pracę. Dlatego nie powinni kierować się tylko zainteresowaniami, upodobaniami, chęciami. 
Jeżeli niewidomy lub słabowidzący dobrze wybierze kierunek nauki, jeżeli zdobędzie rzetelną wiedzę i wysokie kwalifikacje zawodowe, najlepiej w dwóch lub więcej zawodach, jego szanse będą znaczne. Powinien więc starać się dużo umieć, gdyż nie wiadomo, co kiedy może się przydać, jakie wyłonią się możliwości. 
Brak wzroku lub jego osłabienie można wyrównywać tylko wiedzą, umiejętnościami, wysiłkiem, wytężoną pracą. Bez tego, możliwości każdego człowieka nie mogą być wykorzystane w optymalnym stopniu, a człowieka niepełnosprawnego, w tym niewidomego lub słabowidzącego - prawie wcale. 
Zdobywanie wykształcenia na poziomie pomaturalnym i wyższym jest bardzo ważne, gdyż, jak już wspomniano, niewidomi i słabowidzący o wysokich kwalifikacjach mają większe szanse zawodowe. 
Z doświadczeń jednak wynika, że zdarzają się niewidomi i słabowidzący uczniowie oraz studenci, którzy korzystają w czasie nauki z tak zwanej taryfy ulgowej. W ten sposób, można zdobyć dyplom. Nie da się natomiast zdobyć rzetelnej wiedzy i co nawet ważniejsze - przyzwyczajenia do systematycznej pracy oraz stawiania sobie wysokich wymagań. Zdarza się więc, że niewidomy czy słabowidzący absolwent wyższej uczelni nie jest odpowiednio przygotowany do pracy. Przed tym niebezpieczeństwem należy ostrzegać każdego, kto chciałby na skróty, bez wysiłku osiągnąć wyższe wykształcenie. 
10.8.	Czynniki ułatwiające zdobywanie wykształcenia 
 Na pierwszym miejscu należy wymienić podręczniki szkolne i lektury dostosowane do możliwości osób z uszkodzonym wzrokiem. Są one wydawane brajlem oraz powiększonym drukiem. Lektury są też wydawane w wersji elektronicznej, na taśmie magnetofonowej, a ostatnio na płytach CD i na innych nośnikach. 
Uczniowie z uszkodzonym wzrokiem muszą też mieć: przybory do ręcznego pisania brajlem, maszyny brajlowskie, zeszyty z pogrubioną liniaturą, mapy dostosowane do ich możliwości percepcyjnych, specjalne przybory szkolne, np. linijki, ekierki, kątomierze. Niestety, nie zawsze dysponują nawet podstawowymi pomocami. 
Potrzebny jest również sprzęt rehabilitacyjny o wyższym poziomie technologicznym: urządzenia nagrywające i odtwarzające dźwięki, notatniki elektroniczne, kalkulatory mówiące lub brajlowskie oraz komputery. Uczniowie słabowidzący muszą dysponować dobrymi pomocami optycznymi, w tym elektronicznymi. 
Sprzęt taki i pomoce są drogie, nie wszystkich rodziców stać na ich zakup. Często też nie wiedzą, co jest potrzebne. Jeżeli więc decydujesz o przyznaniu dofinansowania na zakup sprzętu, postaraj się uwzględnić fakt, że to, co może wydawać się luksusem, dla niektórych osób jest ważnym czynnikiem ułatwiającym pobieranie nauki. Jeżeli posiadasz dziecko z uszkodzonym wzrokiem lub Twoi znajomi posiadają takie dziecko, zainteresuj się, czy ma ono pomoce, które mogą ułatwić mu naukę. Skontaktuj się z PZN-em, z innym stowarzyszeniem działającym na rzecz niewidomych i słabowidzących albo z ośrodkiem szkolno-wychowawczym dla niewidomych i słabowidzących. Podpowiedzą Ci, co jest potrzebne, gdzie można to kupić, jaka jest cena, jaka instytucja może przyznać dofinansowanie na ten cel. 
Czynnikiem ułatwiającym dzieciom i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem wybór odpowiedniej szkoły i pobieranie nauki jest praca z rodzicami. Uświadomienie rodzicom potrzeb ich dzieci, zapoznanie ze sposobami udzielania pomocy i unikania błędów ma zasadnicze znaczenie. Ważna jest też praca z samymi uczniami. Im również można wskazać różne możliwości oraz nauczyć sposobów pokonywania trudności. 
Uwzględniając te potrzeby, PZN i inne stowarzyszenia organizują turnusy rehabilitacyjne, kolonie i obozy dla niewidomych dzieci i młodzieży, w tym ze złożoną niepełnosprawnością, turnusy specjalistyczne i eksperymentalne. Na turnusy te zapraszane są dzieci z rodzicami. Umożliwia to szersze, bardziej skuteczne oddziaływanie rehabilitacyjne. 
Kolejnym czynnikiem wspierającym uczniów szkół ogólnodostępnych jest oddziaływanie na ich nauczycieli. Z reguły nie posiadają oni specjalistycznego wykształcenia i wiedzy rehabilitacyjnej. Nie znają metodyki pracy z niewidomymi, nie wiedzą, jakie pomoce można zastosować itd. PZN organizuje w różnej formie dokształcanie nauczycieli. Dostarcza im literaturę tyflologiczną, konsultuje przypadki, udziela rad, informuje. Działalność taką prowadzą również ośrodki szkolno-wychowawcze dla niewidomych i słabowidzących. Jeżeli więc chcesz poszerzyć swoją wiedzę z tej dziedziny, jeżeli jesteś nauczycielem lub rodzicem dziecka z uszkodzonym wzrokiem, skontaktuj się z PZN-em lub którymś z ośrodków szkolno-wychowawczych dla niewidomych. Adresy znajdziesz w rozdziale 20. 
10.9.	Czynniki utrudniające zdobywanie wykształcenia 
 Za główny czynnik utrudniający osobom z uszkodzonym wzrokiem zdobywanie wykształcenia, należy uznać „taryfę ulgową” stosowaną w domu rodzinnym i w szkole. Jeżeli chcesz pomóc niewidomemu i jego rodzinie, ostrzegaj przed korzystaniem z taryfy ulgowej. Jeżeli jesteś nauczycielem i uczysz dziecko z uszkodzonym wzrokiem, nie stosuj taryfy ulgowej. Jej stosowanie bowiem ogranicza możliwości zdobycia rzetelnej wiedzy i umiejętności i, co jeszcze gorsze, kształtuje niewłaściwe postawy, wypacza charakter. 
Taryfa ulgowa, przed którą broniło się i broni setki niewidomych, taryfa ulgowa, której ulega setki niewidomych jest największym wrogiem rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Zabija ambicję, obniża loty, prowadzi do niepowodzeń i rozczarowań, niszczy charakter, wolę i szacunek do samego siebie. Wpływa też negatywnie na stosunki niewidomego ucznia z kolegami. Uczniowie są bardzo wyczuleni na sprawiedliwe oceny. Bardzo źle traktują kolegów, którzy ich zdaniem są lepiej oceniani niż na to zasługują. W tym przypadku ich stosunek może być łagodzony litością, ale to jest równie niekorzystne jak jawna pogarda. 
Nauczyciele nie powinni stosować taryfy ulgowej, a niewidomi uczniowie nie powinni się na nią godzić. Jest ona trucizną podawaną ze współczucia, z litości, głupoty lub lenistwa. Niezależnie jednak od przyczyn jej stosowania, do niczego dobrego nie prowadzi. Dodać należy, że skutki stosowania taryfy ulgowej odczuwalne są bardzo szybko. Nie trzeba na nie czekać do osiągnięcia dojrzałości, samodzielnego życia, pracy zawodowej. 
Kolejnym utrudnieniem są utrwalone poglądy na temat możliwości zawodowych osób z uszkodzonym wzrokiem. Niemal każdy kierunek studiów i niemal każdy zawód był przez niewidomych zdobyty „siłą”. Zawsze spotykali się oni z brakiem wiary, z przekonaniem, że ten kierunek studiów i ten zawód są szczególnie trudne dla niewidomych. Lepiej więc nie przyjmować niewidomego na studia i nie narażać go na niepowodzenie, a siebie na trudności. Jeżeli znalazł się niewidomy ambitny, wytrwały, uparty i inteligentny, to przełamywał opór, studiował, a następnie pracował w zawodzie, który miał być dla niego nieodpowiedni. Następnym kandydatom na ten kierunek było już łatwiej. 
Dzieci są bardzo „okrutne”. Dzieci przejmują poglądy dorosłych i bez głębszej refleksji stosują je w życiu. Tak było, tak jest i chociaż obserwujemy tu znaczny postęp, pewnie jeszcze długo tak będzie. Niewidomy uczeń w szkole ogólnodostępnej spotyka się niejednokrotnie z szykanami kolegów, złośliwymi żartami na jego temat, wyśmiewaniem się itp. Jeżeli ma on bardzo dobre usposobienie, jeżeli potrafi doskonale układać sobie kontakty z kolegami, z czasem takie zachowania wobec niego zanikają. Jeżeli jednak jest przewrażliwiony, jeżeli kłóci się, dochodzi swoich racji, a co najgorsze, jeżeli skarży do nauczycieli i prosi o pomoc, nie może liczyć na zrozumienie i sympatię. Wówczas jego sytuacja jest bardzo trudna. 
W podrozdziale 10.8. czytałeś o specjalnych podręcznikach i innych pomocach szkolnych, które ułatwiają niewidomym uczenie się. I były to czynniki wspierające możliwości zdobywania wykształcenia. Niestety, niewidomi i słabowidzący uczniowie nie zawsze posiadają niezbędne im pomoce. Dla niewidomych wydawane są brajlem podręczniki i lektury. Nie jest to jednak łatwe zadanie. Nie wystarczy podręcznik wydrukować pismem punktowym. Podręczniki na ogół są ilustrowane rysunkami, zdjęciami, wykresami, tabelami, które ułatwiają zrozumienie tekstu. Muszą być więc adaptowane. Często konieczne jest uproszczenie rysunków i schematów oraz wprowadzenie opisów zamiast zdjęć. Adaptacji wymagają też podręczniki dla słabowidzących. Jest to nieco łatwiejsze zadanie, ale też wymaga pewnych uproszczeń, wprowadzenia kontrastowych kolorów i większej czcionki. 
Przygotowanie i wydanie podręczników dla niewidomych i słabowidzących jest kosztowne. Nie można wydawać wielu różnych kompletów. Dawniej sprawa była prosta. Ministerstwo ustalało obowiązujące zestawy podręczników do wszystkich klas i nie było problemu. Obecnie do każdego przedmiotu, w każdej klasie jest po kilka, a może nawet kilkanaście różnych podręczników. Nauczyciele wybierają te, które uznają za najbardziej odpowiednie. Ośrodki szkolno-wychowawcze dla niewidomych i słabowidzących radzą sobie w ten sposób, że ustalają zestaw podręczników, które obowiązują we wszystkich ośrodkach. Gorzej jest z uczniami szkół ogólnodostępnych. W tym przypadku, niewidomi i słabowidzący uczniowie, na ogół nie posiadają tych podręczników, z których korzystają ich koledzy. Poza tym podręczniki w brajlu i w powiększonym druku są duże i ciężkie. Trudno je nosić do szkoły. Każdy uczeń powinien mieć więc dwa komplety - jeden w szkole, drugi w domu. Tymczasem uczeń szkoły ogólnodostępnej najczęściej nie ma ani jednego. Brak podręcznika, z którego uczą się widzący koledzy stanowi wielką trudność i ograniczenie możliwości niewidomych uczniów. Czynniki te trzeba również uwzględniać przy wyborze systemu kształcenia. 
Jako ostatnią trudność należy wymienić zbyt liczne klasy i brak przygotowania nauczycieli ze szkół ogólnodostępnych do pracy z niewidomymi i słabowidzącymi uczniami. Liczna klasa, dużo różnych obowiązków, niezdyscyplinowanie młodzieży, wszystko to utrudnia nauczycielom indywidualne zajęcie się niewidomym uczniem, a uczniowi opanowanie nauczanego materiału. 
10.10.	Jak możesz pomóc? 
 Wiele zrobić nie możesz. Konieczna jest tu najczęściej pomoc specjalistyczna, ale możesz poradzić, gdzie jej szukać, ogólnie poinformować, jakie są możliwości instytucjonalne i możliwości dziecka lub młodej osoby z uszkodzonym wzrokiem. Możesz poinformować rodziców o wadach i zaletach systemów nauczania, opisanych w podrozdziale 10.5. oraz w podrozdziale 10.7. 
Najskuteczniej pomożesz, jeżeli potrafisz skierować do odpowiednich stowarzyszeń lub instytucji i przekonać, że warto skorzystać z pomocy specjalistów. Niestety, możliwości skorzystania z porady i pomocy nie są jednakowe na terenie całego kraju. Niemal wszędzie, właściwą formą pomocy jest skierowanie do Polskiego Związku Niewidomych, do koła lub biura okręgu. Nie zawsze jednak jednostki te, zwłaszcza koła PZN-u potrafią udzielić właściwej rady i pokierować dalszymi poczynaniami. W kołach pracują wolontariusze, zwykle słabowidzący i niewidomi, którzy mają doświadczenia w działalności kulturalnej, w organizowaniu imprez integracyjnych, informowaniu o uprawnieniach itp. Nie posiadają jednak wiedzy specjalistycznej. Mimo to warto zacząć od konsultacji z PZN-em lub innymi stowarzyszeniami działającymi na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Jeżeli nie uzyskasz informacji lub pomocy w kole PZN, zatelefonuj do biura okręgu albo do biura Zarządu Głównego. 
W niektórych sytuacjach można skorzystać z pomocy ośrodka szkolno-wychowawczego dla niewidomych i słabowidzących, w innych z odpowiedniej poradni. Jeżeli spotkasz się z rodzicami, których dziecko ma uszkodzony wzrok, z nowo ociemniałym lub jego rodziną, zorientuj się, jaka forma pomocy jest dostępna na Twoim terenie, w Twoim mieście, w powiecie i skontaktuj ich z właściwą organizacją lub instytucją. W ten sposób możesz naprawdę dużo pomóc. 
Informacje o działalności niektórych stowarzyszeń i instytucji znajdziesz w rozdziale 18. 
11.	Praca zawodowa niewidomych i słabowidzących 
 Jak wiadomo praca zawodowa ma wielkie znaczenie dla większości ludzi. Niektórzy nawet twierdzą, że „praca stworzyła człowieka”. Niewidomi i słabowidzący niczym nie różnią się od pozostałych ludzi, z wyjątkiem uszkodzonego wzroku. Dlatego możliwości znalezienia pracy, jej wykonywanie i szanse awansu zawodowego są również dla nich bardzo ważne. Ich możliwości w tej dziedzinie jednak są ograniczone. Myśli te zostaną rozwinięte w dalszych podrozdziałach. 
11.1.	Zdolność niewidomych i słabowidzących do pracy 
 Niewidomi i słabowidzący, jak w każdej dziedzinie, tak w pracy zawodowej mają ograniczenia. Dotyczy to również zdobywania wykształcenia ogólnego i kwalifikacji zawodowych. Nie znaczy to, że nie mają żadnych możliwości w tych dziedzinach. Osoby słabiej przygotowane do życia mają mniej możliwości, osoby przeciętne mają ich znacznie więcej, a wybitne bardzo dużo. O osiągnięciach wybitnych niewidomych możesz przeczytać w rozdziale 16. 
Jednak nie wszyscy niewidomi ani słabowidzący są ludźmi wybitnymi. Również nie wszyscy ludzie pełnosprawni są wybitni. Nie trzeba jednak wykazywać się ponadprzeciętnymi zdolnościami, żeby pracować. Nie każda praca tego wymaga. Przeciętne zdolności, a nawet nieco niższe niż przeciętne, umożliwiają pracę zawodową i samodzielne życie. Wykorzystanie tych możliwości wymaga: pracowitości, wytrwałości, ambicji i uporu w dążeniu do celu. 
W Polsce osoby z uszkodzonym wzrokiem pracują lub pracowały w przeszłości w różnych zawodach i na różnych stanowiskach. Wymienienie wykonywanych prac i zawodów bez uwzględnienia możliwości osób rzeczywiście niewidomych i uznanych za niewidome, nie dałoby prawidłowego obrazu ich zdolności do pracy. Dlatego wykaz zawodów i prac, sporządzony na podstawie statystyk PZN, został podzielony na: 
prace możliwe do wykonywania przez osoby niewidome, 
prace, które wymagają posługiwania się wzrokiem, chociażby mocno osłabionym. 
Podział taki nastręcza pewne trudności. Może okazać się, że prace, które obecnie nie są możliwe do wykonywania, na skutek postępu technicznego i technologicznego, staną się możliwe. Może też zdarzyć się, że wprowadzenie nowej technologii wykluczy wykonywanie danej pracy przez osoby z uszkodzonym wzrokiem. Podział taki jednak jest konieczny, gdyż inne są tu możliwości osób niewidomych, a inne osób słabowidzących. 
Należy zwrócić uwagę, że w „Przewodniku...” stosowany jest podział na niewidomych i słabowidzących, a nie na stopnie niepełnosprawności. Jak możesz przeczytać w podrozdziałach: 17.2., 17.3. i 17.4., osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, orzeczonej z tytułu uszkodzenia wzroku, często widzą na tyle dobrze, że mogą wykonywać prace, które dla niewidomych są całkowicie niedostępne. Wszystkie prace, które wykonują osoby niewidome, mogą też wykonywać osoby słabowidzące. Wyjątkiem są prace wymagające podnoszenia ciężarów czy szarpania. Takich prac nie powinny wykonywać osoby, u których występuje zagrożenie odwarstwieniem siatkówki. 
W Polsce są lub byli niewidomi: akwizytorzy, akustycy, asystenci socjalni, bibliotekarze, brakarze, duchowni, dziennikarze, dziewiarze, elektromonterzy, elektrotechnicy, ekonomiści, frezerzy, informatycy, instruktorzy rehabilitacji, instruktorzy gry na instrumentach muzycznych, kontrolerzy jakości, korektorzy instrumentów muzycznych, koszykarze, literaci, masażyści, metalowcy, monterzy urządzeń elektrycznych i mechanicznych, muzycy, nauczyciele, naukowcy (w różnych dziedzinach nauki), notariusze, obsługujący wtryskarki, organiści, pakowacze, pedagodzy, pędzlarze, plecionkarze, psycholodzy, pracownicy upowszechniania kultury, radcy prawni, sędziowie, socjolodzy, specjaliści do spraw handlu, szczotkarze, ślusarze, stroiciele fortepianów, tapicerzy, telefoniści, tkacze, tłumacze, tokarze, urzędnicy, wikliniarze. Zatrudnieni są również w systemie telepracy, pracują jako operatorzy komputerów oraz doradcy w różnych dziedzinach. Prowadzą też działalność handlową i inną gospodarczą na własny rachunek. 
Osoby słabowidzące wykonują też wyżej wymienione prace, a ponadto pracują jako:, cukiernicy, dozorcy, introligatorzy, kaletnicy, kolporterzy losów, krawcy, kserokopiści, księgowi, kucharze, magazynierzy, malarze, ogrodnicy, opiekunki dzieci, opiekunki osób starszych i niedołężnych, palacze, parkingowi, piekarze, portierzy, pracownicy budownictwa, pracownicy banku, praczki, robotnicy gospodarczy, robotnicy niewykwalifikowani, rolnicy, sprzątaczki, stolarze, sprzedawcy, strażnicy, stróże, szatniarze, szewcy, tapeciarze, technicy hotelarstwa. 
Jak wynika z powyższego zestawienia, osoby słabowidzące mają większe możliwości wyboru niż osoby niewidome. Dotyczy to przede wszystkim prac o charakterze fizycznym, które nie wymagają wysokich kwalifikacji, a przy wykonywaniu których niezbędne jest posługiwanie się wzrokiem. Mimo że możliwości osób niewidomych są mniejsze, nie jest ich tak mało, jak mogłoby się wydawać. Poza tym prawdopodobnie nie wszystkie prace wykonywane przez osoby z uszkodzonym wzrokiem zostały wykazane. Zestawienie zostało sporządzone, jak już wspomniano, na podstawie statystyk prowadzonych przez PZN. Nie są one pełne. Nie wszyscy niewidomi i słabowidzący są członkami tego stowarzyszenia, a i nie każdy członek PZN chce ujawniać miejsce pracy, a nawet fakt, że jest zatrudniony. 
W przeszłości osoby z uszkodzonym wzrokiem znajdowały zatrudnienie przede wszystkim w spółdzielniach niewidomych, spółdzielniach inwalidów i w innych zakładach pracy chronionej. Obecnie są większe możliwości na otwartym rynku pracy. O taką pracę jednak mogą starać się i ją wykonywać tylko osoby bardzo dobrze zrehabilitowane, dobrze do pracy przygotowane i zaradne. Każdy, kto chce pomóc, powinien znać te możliwości oraz ograniczenia i różne uwarunkowania. 
Jeżeli jesteś osobą niewidomą lub słabowidzącą, powinieneś wiedzieć, że skoro inni mogą, możesz i Ty. Powinieneś też wiedzieć, że w ostatnich kilkunastu latach nastąpił wielki spadek zatrudnienia osób z uszkodzonym wzrokiem. Spadek ten ilustruje poniższe zestawienie. 
Według danych statystycznych PZN-u, na koniec 1989 r. stan zatrudnienia niewidomych i słabowidzących wynosił 14 762 osób. Stan ten ulegał systematycznemu zmniejszaniu. Na koniec 2007 r. pracowało już tylko 5 243 osób. W okresie tym zatrudnienie zmniejszyło się o 9 519 osób, tj. o 64,5 proc. 
Szczególnie wysoki spadek zatrudnienia odnotowano w spółdzielczości niewidomych, w której na koniec 1989 r. zatrudnionych było 10 489 niewidomych i słabowidzących pracowników, a na koniec 2007 r. już tylko 956 osób. Spadek wyniósł 9 533 osoby, tj. 90,9 proc. 
Można by dokonać głębszych analiz tego zjawiska, np. porównywać stan zatrudnienia w poszczególnych latach, w poszczególnych zawodach i instytucjach. Nie ma potrzeby jednak rozpatrywać zbyt wielu liczb. Podane wyżej są na tyle wymowne, że powinny stanowić powód do wielkiego niepokoju i mobilizować do poszukiwania sposobów rozwiązywania problemu. Jest to tym bardziej ważne, że w omawianym okresie, zatrudnienie osób niepełnosprawnych w naszym kraju wspierane było wielkimi kwotami ze środków publicznych. Nasuwają się więc wątpliwości, czy środki te były efektywnie wykorzystywane. Nie można mówić tu o zaniku zdolności do pracy osób z uszkodzonym wzrokiem. Nie ma podstaw do takich wniosków. Spadek zatrudnienia świadczy natomiast o błędach systemowych w tej dziedzinie. Przeczytasz o nich w podrozdziale 11.5. 
11.2. Znaczenie pracy zawodowej dla osób niewidomych i słabowidzących 
 Jak wiemy, niewidomi i słabowidzący mają ograniczone możliwości działania w różnych dziedzinach. Dlatego praca zawodowa ma dla nich nawet większe znaczenie niż dla ludzi widzących. Zatrudnienie stanowi ważny składnik kompleksowej rehabilitacji. Jest to szczególnie ważne dla osób młodych, które mając pracę i dochody z niej czerpane, mogą normalnie żyć, założyć i utrzymać rodzinę, uczestniczyć w życiu społecznym. 
W toku zatrudnienia pracownicy zaspokajają wiele potrzeb psychicznych i społecznych, m.in.: aktywności, kontaktów z ludźmi, uznania, przynależności do grupy społecznej, bezpieczeństwa. Niepełnosprawni pracownicy w zakładzie pracy również zaspokajają wymienione potrzeby, a także te, które dla osób pełnosprawnych nie mają aż tak wielkiego znaczenia. Praca wypełnia im czas, zajmuje myśli i odwraca je od problemów wynikających z niepełnosprawności. Praca daje poczucie wartości, zatrudnieni zyskują uznanie społeczne, ich życie staje się podobne do życia pozostałych ludzi. Następuje też poprawa ich pozycji w rodzinie. Rozszerzeniu ulega zakres zainteresowań, wzbogacają się przeżycia i doznania, życie staje się ciekawsze, lepsze, pełniejsze. 
Dochody z pracy zawodowej umożliwiają zaspokajanie podstawowych potrzeb zdrowotnych i materialnych, m.in.: pożywienia, posiadania i utrzymania mieszkania, leczenia w razie potrzeby. Są też podstawą zaspokajania wielu wyższych potrzeb: kulturalnych, religijnych, rozwijania zainteresowań, uprawiania turystyki, życia towarzyskiego, a także wychowania dzieci. Wszystko to wpływa na łagodzenie skutków niepełnosprawności, jest podstawą całościowej rehabilitacji osób niepełnosprawnych. 
Nie każda praca doskonale spełnia wymogi rehabilitacji. Trudno jest np. w pełni zaspokajać potrzeby społeczne przy zatrudnieniu w systemie telepracy. Mimo to każda praca jest lepsza niż brak pracy. 
Jak widzimy, możliwość wykonywania pracy zawodowej ma dla osób niepełnosprawnych różnorodne znaczenie. Bez zatrudnienia nie jest możliwe wykorzystanie potencjalnych możliwości osób niepełnosprawnych. Specjaliści twierdzą, że sama utrata pracy może być nieszczęściem, którego skutki przerastają siły psychiczne niektórych osób. W przypadku ociemniałych, jeżeli na komplikacje te nałożą się ograniczenia wynikające z utraty wzroku, powstaje sytuacja, której skutki boleśnie odczuwane są we wszystkich dziedzinach życia. 
11.3. Warunki rehabilitacji zawodowej 
 Zatrudnienie osób niepełnosprawnych jest zagadnieniem ważnym ze względów społecznych. Nie może jednak opierać się wyłącznie na przesłankach ideologicznych. Musi mieć podstawy ekonomiczne, musi być opłacalne. Aby to było możliwe, niezbędne są odpowiednie warunki, które umożliwią dobre przygotowanie osób niepełnosprawnych do pracy, konieczne są odpowiednie służby, które pomogą znaleźć zatrudnienie oraz ułatwić adaptację w zakładzie pracy. W Polsce, w przypadku osób z uszkodzonym wzrokiem, brakuje odpowiedniej infrastruktury służącej rehabilitacji zawodowej i zatrudnieniu. Bez tego, ze względu na różnorodne uwarunkowania, o których możesz przeczytać w wielu podrozdziałach „Przewodnika...”, nie da się osiągnąć zadowalających rezultatów. 
System rehabilitacji zawodowej powinien obejmować wiele rozwiązań instytucjonalnych, prawnych, ekonomicznych oraz z zakresu świadomości indywidualnej i społecznej. Przede wszystkim trzeba uznać, że osoby niepełnosprawne są niepełnosprawne i będą też niepełnosprawnymi pracownikami. Mogą wydajnie i efektywnie pracować na różnych stanowiskach. Sprzęt rehabilitacyjny, szkolenie itd. mogą poważnie usprawnić ich funkcjonowanie w zakładzie pracy. Nie przestaną jednak być osobami niepełnosprawnymi. Gdyby przestały, co niekiedy zdarza się na skutek leczenia, nie mówilibyśmy o ich zatrudnianiu jako pracowników niepełnosprawnych. Dodać należy, że pracownicy z uszkodzonym wzrokiem, zwłaszcza całkowicie niewidomi, chociaż mogą pracować wydajnie, są mniej dyspozycyjni, trudniej im zmieniać stanowiska pracy, trudniej wykonywać prace pomocnicze i zastępcze, kiedy zachodzi taka potrzeba. 
Obecnie w naszym kraju działają prawa rynku, a wśród nich prawo konkurencji oraz prawo podaży i popytu. Praca jest towarem. W gospodarce rynkowej działa konkurencja, wygrywa ją towar lepszy i tańszy. Niewidomi i słabowidzący muszą więc konkurować z pracownikami, którzy nie są osobami niepełnosprawnymi. Ponieważ jednak są mniej sprawni, muszą korzystać z pomocy i wsparcia. Nie można bowiem zakładać, że osoba słabsza wygra konkurencję z osobą silniejszą fizycznie, intelektualnie, zdrowotnie, sprawnościowo. W uproszczeniu można powiedzieć, że niewidomi wybitni mogą konkurować z bardzo dobrymi pracownikami widzącymi, niewidomi bardzo dobrzy - z dobrymi widzącymi, dobrzy - z dostatecznymi, a dostateczni - z nikim. Oddaje to pewną prawdę, którą trzeba uznać, i z którą trzeba się liczyć. Realność ocen możliwości i ograniczeń jest podstawą każdej działalności, omawianej również. Niestety, nie wszyscy prawdę tę chcą uznać. 
Niezmiernie ważne jest dobre przygotowanie do samodzielnego życia, do wykonywania wielu czynności metodami bezwzrokowymi lub przy pomocy osłabionego wzroku. O możliwościach w tej dziedzinie przeczytaj w podrozdziale 8.2. W tym miejscu należy stwierdzić, że możliwości te, nie zawsze są wykorzystywane, a poza tym pomoc rehabilitacyjna w naszym kraju nie jest doskonała. Opiera się głównie na dwutygodniowych turnusach, co stanowczo nie jest wystarczające. Jak być powinno i jak jest, np. w USA, przeczytaj w podrozdziale 8.2.9. 
Ważne jest dobre przygotowanie do pracy. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 10.7., niewidoma i słabowidząca młodzież zdobywa kwalifikacje zawodowe w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych i w szkołach ogólnodostępnych. Nie istnieją natomiast zakłady rehabilitacji zawodowej dla osób dorosłych z uszkodzonym wzrokiem, z wyjątkiem Medycznego Studium Masażu Leczniczego w Krakowie, które było powołane do kształcenia niewidomych masażystów, a obecnie szkoli również osoby widzące. 
W drugiej połowie XX wieku były większe możliwości. Istniały dwa zakłady (w Bydgoszczy i w Chorzowie), których głównym zadaniem było udzielanie pomocy rehabilitacyjnej osobom dorosłym, w tym nowo ociemniałym oraz przygotowywanie ich do pracy zawodowej. Obecnie zakłady te wprawdzie istnieją, lecz pełnią inne funkcje. Jest to wielka luka w systemie rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Stan taki poważnie ogranicza, a w trudniejszych przypadkach, uniemożliwia wykorzystywanie niejednokrotnie wysokich kwalifikacji zawodowych, wiedzy i doświadczeń osób ociemniałych. 
Kwalifikacje zawodowe i wysoki poziom zrehabilitowania często jednak nie wystarczają, żeby osoba z uszkodzonym wzrokiem, a przede wszystkim osoba niewidoma, bez pomocy znalazła zatrudnienie. W podrozdziale 11.4. możesz przeczytać, o formach stosowanej pomocy. Jest ona bardzo ważna i bardzo kosztowna, lecz w przypadku niewidomych, mało skuteczna. Istnieją bowiem poważne utrudnienia, o których możesz przeczytać w podrozdziale 11.5. „ 
W naszym systemie rehabilitacji zawodowej, poza kilkoma punktami informacyjnymi, brakuje dobrze zorganizowanego, profesjonalnego poradnictwa zawodowego. PZN podejmuje wysiłki zmierzające do rozwiązania tego problemu, lecz są one jeszcze niewystarczające. Trzeba jednak zaznaczyć, że samo poradnictwo, chociaż byłoby bardzo profesjonalne, nie wystarczy. Nie wystarczą też szkolenia niewidomych i słabowidzących w zakresie poszukiwania pracy. Konieczna jest tu inna, bardziej efektywna pomoc, m.in. zatrudnienie specjalistów do spraw zatrudnienia niewidomych i słabowidzących. Bez tego nie da się zorganizować praktycznej, skutecznej pomocy. Fachowiec taki powinien poznać możliwości niewidomego, wyszukać dla niego odpowiednie stanowisko pracy, przekonać pracodawcę, że może zatrudnić niewidomego i że mu się to opłaci. Następnie zorganizować niewidomemu praktykę, załatwić środki na płacę dla niego na czas praktyki, czuwać nad nim w okresie praktyki i przez kilka miesięcy po zatrudnieniu. Powinien też ustalić, jakiego dostosowania wymaga stanowisko pracy i załatwić środki na to dostosowanie. Tak działa system wspierania zatrudnienia osób z uszkodzonym wzrokiem w niektórych krajach. W Holandii np. zatrudnianiem osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących, zajmują się asystenci wspomagający. Asystent taki: 
1)	ocenia poziom ogólnego zrehabilitowania i kwalifikacji zawodowych kandydata do pracy, 
2) ustala indywidualny plan postępowania, 
3) wyszukuje pracodawcę, który może zatrudnić osobę z uszkodzonym wzrokiem i, w miarę potrzeby, przekonuje go, że jest to możliwe i opłacalne, 
4) dokonuje analizy stanowisk pracy w wybranym zakładzie pod kątem możliwości zatrudnienia konkretnej, niepełnosprawnej osoby, 
5) ustala potrzebę i zakres adaptacji stanowiska i miejsca pracy do potrzeb danej osoby, 
6) pracuje razem z osobą niepełnosprawną, instruuje ją i udziela pomocy, zaznajamia z miejscem pracy oraz współpracownikami, 
7) sprawuje opiekę nad osobą, której znalazł zatrudnienie. 
Jest to wydatna i efektywna pomoc. Warto dodać, że asystent może pracować razem ze swoim klientem do 320 godzin w pierwszym roku oraz około 150 godzin w kolejnych latach. Niepełnosprawny pracownik może więc czuć się pewnie, swobodnie, może dojść bez większych problemów do pełni swoich możliwości. 
Na uwagę zasługuje fakt, że pracodawcy korzystają również z pomocy finansowej. Otrzymują w ratach, w ciągu trzech lat, 10 000 euro oraz zwrot kosztów poniesionych na adaptację stanowiska pracy, przy czym pomoc ta jest mniejsza od otrzymywanej przez polskich pracodawców. O pomocy udzielanej polskim pracodawcom możesz przeczytać w podrozdziale 11.4. Nie są to wszystkie warunki, które powinny być spełnione, aby można było myśleć o w miarę sensownym uporaniu się z bezrobociem niewidomych. Nie mamy, np. dostatecznej liczby warsztatów terapii zajęciowej oraz zakładów aktywności zawodowej. 
Uświadomienie zainteresowanym instytucjom i osobom istnienia problemu jest warunkiem poszukiwania sposobów jego rozwiązywania. 
Jeżeli jesteś osobą niewidomą lub słabowidzącą powinieneś wiedzieć, że wiele możesz. Jeżeli nawet nie jesteś geniuszem, jesteś przeciętnie inteligentny, nie masz szczególnych uzdolnień, na wiele cię stać, bylebyś tylko chciał. Ważne, żebyś wymagał przede wszystkim od siebie, a dopiero potem od innych, żebyś uwierzył w swoje możliwości, a nie rezygnował ze wszystkiego. Warunkuje to możliwości znalezienia dobrej pracy i miejsca w społeczeństwie oraz korzystanie z bogactwa życia. 
Osoby i instytucje zainteresowane rozwiązywaniem problemu zatrudnienia osób niepełnosprawnych powinny wiedzieć, że zaangażowanie samych osób niepełnosprawnych, chociaż nieodzowne, nie doprowadzi do pozytywnych zmian. Konieczne jest usuwanie wszystkiego, co ogranicza ich możliwości i wzmacnianie wszystkiego, co możliwości te zwiększa. 
11.4. Czynniki wspierające zatrudnienie niewidomych i słabowidzących 
 Zatrudnienie niewidomych i słabowidzących wymaga różnorodnego wsparcia. Podstawowym czynnikiem wspierania jest ustawowy obowiązek pracodawców, którzy zatrudniają co najmniej 25 pracowników, zatrudniania 6 proc. pracowników niepełnosprawnych, a w przypadku nie spełniania tego obowiązku, wpłacanie określonych kwot na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Ważnym czynnikiem mobilizującym jest też finansowa pomoc pracodawcom zatrudniającym niepełnosprawnych pracowników. Udziela jej przede wszystkim PFRON, który: 
•	refunduje koszty zatrudnienia przez 18 miesięcy, 
•	częściowo refunduje wynagrodzenia pracowników niepełnosprawnych i pochodne od wynagrodzeń, 
•	dofinansowuje dostosowanie stanowisk pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych, 
•	ponadto zakładom pracy chronionej udziela pożyczek i w inny sposób im pomaga. 
Niestety, pomoc ta jest niewystarczająca w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jest ona zbyt mało zróżnicowana ze względu na rodzaj i stopień niepełnosprawności. Dlatego pracodawcy wolą zatrudniać osoby o lekkim stopniu niepełnosprawności. Chociaż korzystają z pomocy PFRON-u w mniejszym stopniu, ale i trudności organizacyjnych, obaw itp. mają mniej. Między innymi z tych powodów mniej niewidomych znajduje pracę i korzysta z tej pomocy. 
Czynnikiem ułatwiającym zatrudnienie jest bardzo dobre przygotowanie niewidomych do pracy zawodowej. Ich kwalifikacje muszą być najwyższej jakości. Bez tego nie mogą konkurować z pracownikami pełnosprawnymi. 
Zatrudnienie ułatwia też dobre zrehabilitowanie - podstawowe i psychiczne, umiejętność współżycia oraz współdziałania z ludźmi, zaradność i samodzielność. Niewidomy musi też umieć samodzielnie przebywać drogę do zakładu pracy i poruszać się po nim. W wielu przypadkach konieczne jest dostosowanie stanowiska pracy i jego otoczenia do potrzeb osoby niepełnosprawnej oraz do charakteru wykonywanej pracy. Czasami potrzebne jest tylko niewielkie dostosowanie, np. odpowiedniego oświetlenia, wyposażenie w pomoce optyczne lub obrajlowione czy udźwiękowione wskaźniki i przymiary. W przypadku zatrudnienia na stanowisku tzw. pracy umysłowej, bardzo przydatnym jest zastosowanie komputera wyposażonego w mowę syntetyczną dla niewidomych lub program powiększający dla słabowidzących oraz w urządzenia peryferyjne. Komputer poważnie ułatwia pracę, ale jest tylko narzędziem pracy. To niewidomy musi umieć pracować, wykorzystywać możliwości, jakie stwarza technika komputerowa, sprawnie posługiwać się komputerem i jego oprogramowaniem. 
Kandydat do pracy bezwzględnie musi być ambitny, chcieć dorównać pracownikom pełnosprawnym i nie godzić się na łatwiznę, na taryfę ulgową. 
Mimo różnych ułatwień, dużych nakładów na wspieranie zatrudnienia i kar finansowych w przypadku uchylania się od obowiązku zatrudniania osób niepełnosprawnych, nie jest to efektywny system wsparcia. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 11.1., nastąpił regres zatrudnienia niewidomych i słabowidzących. Istnieją bowiem czynniki ograniczające możliwości w tej dziedzinie, które niszczą efekty czynników wspierających. Przeczytaj o tym w podrozdziale 11.4. 
Na koniec wypada wyrazić żal, że tak wielkie nakłady nie są efektywnie wykorzystywane. Jak się wydaje, wynika to z niewłaściwego rozumienia „dobra” osób niepełnosprawnych przez prawodawcę i przez osoby niepełnosprawne. 
11.5. Czynniki ograniczające możliwości zatrudnienia niewidomych i słabowidzących 
 Istnieją poważne utrudnienia w rehabilitacji zawodowej i zatrudnianiu osób z uszkodzonym wzrokiem oraz z innymi niepełnosprawnościami. Niektóre z nich mają charakter niezależny od woli osób odpowiedzialnych za tę dziedzinę działalności. Inne można by łatwo usunąć, gdyby prawodawca wykazał taką wolę. Jeszcze inne mają charakter subiektywny i zależą od przekonań, poglądów, stereotypów, emocji i nie zawsze właściwego zrozumienia problemu przez osoby zainteresowane - widzące, niewidome i słabowidzące. 
Poziom bezrobocia w kraju jest takim niezależnym czynnikiem. Niełatwo go zmienić, a wywiera przemożny wpływ na możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych. W naszym kraju bezrobocie było w ostatnich kilkunastu latach bardzo wysokie. Powodowało to wypieranie z rynku pracowników niepełnosprawnych, zwłaszcza o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obecnie następuje poprawa pod tym względem, ale na jej skutki trzeba będzie poczekać. 
Niełatwo również zmieniać świadomość społeczną. Trzeba na to bardzo dużo czasu. Natomiast niewystarczająca wiedza społeczeństwa na temat możliwości niewidomych i wynikające z niej niewłaściwe poglądy, obawy nie sprzyjają zatrudnianiu. Pracodawcy są częścią społeczeństwa, ich poglądy są więc często nieprawidłowe, ale decydujące przy ocenie możliwości zatrudnienia niewidomego lub słabowidzącego pracownika. Są to prawdy powszechnie znane. 
Istnieją jednak przyczyny mniej oczywiste. Ze względów humanitarnych wzdragamy się przed przyznaniem, że niekiedy sami niewidomi i słabowidzący są przyczyną niechęci ich zatrudniania. Dotyczy to osób z uszkodzonym wzrokiem o niskim poziomie ogólnego wykształcenia, posiadających nieodpowiednie i niedostateczne przygotowanie zawodowe, niesamodzielnych. Są i takie osoby, które uważają, że wszystko im się należy, że niepełnosprawność zwalnia ich od wysiłku, od sumiennej pracy, od obowiązków pracowniczych. Jak mogłeś przeczytać w podrozdziale 3.3. oraz w podrozdziale 3.4., ludzie skłonni są do uogólniania. Przypadki osób z uszkodzonym wzrokiem, które nie są właściwie przygotowane do pracy i do życia, są również uogólniane. Ich cechy przypisywane są większości niewidomych i słabowidzących, o ile nie wszystkim. Jest to ważna przeszkoda w zatrudnieniu. Zmiana ich nastawienia do życia, do niepełnosprawności oraz do ludzi widzących nie jest łatwa. W stosunku do nich popełniono błędy, o których możesz przeczytać w podrozdziale 10.3. oraz w podrozdziale 10.5. Skutki tych błędów są wielką przeszkodą na drodze rehabilitacji zawodowej. 
Łatwe do usunięcia powinny być przeszkody prawno-ekonomiczne. Powinny być, ale nie są, bo nie ma takiej woli ani właściwego zrozumienia problemu. Osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym i umiarkowanym pracują w skróconym wymiarze czasu pracy - 5 dni w tygodniu, po 7 godzin dziennie, korzystają z dodatkowych przerw w pracy oraz z dodatkowych 10 dni urlopu, a nawet 21 dni przeznaczonych na udział w turnusie rehabilitacyjnym. Z powodu tych uprawnień pracują ponad 20 proc. krócej niż pozostali pracownicy. Powoduje to wiele niedogodności oraz wzrost kosztów pracy. Powoduje też trudności organizacyjne w zakładzie pracy oraz wywołuje niechęć współpracowników. Ludzie nie lubią osób korzystających z uprawnień, z których oni nie korzystają. Należy dodać, że niewidomy pracownik jest mniej dyspozycyjny i na wykonywanie niektórych czynności zawodowych potrzebuje więcej czasu. Obniża to jego wydajność. Poza tym występują szczególnie duże trudności, jeżeli charakter działalności zakładu wymaga częstych zmian wykonywanej pracy. 
Z tych względów uprawnienia osób niepełnosprawnych, z których nie korzystają inni pracownicy zatrudnieni na identycznych i podobnych stanowiskach, powinny być zlikwidowane. Ze względu na niewłaściwe rozumienie potrzeb niepełnosprawnych pracowników, źle rozumiany humanitaryzm i podobne przyczyny, prawodawca nie ma odwagi tego zrobić. Najbardziej niezrozumiałe jest, że środowiska osób niepełnosprawnych również nie godzą się na tę zmianę, chociaż jest ona konieczna. Zachowują się tak, jak związki zawodowe, które czasami potrafią doprowadzić zakład pracy do upadku, bo nie godzą się na rezygnację z części uprawnień i nie godzą się na zwolnienie części pracowników. Nie zdają sobie przy tym sprawy z faktu, że jeżeli upadnie zakład pracy, wszyscy stracą zatrudnienie i uratowane uprawnienia stracą wartość. Należy wyciągnąć wnioski z sytuacji spółdzielni niewidomych, które zmuszone były poważnie zmniejszyć zatrudnienie. O spadku zatrudnienia w spółdzielniach niewidomych możesz przeczytać w podrozdziale 11.1. 
Na obniżenie zainteresowania pracą zawodową wpływa renta socjalna. Przysługuje osobie pełnoletniej, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu niepełnosprawności powstałej przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Wypłacana jest w wysokości 84 proc. najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Prawo do renty socjalnej uprawniony traci w miesiącu, w którym osiągnął z tytułu pracy lub działalności gospodarczej dochód netto w wysokości 30 proc. przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce. 
Już samo sformułowanie: „Przysługuje osobie pełnoletniej, całkowicie niezdolnej do pracy” jest deprymujące, a przy tym nieprawdziwe. Fakt, że osoby całkowicie niezdolne do pracy są do niej zdolne wynika z postanowień art. 4 ust. 5 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. O rehabilitacji społecznej i zawodowej oraz zatrudnianiu	 osób niepełnosprawnych. Czytamy: „Zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności osoby, o której mowa w ust. 1 lub 2, nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadku uzyskania pozytywnej opinii Państwowej Inspekcji Pracy o przystosowaniu przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej”. 
Najgorsze jest jednak to, że po osiągnięciu niewielkich dochodów, osoba niepełnosprawna traci prawo do renty socjalnej. Jest to prawnym przeciwdziałaniem ekonomicznemu usamodzielnieniu się osób niepełnosprawnych. Pracownik zaczynający pracę zawodową na ogół zarabia niewiele. Żeby mu się opłacało zrezygnować z renty socjalnej, musiałby zarabiać znacznie więcej niż wynosi najniższe wynagrodzenie, a jest to trudne do osiągnięcia, zwłaszcza przy niższych kwalifikacjach. Poza tym praca wymaga wysiłku, trudu, dojazdów i zawsze można ją stracić. Renta natomiast jest wprawdzie niewielka, ale stanowi stałe i pewne źródło dochodu. Mając rentę socjalną można żyć przy rodzinie, bez perspektyw, ale i bez wysiłku. Oprócz tego renta socjalna przyznawana jest najczęściej na czas określony, a po jego upływie, konieczne jest ponowne ubieganie się o jej przyznanie. Istnieje więc uzasadniona obawa, że po utracie pracy z jakichkolwiek powodów, osoba niepełnosprawna może być uznana za częściowo niezdolną do pracy i definitywnie stracić prawo do renty socjalnej. W rezultacie, wielu niewidomych i słabowidzących nie wyraża zainteresowania rehabilitacją zawodową i podjęciem pracy. 
Ważnym utrudnieniem jest brak infrastruktury służącej rozwiązywaniu problemów zawodowych osób z uszkodzonym wzrokiem. Przeczytaj o tym w podrozdziale 11.3. 
Każdy z wymienionych czynników stanowi poważną trudność, której przezwyciężenie wymaga starań, pomocy, środków finansowych, środków technicznych. Występowanie wielu przyczyn powoduje ograniczenia, których przezwyciężenie jest trudne. Na dobrą sprawę indywidualna osoba niewiele tu może zrobić. Może poradzić, żeby niewidomy czy słabowidzący dobrze przygotował się do pracy, nie domagał się zbyt nachalnie przysługujących uprawnień, wykazał aktywność i inicjatywę. To jednak zasadniczo nie poprawi jego możliwości na rynku pracy. Radykalnie może pomóc prawodawca i stworzenie niezbędnej infrastruktury. 
W tym miejscu należy wyraźnie stwierdzić, że pomoc państwa przy rozwiązywaniu problemów związanych z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych jest znaczna. Gdyby w stosunku do pracodawców nie były stosowane instrumenty prawnego przymusu i ekonomicznej zachęty, bezrobocie wśród osób niepełnosprawnych byłoby większe. Pomoc ta jednak okazuje się niewystarczająca do zrównoważenia skutków czynników utrudniających rehabilitację zawodową i zatrudnienie. 
12. Życie rodzinne osób niewidomych i słabowidzących 
 Niektórzy psychiatrzy twierdzą, że człowiek, aby czuł się dobrze, żeby mógł zachować równowagę psychiczną i zdrowie psychiczne, podobnie jak alpinista, musi mieć trzy punkty oparcia. Musi mieć: na czym nogę postawić, linę zabezpieczającą i chociażby tylko jednym palcem się o coś zahaczyć. 
Takimi punktami oparcia, ważnymi dla zdrowia psychicznego są: rodzina, praca zawodowa i jeszcze coś mniejszego - zainteresowania, hobby, turystyka, działalność społeczna itp. Potwierdzenie tej tezy możesz łatwo znaleźć w swoim otoczeniu. Tak ważna dziedzina życia powinna być również udziałem osób niewidomych i słabowidzących. 
12.1. Zdolność niewidomych i słabowidzących do życia rodzinnego 
 Jak zawsze i jak w każdej sytuacji, w życiu rodzinnym osób z uszkodzonym wzrokiem, występuje wiele trudności i ograniczeń. Nie są one jednak tak wielkie, żeby nie można było ich pokonać. Dotyczy to trudności i ograniczeń, których źródłem jest bezpośrednio niepełnosprawność wzrokowa. Dobrze zrehabilitowana, dobrze przygotowana do życia osoba z uszkodzonym wzrokiem, przy pomocy innych członków rodziny, może je pokonywać. 
Z lektury podrozdziału 10.7. mogłeś dowiedzieć się, że niewidomi i słabowidzący mogą zdobywać wykształcenie ogólne i zawodowe, z podrozdziału 11.1., że są zdolni do pracy zawodowej i zarobkowania, z podrozdziału 8.2.2., że mogą samodzielnie chodzić i podróżować, a z podrozdziału 8.2.4., że mogą prowadzić gospodarstwo domowe. Są to podstawy, które umożliwiają założenie rodziny, życie rodzinne i wychowanie dzieci. Występują tu ograniczenia, ale przecież na tym polega niepełnosprawność. Gdyby nie było ograniczeń, nie byłoby niepełnosprawności. Celem rehabilitacji jest przywrócenie utraconych możliwości, w tym możliwości życia rodzinnego. 
W każdej rodzinie musi być podział pracy. W rodzinie, w której jeden z członków jest niewidomy lub słabowidzący jest to również konieczne. Chociaż w wielu sytuacjach osoba taka potrzebuje pomocy, to jednak może wykonywać wiele prac. 
W rodzinie każdy jej członek pełni różne role - matki, ojca, brata, siostry, dziecka. Opiekuje się innymi członkami rodziny, a oni opiekują się nim. Tak jest, a przynajmniej powinno być, w każdej rodzinie. Osoby z uszkodzonym wzrokiem mogą także pełnić różne role w rodzinach. Nie występują tu bariery przerastające ich możliwości. Niewidomy nie może wykonywać niektórych zawodów, np. nie może być kierowcą, marynarzem, malarzem pokojowym czy chirurgiem. W rodzinie takie „niemożliwości” nie występują. Można by powiedzieć, że życie rodzinne jest dla niewidomych i słabowidzących w pełni dostępne. I tak by było, gdyby wszystkie okoliczności od nich zależały. 
Niestety, trudności otrzymania pracy i utrzymania się w zatrudnieniu ograniczają te możliwości. Tak samo niektóre uprzedzenia środowiska, w którym żyje osoba z uszkodzonym wzrokiem wpływają ograniczająco na jej możliwości w tej dziedzinie. Mimo tych ograniczeń tysiące niewidomych w Polsce pozakładało rodziny i wychowało dzieci i to wcale nie gorzej niż ludzie widzący. Faktem jest jednak, że przed zmianą systemu społeczno-ekonomicznego w naszym kraju, łatwiej było otrzymać pracę i spokojnie pracować do emerytury. Teraz jest mniej takich możliwości. Nie oznacza to jednak, że ich nie ma. 
Mówiąc o życiu rodzinnym należy zastrzec, że chodzi tu o założenie rodziny i wychowanie dzieci. Myślimy więc o małżeństwie z udziałem osób z uszkodzonym wzrokiem, a nie np. o niewidomym dziecku, które również jest członkiem rodziny. Członkostwo to jednak ma inny charakter. 
Reasumując, można stwierdzić, że założenie rodziny i jej prawidłowy rozwój są możliwe, chociaż niełatwe. Poza tym rozróżnić należy małżeństwa ze względu na fakt, czy tylko jeden ze współmałżonków jest osobą niepełnosprawną, czy oboje oraz ze względu na okoliczności zawierania małżeństwa, tj. czy w momencie jego powstawania jedno lub oboje ze współmałżonków byli niepełnosprawni, czy niepełnosprawność powstała w czasie trwania małżeństwa. Każda z tych sytuacji jest inna i wymaga odrębnego potraktowania. 
12.2. Potrzeba założenia rodziny 
 Życie rodzinne zawiera nieprzebrane bogactwo przeżyć, doznań, radości i trosk. Dobra rodzina to wielkie szczęście, zła przeciwnie - wielkie nieszczęście. Mimo że w ostatnich dziesiątkach lat zmienił się stosunek ludzi do zakładania rodzin i wychowywania dzieci, mimo że w Polsce jest około 5 milionów tzw. „singli”, to jednak ciągle występują potrzeby, które najlepiej mogą być zaspokajane w rodzinie. Z pewnością te niekorzystne tendencje do życia bez obowiązków, bez odpowiedzialności i bez przyszłości zostaną zahamowane. W przeciwnym przypadku zaginąłby naród i cywilizacja. 
Potrzeby, które występują u większości ludzi nie są obce niewidomym, tak samo jak niewłaściwe postawy, kierowanie się modą, egoizmem, dążenie do życia bez obowiązków. Niewidomi i słabowidzący odczuwają, podobnie jak inni ludzie, różnorodne potrzeby, w tym: posiadania kogoś bliskiego, opiekowania się kimś i żeby nimi ktoś się opiekował, dominowania i zależności, bezpieczeństwa, potrzeby seksualne, posiadania dzieci. Wszystkie wymienione potrzeby najlepiej zaspokajane mogą być w rodzinie. A więc niewidomi i słabowidzący chcą zakładać rodziny i żyć ich życiem. Jest to zrozumiałe i tak powinno być. 
12.3. Warunki zawarcia małżeństwa przez osoby niewidome i słabowidzące 
 Zawarcie małżeństwa przez młodego człowieka obciążonego niepełnosprawnością, uważaną za najgorszą, nie jest sprawą prostą i łatwą. Niewidomi mężczyźni mają więcej możliwości niż kobiety, ale i im nie jest łatwo. Zawarcie małżeństwa jest uwarunkowane względami materialnymi, możliwościami zapewnienia rodzinie środków utrzymania. Uwarunkowane też jest względami psychicznymi, poziomem akceptacji niepełnosprawności, stopniem przygotowania do życia, zaradnością itp. 
Niewidomy musi liczyć się również z uwarunkowaniami społecznymi. W tak osobistą sprawę, jak zawarcie małżeństwa, angażuje się zwykle więcej osób, a nie tylko wstępujące w związek małżeński. Dotyczy to rodziców partnera i partnerki, członków bliższej i dalszej rodziny, przyjaciół, kolegów, sąsiadów. Wszystkie te osoby mogą wyrażać swoje opinie, odradzać, zniechęcać, ośmieszać. 
Dziewczyna wychodzi za mąż za niewidomego. Dlaczego ona to robi? Pewnie nikt jej nie chce. Ktoś żeni się z niewidomą lub słabowidzącą. Zgłupiał chyba, czy co? Często protestują rodzice i odradzają krewni. Na przystanku stoi niewidomy z żoną. Podchodzi do nich podpity facet i pyta: „Dlaczego pani za niego wyszła?” 
Są to społeczne uwarunkowania, ale są też psychiczne. Niewidomi często wyznają takie poglądy, jakie są dominujące w ich środowiskach. Jeżeli znajomi i najbliżsi uważają, że zawarcie małżeństwa z osobą niewidomą jest czymś niewłaściwym, że będą z tego same trudności i kłopoty, oni też skłonni są tak uważać. Wówczas trudniej im zdecydować się na podjęcie starań o pozyskanie współmałżonka. Jeżeli sami tak nie uważają, mogą obawiać się, że wybrana osoba widząca może tak uważać. Jest to istotny problem, który niełatwo rozwiązać. Jeden z niewidomych mówił, że się nie ożeni. Twierdził, że dziewczyna, która za niego zechce wyjść musi być głupia, a on głupiej nie chce. Jest to humorystyczne ujęcie problemu, ale oddaje jakąś prawdę. Nawiasem mówiąc, niewidomy ten ożenił się i wychował troje dzieci. 
Oprócz społecznych i psychicznych uwarunkowań, są i ekonomiczne. O pracę nie jest łatwo. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 8.1., niewidomi najczęściej mają mniejsze dochody i większe wydatki. Jest to więc rzeczywisty problem, którego rozwiązanie wymaga wielkiego wysiłku, woli, wytrwałości i odwagi. Wymaga też zrozumienia ze strony widzącego kandydata na współmałżonka. 
Ze względu na różne uwarunkowania, decyzja o zawarciu małżeństwa, gdy jedna z osób jest niewidoma, nie jest łatwa. Jeżeli na te trudności nałoży się zagrożenie dziedziczeniem ślepoty, zawarcie małżeństwa staje się wyjątkowo trudne. Rozwiązaniem może być adopcja, może wyrzeczenie się posiadania dzieci. Oczywiście, adopcja nie jest łatwym rozwiązaniem. Jej możliwości istnieją chyba tylko wówczas, gdy osoby niewidome są zaradne i mogą zapewnić adoptowanemu dziecku właściwe warunki rozwoju. Celem adopcji nie może być zapewnienie pomocy osobom adoptującym. Przeczytaj podrozdział 12.4. Może ułatwi Ci lepiej ocenić sytuację swoją lub innych osób. 
Wielu niewidomych i słabowidzących potrafi pokonać opory własne i opory otoczenia, przezwyciężyć trudności, założyć rodziny i wychować dzieci. Nie ma statystyk, ale z obserwacji wynika, że jest dużo takich osób. 
Niektóre osoby z uszkodzonym wzrokiem rozwiązanie widzą w samotnym życiu lub zawarciu małżeństwa z osobą o takiej samej niepełnosprawności. Małżeństwo dwojga niewidomych znacznie łatwiej jest zawrzeć niż małżeństwo, w którym jedna osoba jest z uszkodzonym wzrokiem, zwłaszcza całkowicie niewidoma, a druga widząca. Zawrzeć je łatwiej, ale żyć w nim jest znacznie trudniej. O wiele trudniej jest pokonywać codzienne ograniczenia, prowadzić gospodarstwo domowe i wychować dzieci. Na małżeństwo takie mogą decydować się osoby wyjątkowo dobrze przygotowane do samodzielnego życia, zaradne i mądre. W praktyce bywa odwrotnie. Osoby niezrehabilitowane, niezaradne częściej zawierają małżeństwa między sobą niż te lepiej do życia przygotowane. 
Mimo trudności, brak wzroku nie wyklucza założenia rodziny, posiadania i wychowania dzieci. Powoduje jednak konieczność przezwyciężenia wielu utrudnień natury psychicznej, społecznej, ekonomicznej i praktycznej. Jak już mogłeś przeczytać, jeżeli ślepota jest dziedziczna, ogranicza to poważnie możliwości założenia rodziny. Tak samo brak możliwości pracy i zarobkowania nie ułatwia tego zadania. Zatrudnienie jest podstawą materialnego bytu, kontaktów z ludźmi, wzrostu wiary we własne możliwości i poczucia własnej wartości. Dlatego osoba z uszkodzonym wzrokiem i jej rodzina powinny zrobić wszystko, co jest możliwe, by znaleźć zatrudnienie. Jeżeli tylko możesz, również powinieneś pomóc w tych staraniach. Umożliwi to rozwiązanie wielu problemów życiowych osoby z uszkodzonym wzrokiem, w tym problemów związanych z życiem rodzinnym. 
12.4. Dziedziczenie ślepoty 
 Dziedziczenie ślepoty wiąże się z najintymniejszą sferą życia człowieka, jego uczuciowości, dążeń do przedłużenia swego istnienia w życiu dzieci, wnuków, prawnuków. Instynkt macierzyński czy szerzej - rodzicielski, należy do najsilniejszych u zwierząt i u ludzi. Dla wielu sensem istnienia, pracy, wszelkich dążeń, marzeń i planów są ich dzieci. Wychowanie następnych pokoleń ma zasadnicze znaczenie dla istnienia państwa, narodu, religii i cywilizacji. Z tych względów nikt nie powinien być obojętny w stosunku do dziedziczenia różnych schorzeń, w tym ślepoty. Nikt nie chce, żeby jego dziecko było niewidome i stara się robić wszystko, żeby uchronić je przed niepełnosprawnością z tego powodu. Nie chcą też tego osoby niewidome, chociaż wiedzą, że można sobie radzić w życiu bez wzroku, osiągać sukcesy w różnych dziedzinach działalności i mieć satysfakcję. Jest to istotne w przypadku dziedziczenia ślepoty, które jest problemem moralnym, społecznym, ekonomicznym, rehabilitacyjnym, osobistym i praktycznym. 
Trudno rozwodzić się nad medyczną stroną dziedziczenia. Warto jednak zauważyć, że jak na razie, badania genetyczne nie są powszechnie stosowane. Mimo to niektóre sytuacje są aż nazbyt oczywiste. W szkołach dla niewidomych znane są przypadki całych rodów. Uczył się tam pradziadek, dziadek, ojciec i uczy się syn. W niektórych rodzinach jest po kilkoro dzieci z poważnymi uszkodzeniami wzroku. W takich sytuacjach jest niemal pewne, że mamy do czynienia ze ślepotą dziedziczną. 
Należy jednak rozgraniczyć wady dziedziczne od wrodzonych. Wady dziedziczne przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Nie muszą one zawsze występować. Zdarza się, że rodzice obciążeni dziedzicznie mają dzieci bez wad. Upośledzenia te wystąpić mogą znowu u ich wnuków czy prawnuków. Prawdopodobieństwo wystąpienia wad dziedzicznych jest znacznie większe, jeżeli oboje rodzice obciążeni są podobnymi wadami, uwarunkowanymi genetycznie. Jeżeli tylko jedno z rodziców jest „nosicielem” wady dziedzicznej, cechy drugiego z rodziców mogą okazać się silniejsze i wada nie wystąpi u potomstwa. 
Wady wrodzone powstają w okresie życia płodowego i nie są dziedziczone. Często myli się wady dziedziczne z wrodzonymi. Może prowadzić to do błędnych wniosków, niepotrzebnych obaw lub niedoceniania poważnego zagrożenia. Prawidłowe rozróżnianie tych pojęć ma więc dla niektórych niewidomych i słabowidzących zasadnicze znaczenie. 
Wielkim problemem jest decyzja o posiadaniu dzieci. Z jednej strony mamy potrzeby biologiczne, psychiczne i społeczne. Z drugiej zaś występuje kwestia odpowiedzialności. Wielu niewidomych stawia sobie pytania i przeżywa rozterki. Wiedzą bowiem, że koszty ich decyzji ponoszą dzieci, a następnie dorośli i społeczeństwo. Nikt nie ma prawa ingerować w czyjeś życie, ale czy można godzić się na skazywanie własnych dzieci na życie bez wzroku? Czy jest to zgodne z systemem wyznawanych wartości, z moralnością i ludzką wrażliwością? Jest to tym bardziej ważne, że dziedziczna ślepota wiąże się niekiedy z innymi upośledzeniami fizycznymi i umysłowymi. Czasami te dodatkowe upośledzenia stanowią poważniejszy problem, niż sama ślepota. 
Niewidomi niezrehabilitowani z upośledzeniem umysłowym, niewidomi, którzy nie zaakceptowali niepełnosprawności, przejawiają tendencję do szukania partnera życia wśród podobnych sobie osób, czyli niewidomych lub słabowidzących. Może to powodować bardzo poważne, negatywne konsekwencje. Dwoje ludzi niezaradnych razem - jest czymś więcej niż dwie, niezaradne osoby oddzielnie. Ich wspólne życie często okazuje się tak uciążliwe, że trudności te przerosłyby siły nawet sprawnych ludzi, a co dopiero niewidomych i to nie najlepiej przygotowanych do samodzielnego życia, niezaradnych. Podkreślić należy, że w takich przypadkach, dziedziczenie ślepoty jest o wiele bardziej prawdopodobne. Wydaje się, że mimo trudności, każdy, kto jest obciążony dziedziczną ślepotą, musi decydować o swoim losie i nie tylko o swoim. Decyzje te muszą być świadome, a więc dobrze przemyślane. 
Każdy, kto podejrzewa, że jego niepełnosprawność może być dziedziczna, powinien starać się dowiedzieć, czy rzeczywiście tak jest. Można spróbować dowiedzieć się, czy w rodzinie występowały i występują przypadki ślepoty. Trzeba też przeprowadzić rozmowę z lekarzem okulistą. W części przypadków potrafi on stwierdzić, czy dane schorzenie jest dziedziczne. Może też zalecić odpowiednie badania, jeżeli możliwości i potrzeba takich badań istnieje. 
Badaniami dziedziczności zajmują się poradnie genetyczne. Istnieją one w wielu miastach. Do poradni należy zgłosić się z wynikami badań okulistycznych. Na ich podstawie specjaliści stwierdzą, czy istnieje prawdopodobieństwo dziedziczenia. Jeżeli tak, w celu weryfikacji tych podejrzeń, wykonują odpowiednie badania. 
Zastanów się nad tymi zagadnieniami. Może ktoś z Twojej rodziny, może ktoś ze znajomych, może Twój interesant będzie potrzebował rady w tej dziedzinie. Oczywiście, radzić można tylko wówczas, gdy osoby zainteresowane chcą słuchać rad. Zachować też trzeba dużo ostrożności i wykazać dużo taktu. Jak już wspomniano jest to bardzo delikatna dziedzina życia, w którą nie należy brutalnie wkraczać. 
12.5. Niektóre problemy życia rodzinnego osób niewidomych i słabowidzących 
 Warto skupić się na niektórych problemach osób niewidomych. Słabowidzący bowiem w życiu rodzinnym mają mniej trudności i im więcej widzą, ich trudności są mniejsze. 
Zaznaczyć należy, że trudności rodzin, w których oboje współmałżonkowie są osobami niewidomymi są bez porównania większe od tych, w których tylko jedno z nich jest niewidome. Dodać jednak należy, że są małżeństwa, w których oboje współmałżonkowie są osobami niewidomymi, potrafiły dać życie czworgu dzieciom, dzieci te dobrze wychować i wykształcić. Znacznie więcej jest takich małżeństw, w których jedno ze współmałżonków jest osobą niewidomą, a drugie słabowidzącą. Im żyje się nieco łatwiej. I jest dużo małżeństw, w których jedno ze współmałżonków jest osobą niewidomą lub słabowidzącą, a drugie dysponuje dobrym wzrokiem. W takim przypadku borykanie się z trudnościami życia rodzinnego jest znacznie mniej uciążliwe. 
12.5.1. Wykonywanie czynności pielęgnacyjnych 
 Poważnym problemem niewidomych rodziców, zwłaszcza matek, jest dbanie o stan zdrowia niemowlęcia i wykonywanie czynności pielęgnacyjnych. Karmienie niemowlęcia również nastręcza pewne trudności. Przeczytałeś, że jest to trudne przede wszystkim dla niewidomych matek, jako że one najczęściej wykonują te czynności. Są jednak całkowicie niewidomi mężczyźni, którzy wspaniale radzą sobie z takimi problemami. Potrafią wychować i wykształcić po troje i więcej dzieci. Bywa, że niewidomy mężczyzna wspaniale radzi sobie z wykonywaniem zabiegów pielęgnacyjnych, higienicznych i karmieniem niemowlęcia. Nie oznacza to jednak, że nie ma problemów. 
U niemowlęcia niezmiernie ważne są wszelkiego rodzaju zaróżowienia, wysypki, temperatura. Niewidomi mają z tym duże trudności. Potrzebują specjalnych pomocy i metod postępowania. Przydatne są tu, np. wskaźniki poziomu cieczy, termometry mówiące lub brajlowskie, sygnalizatory wilgoci. 
Specjalnych metod wymaga poradzenie sobie ze smoczkem lub zabawką, którą niemowlę upuściło. Nieco starsze dziecko może wyrzucać różne przedmioty z balkonu, może ściągać obrusy ze stołu, chwytać gorące przedmioty. Dopilnowanie niemowlęcia, które zaczyna chodzić, nie jest sprawą łatwą bez kontroli wzrokowej. Warto jednak wiedzieć, że niewidome matki, rzadziej ojcowie, radzą sobie z podobnymi trudnościami. 
Dziecko podrasta, zaczyna mówić i pytać. Pojawiają się nowe problemy. Posłużę się tu przykładem z własnych doświadczeń z małymi dziećmi. Wychowaliśmy syna i dwie córki. Syn jest najstarszy. Wybraliśmy się z żoną i naszym drobiazgiem na spacer. Mieszkaliśmy blisko rzeki. Poszedłem z synem, a żona z jedną córką w wózku i drugą przy wózku szła nieco z tyłu. Syn zadał mi pytanie: „Tatusiu! Co to jest, taki biały puder?” Powiedziałem: „Poczekajmy, przyjdzie mama to nam powie”. I powiedziała. Była to mgła nad rzeką. 
Dzieciaki w pewnym momencie zaczynały orientować się, że ze mną jest coś inaczej. Brały mnie za rękę, kładły na obrazku albo na ekranie telewizora i pytały: „Tatusiu! Co to jest?” Jeżeli oboje rodzice są niewidomi, bez pomocy osób z zewnątrz, nie radzą sobie z podobnymi problemami. Im dzieci są większe, tym łatwiej się z nimi porozumieć i sprawować funkcje rodzica. Wówczas więcej zależy od wiedzy, poziomu intelektualnego i zaradności niż od wzroku. 
Jeżeli spotkasz się z niewidomymi rodzicami, którzy mają małe dzieci, powinieneś wiedzieć, że mogą mieć oni problemy, o których nawet byś nie pomyślał. Wiedz też, że potrafią sobie z nimi radzić. To ostatnie stwierdzenie jest prawdziwe tylko wówczas, gdy mamy do czynienia z osobami dobrze zrehabilitowanymi, zaradnymi, inteligentnymi. Ale nawet wtedy potrzebują znacznej pomocy ze strony innych osób. Urządzenie mieszkania, dokonywanie zakupów i wiele innych spraw wymaga wzroku. Niestety, nie zawsze niewidomi są dobrze przygotowani do życia, możesz przekonać się o tym z lektury podrozdziału 9.2.4. 
12.5.2. Problemy małżeństw zawartych przed wystąpieniem niepełnosprawności 
 Utrata wzroku jest zawsze wielkim dramatem. Boleśnie przeżywa go osoba ociemniała oraz jej najbliżsi. Utrata wzroku jednego ze współmałżonków jest próbą, którą nie wszystkie małżeństwa przechodzą zwycięsko. 
Przeczytaj podrozdział 4.4., a dowiesz się, że osoba nowo ociemniała, nie tylko nie potrafi radzić sobie z nowymi, bardzo trudnymi problemami, ale nawet nie wie, że można nauczyć się żyć bez wzroku. Nie wie tego również jej rodzina, jej współmałżonek. 
Jeżeli związek małżeński zawarty był z pobudek wyłącznie estetycznych, egoistycznych czy materialnych, po utracie wzroku małżeństwo takie może nie przetrwać. Jeżeli u jego podstaw leżała miłość i wzajemny szacunek, jest duże prawdopodobieństwo, że pokona trudności i przetrwa. 
Ważne jest zrozumienie istoty problemów, jakie się wyłaniają. Ważne jest uświadomienie sobie, że trudności te znacznie łatwiej można pokonać przy fachowej pomocy z zewnątrz. Niestety, nie mamy wielu specjalistów z tej dziedziny, najczęściej więc trudno jest poradzić komuś, żeby skorzystał z ich pomocy. Zawsze jednak można doradzić kontakty z PZN-em lub innym stowarzyszeniem niewidomych, kontakty z dobrze zrehabilitowanymi niewidomymi, udział w turnusach rehabilitacyjnych organizowanych dla niewidomych lub w innych formach działalności, o których możesz przeczytać w podrozdziałach rozdziału 18. 
Trzeba jednak wiedzieć, że często można spotkać się przy tym z niechęcią, a nawet oburzeniem osoby nowo ociemniałej i jej współmałżonka. Jest to zrozumiałe. Oboje nie znają możliwości, jakie posiadają osoby ociemniałe, wolą wierzyć w odzyskanie wzroku, wszelkie rady dotyczące potrzeby usamodzielnienia, czy chociażby tylko kontakty z niewidomymi, traktują jako coś niezmiernie trudnego, niemożliwego do osiągnięcia i zbędnego. „Po co to wszystko? Za pół roku, za rok, za dwa będę widzieć. Medycyna robi tak wielkie postępy”. O podobnych trudnościach znajdziesz informacje w podrozdziale 9.2.2. 
Mimo to nic lepszego poradzić nie można. I nie należy się przy tym zrażać, że rady będą odrzucane. Po upływie pewnego czasu, trudno określić jak długiego, staną się one mniej „niedorzeczne”, bardziej nadające się do tego, żeby z nich skorzystać. Wówczas odniesiesz wielki sukces - skutecznie pomożesz w wielkiej potrzebie. 
13. Działalność społeczna i wolontariat 
 Społeczeństwo obywatelskie tworzy wiele możliwości stowarzyszania się dla realizacji wspólnych celów, tworzy warunki udzielania pomocy słabszym jednostkom, warunki pożytecznego zagospodarowania czasu wolnego. Jedną z form realizacji tych celów jest praca społeczna, praca wolontariacka. W naszym kraju nie ma utrwalonej tradycji pracy wolontariackiej. Praca społeczna natomiast została całkowicie skompromitowana w minionej epoce. Można jednak przewidywać, że wolontariat będzie rozwijać się u nas podobnie jak w krajach, w których system demokratyczny i społeczeństwo obywatelskie zostały dobrze ukształtowane i mocno wpisały się w ich mentalność. 
Rehabilitacja społeczna niewidomych i słabowidzących polega również i na tym, żeby mogli oni uczestniczyć w życiu społecznym, w tym w działalności na rzecz innych ludzi. 
13.1. Potrzeba i możliwości angażowania się w pracy na rzecz innych ludzi 
 Z podrozdziału 11.1. dowiedziałeś się, że osoby z uszkodzonym wzrokiem mogą pracować zawodowo. Jeżeli tak, mogą również pracować bezinteresownie. Mogą organizować coś dla innych osób niepełnosprawnych i nie tylko dla nich, mogą pomagać innym ludziom, którzy potrzebują ich pomocy. To cię już chyba nie dziwi, ale pewnie zadajesz sobie pytanie, po co im to? Może myślisz, że skoro osoby te, same potrzebują pomocy, i to wcale niemałej, dlaczego mają pomagać innym ludziom? 
Odpowiedź jest prosta, skoro mogą - powinni. Leży to przede wszystkim w ich interesie. Każdy człowiek, który w jakiś sposób zaspokaja potrzeby innych ludzi, zaspokaja również własne. Praca na rzecz innych, udzielanie im pomocy daje poczucie własnej wartości, przydatności społecznej, podnosi poziom samooceny i daje uznanie społeczne. Wszystko to jest niewidomym i słabowidzącym bardzo potrzebne, nawet bardziej niż ludziom bez niepełnosprawności, gdyż muszą oni w większym stopniu niż pozostali ludzie korzystać z pomocy. Jeżeli więc mogą również pomagać, wzrasta ich poziom samooceny. Każdy w mniejszym lub większym zakresie, stale lub okresowo, musi korzystać z pomocy członków swojej rodziny, z pomocy przyjaciół i znajomych, a także osób przygodnie spotykanych. Jeżeli wszyscy muszą, muszę i ja i jest to normalne. Ważne jest, że nie tylko korzystam, ale i coś dobrego zrobię dla innych. 
We wstępie do rozdziału 12. mogłeś przeczytać opinię psychiatrów, porównującą zachowanie równowagi psychicznej do warunków bezpiecznego, pewnego utrzymania się alpinisty na ścianie. W obydwu przypadkach niezbędne są trzy punkty oparcia. Dla równowagi psychicznej punktami takimi są: życie rodzinne, praca zawodowa i coś jeszcze, coś nawet małego. Nie ma prostej odpowiedzi, na pytanie, co może być tym małym punktem oparcia. Może to być hobby, zainteresowanie kulturą, muzyką, teatrem, może być turystyka, sport, literatura, uprawianie ogródka, posiadanie zwierzęcia itp. Może też być działalność społeczna i praca wolontariacka. 
Niemal wszystko to jest dostępne dla osób z uszkodzonym wzrokiem i niemal każdy może znaleźć coś dla siebie interesującego. Jeżeli możesz, pomóż mu w tych poszukiwaniach, podpowiedz, zachęć. Wzbogacisz jego życie. 
13.2. Praca społeczna w stowarzyszeniach działających na rzecz niewidomych i słabowidzących 
 W podrozdziałach 8.4.i 8.6. możesz przeczytać o uczestnictwie w różnych formach działalności kulturalnej, sportowej i turystycznej. Działalność tę w stowarzyszeniach zrzeszających osoby z uszkodzonym wzrokiem, organizują przede wszystkim niewidomi i słabowidzący. Są oni organizatorami różnych form tej działalności, ale też bezpośrednio wykonują różne prace. Są instruktorami muzyki, prowadzą zespoły recytatorskie, uczą grać w szachy i w brydża, wygłaszają pogadanki i wykłady, prowadzą kluby i sekcje zainteresowań. Fakt, że działalność ta jest tak różnorodna i bogata, świadczy przede wszystkim o tym, że są chętni i zdolni do jej prowadzenia. 
Praca społeczna i wolontariacka zaspokaja przede wszystkim potrzeby osób ją wykonujących. I jest to dobra forma rehabilitacji psychicznej i społecznej, dobra, bo pożyteczna dla osób z niej korzystających. Pozwala też funkcjonować stowarzyszeniom i fundacjom działającym na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Tylko dzięki zaangażowaniu wieleset niewidomych i widzących działaczy społecznych i wolontariuszy, organizacje te mogą pełnić swoje misje i realizować zadania. 
13.3. Możliwości angażowania się w działalność poza środowiskiem osób niewidomych i słabowidzących 
 Niewidomi i słabowidzący angażują się również w działalność różnych organizacji poza swoim środowiskiem. Nie sposób wymienić wszystkie stowarzyszenia, fundacje i instytucje, w których pracują. Można spotkać osoby z uszkodzonym wzrokiem pełniące różne funkcje w partiach politycznych, w radach gmin i powiatów oraz w parlamencie. Obecnie nie mamy niewidomego posła, ale w latach 1930 - 1939 był ociemniały poseł - major Edwin Wagner, a w ostatniej dekadzie dwudziestego stulecia mieliśmy niewidomego posła na Sejm RP Konfederacji Polski Niepodległej i jednego posła Polskiego Stronnictwa Ludowego. Niewidomi i słabowidzący działają w Polskim Forum Osób Niepełnosprawnych, w wielu różnych stowarzyszeniach i fundacjach. 
Wykonywanie pracy wolontariackiej wymaga szczególnych cech osobowości, wymaga samodzielności i umiejętności. Ale przecież jest wielu niewidomych i słabowidzących, którzy posiadają odpowiednie cechy psychiczne, są zrehabilitowani i potrafią pracować indywidualnie oraz w zespołach. Wielu tego nie potrafi, ale i wśród osób bez niepełnosprawności nie ma tak wielu społeczników. Osobom z uszkodzonym wzrokiem, jak wszystko, tak i praca społeczna czy wolontariacka, sprawia więcej trudności. Nie oznacza to jednak, że nie jest możliwa. 
13.4. Indywidualne świadczenie pomocy 
 Wbrew pozorom i niemal powszechnym poglądom, osoby z uszkodzonym wzrokiem mogą pomagać indywidualnie konkretnym osobom. Niewidoma starsza pani była „babcią” dla wszystkich dzieci na osiedlu. Zawsze miała dla nich czas, pociechę i radę. Wszystkie dzieci biegły więc do niej ze swoimi „wielkimi i małymi nieszczęściami”, a ona potrafiła im zaradzić. Kiedy przeprowadziła się do innej dzielnicy, wszyscy, dorośli i dzieci, odczuli jej brak. Można powiedzieć, że miała talent, a ludzi utalentowanych nie ma znowu tak wielu. Nie wszystkie prace, przysługi i nie każda pomoc jednak wymaga talentu. Każda natomiast wymaga dobrych chęci. 
Pewien niewidomy zajmował się pomaganiem starszym uczniom w zrozumieniu matematyki. Rozwiązywał z nimi mnóstwo zadań matematycznych, chemicznych i fizycznych. Udzielał bezinteresownie korepetycji z przedmiotów ścisłych. Dziwi cię to? Przeczytaj podrozdział 16.3. Dowiesz się, że całkowicie niewidomy z uszkodzonym narządem ruchu i trudnościami w mówieniu, w okresie okupacji prowadził tajne nauczanie. 
Są niewidomi, którzy znajomym pomagali pisać prace kontrolne, licencjackie i magisterskie. Oczywiście, mogą być prostsze formy pomocy. Można zostać z dziećmi sąsiadki, żeby mogła iść na zakupy czy załatwić sprawę urzędową, można pomóc przestawić meble, skopać ogródek i świadczyć wiele podobnych przysług. 
Pewien niewidomy z Poznania od ponad dziesięciu lat bezinteresownie pomaga kierowcom przejeżdżającym przez to miasto. Jest on osobą całkowicie niewidomą. Działalność swą zaczyna o ósmej, a kończy o siedemnastej. Prowadzi nasłuch przy pomocy radiotelefonu na kanale zarezerwowanym dla kierowców. W przypadku, kiedy usłyszy, że jakiś kierowca ma trudności ze znalezieniem interesującej go ulicy, włącza się i wyznacza mu najłatwiejszą trasę dojazdu pod wskazany adres oraz zdalnie kieruje go. Plan Poznania ma w małym palcu. Dziennie udziela kilkudziesięciu porad. Ma wielu znajomych kierowców i poznaje ich po głosie. 
Pewnie GPS w przyszłości wyeliminuje podobne usługi, ale przyznasz chyba, że niewidomy ten pomaga ludziom i ma interesujące zajęcie. Ważne jest, żeby umieć znaleźć dla siebie miejsce w lokalnej społeczności, być uczynnym i pomagać, jeżeli zaistnieje taka potrzeba. Niemal każdy może komuś w czymś pomóc, a wielu to robi z pożytkiem również dla siebie. 
14. Twoja pomoc i trudności z tym związane 
 Niezależnie od tego, jak często spotykasz się z osobami z uszkodzonym wzrokiem, jaki charakter mają te kontakty - rodzinny, prywatny czy służbowy, zawsze możesz pomóc, zawsze wymaga to z Twojej strony jakiegoś zachowania. Nie zawsze natomiast wiesz, czego osoby te potrzebują, czego oczekują. 
Ważne są tu raczej potrzeby osób całkowicie niewidomych, niezrehabilitowanych, a nie ich oczekiwania. Wynika to stąd, że osoby te, a szczególnie nowo ociemniałe, najczęściej nie wiedzą, co jest im potrzebne, co mogą osiągnąć i czego oczekiwać od: otoczenia, najbliższych, specjalistów, instytucji i stowarzyszeń oraz od siebie. Jeżeli uda się przekonać ich, że nie wszystko stracone, że jeszcze wiele mogą, odczują potrzebę samodzielności i pojawią się oczekiwania. 
Twoje zachowanie zależy od rodzaju kontaktów z osobami niewidomymi i słabowidzącymi. Jeżeli spotykasz ich sporadycznie tylko w miejscach publicznych, niewiele możesz im pomóc i nie musisz dużo wiedzieć na ich temat. Inna jest Twoja rola, jeżeli masz w rodzinie osobę z uszkodzonym wzrokiem i inna, jeżeli pracujesz w instytucji, do której niewidomi przychodzą załatwiać sprawy. Jeszcze inną rolę pełnisz, jeżeli jesteś zatrudniony w stowarzyszeniu lub instytucji, której głównym celem jest zaspokajanie określonych potrzeb osób z uszkodzonym wzrokiem, np. pracujesz w szkole specjalnej, w stowarzyszeniu niewidomych, w szpitalu okulistycznym czy zakładzie pracy chronionej dla niewidomych. Zrozumienie tych różnic ułatwi Ci lektura kolejnych podrozdziałów tego rozdziału. 
14.1. Sporadyczna, przygodna pomoc 
 W czasie sporadycznych kontaktów pomoc nie jest zbyt skomplikowana. Występują tu sytuacje proste, codzienne, z którymi niewidomi spotykają się na co dzień, i w których korzystają z pomocy przygodnych osób. Może uwagi te ułatwią Ci postępowanie, może one są dla niewidomych oczywiste, ale wcale nie muszą być takie dla osób, które rzadko mają z nimi kontakty. 
Najczęściej niewidomych spotykasz na ulicy, w środkach lokomocji, w sklepach. Nie zawsze wiesz, czy potrzebują pomocy i jak im pomóc. Zapytaj, powiedzą Ci. Nie czekaj, aż niewidomy poprosi Cię o pomoc. On nie widzi, nie wie, komu dobrze z oczu patrzy, do kogo może zwrócić się o pomoc, czasami nawet nie wie, czy ktoś jest w pobliżu. Ty widzisz i wiesz. Nie bój się więc, podejdź i zapytaj. 
Najczęściej spotkasz niewidomego, który stoi na skrzyżowaniu i nie wie, kiedy może przejść. Pomóż mu w tym. Jeżeli również przechodzisz, możesz wziąć go pod rękę i powiedzieć: „Idziemy”, a nawet nie musisz tego robić. Wystarczy, że powiesz: „Można przechodzić”. Niewidomy na ogół wie, dokąd idzie i zna tę trasę. 
Rada, żeby wziąć niewidomego pod rękę jest tylko częściowo dobra. Tak można postąpić, jeżeli razem przebywacie krótki, prosty odcinek drogi, taki jak przejście przez ulicę. Jeżeli jednak macie razem przejść dłuższą trasę, na której będą zakręty, krawężniki, schodki, trzeba omijać kałuże czy dziury, wygodniej będzie, jeżeli niewidomy weźmie Cię pod rękę. Wówczas nie będziesz musiał kierować nim przy pomocy siły, szarpać w lewo, w prawo, do przodu. Wystarczy, że będziesz swobodnie szedł, a niewidomy, trzymając Cię pod rękę, będzie orientował się we wszystkim i nie będziesz musiał „mocować” się z nim. Uważaj wtedy tylko, żeby niewidomy nie uderzał w słupki, samochody zaparkowane na chodniku, niskie reklamy itp. To nie jest trudne, Ty też nie chcesz zderzać się z przeszkodami. 
Jeżeli niewidomy zaproponuje, że wygodniej będzie, jeżeli weźmie Cię pod rękę, nie dziw się i nie podejrzewaj chęci spoufalania się. On wie, że tak będzie łatwiej, wygodniej. Pamiętaj więc, że niewidomemu chodzi wyłącznie o to i o nic więcej. Tak nie musi być, ale najczęściej właśnie tak jest. Wśród niewidomych również są osoby gruboskórne, nietaktowne, które szukają łatwych „zdobyczy”. Nie przejmuj się tym i nie uogólniaj. Tacy ludzie wszędzie mogą się trafić, wśród niewidomych również. Nie są to jednak częste przypadki. 
Trudniejsze jest spełnienie następnej prośby. Otóż dotyczy ona potrzeby uważania w niektórych sytuacjach, głównie przy schodzeniu i wchodzeniu na schody oraz krawężniki. Powinieneś z niewidomym wchodzić na nie pod kątem prostym. W ten sam sposób powinieneś też schodzić z krawężników i schodów. Wchodzenie i schodzenie po skosie jest niewygodne i może spowodować potknięcie, przewrócenie się niewidomego lub skręcenie nogi. Staraj się więc uważać, ale nie bój się. Jeżeli nawet zapomnisz, niebezpieczeństwo nie jest znowu tak wielkie, a pierwsze potknięcie przypomni Ci o tej zasadzie. Ważne jest, żebyś chciał pomóc, bo to w wielu sytuacjach jest niezbędne. Reszta ma mniejsze znaczenie. 
Kolejną sytuacją na ulicy, w której możesz pomóc, jest poszukiwanie sklepów, ulic, numerów budynków, urzędów itp. Tu najczęściej wystarczy informacja. Czasami wskazane jest podprowadzenie niewidomego pod poszukiwany adres. Jest wówczas pewność, że trafi tam, gdzie chciał. Oczywiście, podprowadzić możesz tylko wówczas, gdy masz na to czas, a szukany obiekt znajduje się niedaleko. Najczęściej właśnie będzie blisko. Niewidomy doszedł na właściwą ulicę, a tylko znalezienie numeru domu, sklepu, urzędu sprawia mu trudność. 
Może zdarzyć się, że zobaczysz niewidomego, który zabłąkał się w zaspach, na skwerze, wśród rozkopów czy na dużym placu i nie wie, jak wyjść. Podejdź i skieruj go na właściwą drogę. To nie wymaga szczególnych umiejętności ani poświęcania dużo czasu. A pomoc taka naprawdę jest cenna. 
Często Twoja pomoc wymaga tylko kilku słów. Na przystanku tramwajowym czy autobusowym, wystarczy, że powiesz, jakiej linii pojazd przyjechał. Jeżeli pasażerowie sami muszą nacisnąć przycisk, żeby drzwi się otworzyły, Twoja pomoc może okazać się niezbędna, zwłaszcza na przystankach, na których niewiele osób wsiada i wysiada. Trudne i nieprzyjemne jest bowiem znalezienie przycisku. Nie wygląda to dobrze, jeżeli niewidomy przesuwa rękami po dużych powierzchniach w jego poszukiwaniu. Może się przy tym pobrudzić, no i pojazd może wcześniej odjechać. 
Jeżeli potrzebna jest pomoc przy wsiadaniu do autobusu czy tramwaju, wystarczy, że położysz dłoń niewidomego na poręczy przy schodach. Wejdzie on bez trudu i bez dalszej pomocy. Nie staraj się używać siły, podciągać go do góry, podsadzać, popychać. To nie ułatwia wejścia, przeciwnie, utrudnia. 
W środkach lokomocji też potrzebna może być pomoc. Niewidomy może nie zajmować miejsca siedzącego nawet wówczas, gdy połowa miejsc jest wolna. On nie widzi, że tak jest, a nie byłoby miłe, żeby przechodził i rękami sprawdzał, czy miejsce jest wolne. Ty możesz wskazać je bez trudu. 
Jeżeli wolnych miejsc nie ma zbyt wiele, nie wysyłaj niewidomego przez pół autobusu, bo tam jest wolne miejsce. Raczej oddaj mu swoje, a sam przejdź na to wolne. Niewidomemu trudno jest chodzić w pojeździe, który znajduje się w ruchu. Bez kontroli wzrokowej nie jest łatwo przytrzymać się za jakiś uchwyt, gdy autobus szarpnie, skręci czy zahamuje. 
I jeszcze jedno - nie popychaj niewidomego przed sobą w kierunku wolnego miejsca. Weź go za rękę, idź pierwszy i połóż jego dłoń na oparciu siedzenia. Wówczas łatwo zorientuje się, gdzie jest wolne miejsce, jak jest ustawione i nie siądzie obok niego lub komuś na kolanach. W autobusach siedzenia mogą być ustawione przodem do kierunku jazdy, tyłem lub bokiem. Ty widzisz i wiesz, ale niewidomy nie wie, jak siąść. Położenie jego ręki na oparciu siedzenia problem rozwiązuje. 
Kolejną przysługą, którą możesz wyświadczyć niewidomemu, jest poinformowanie go, do którego przystanku zbliża się pojazd. To jednak nie jest problemem, bo niewidomy, jeżeli potrzebuje takiej informacji, pyta o nią. 
I ostatnia przysługa w środkach lokomocji miejskiej - jeżeli pasażerowie przy wychodzeniu sami otwierają drzwi przez naciśnięcie odpowiedniego przycisku, zrób to za niewidomego. On może mieć trudności z odnalezieniem właściwego przycisku. W autobusach są też przyciski służące do sygnalizowania chęci wyjścia na przystanku na żądanie. Niewidomy może nie wiedzieć, jaki przycisk odnalazł. 
Podobnych form pomocy niewidomy może potrzebować w autobusowej komunikacji międzymiastowej i komunikacji kolejowej. Trzeba też wiedzieć, do którego pociągu czy autobusu wsiąść, kiedy z niego wysiąść, trzeba znaleźć wolne miejsce lub miejsce wskazane na miejscówce. Tobie taka pomoc nie sprawi żadnej trudności, a jest bardzo ważna dla niewidomego. 
Rady te są raczej oczywiste, gdyż intuicyjnie wiesz, jak się zachować. Zwrócenie na nie uwagi ma na celu uporządkowanie tej intuicyjnej wiedzy. 
Jeżeli informacje te czytać będą osoby niewidome, słabowidzące - nie dowiedzą się wiele nowego. Inaczej jest z nowo ociemniałymi. Dla nich rady powinny wyglądać zupełnie inaczej. Głównymi adresatami „Przewodnika...” są jednak osoby widzące. Niewidomi problemy te mogą poznawać w inny sposób, przede wszystkim w czasie szkoleń rehabilitacyjnych, przy pomocy wykwalifikowanych instruktorów. Dowiedzą się wówczas, co wiedzieć powinni i nauczą się wykonywać różne czynności w sposób bezpieczny i wygodny. 
Kolejnym miejscem, w którym możesz spotkać osoby niewidome, są sklepy. Jeżeli jesteś pracownikiem sklepu, pomóż niewidomemu zrobić zakupy. Poinformuj, w jakich gatunkach jest towar, który on chce kupić. Podprowadź do innego stoiska, na którym chce dokonać dalszych zakupów. Pomóż trafić do drzwi po załatwieniu sprawy. 
Jeżeli jesteś klientem, zapytaj czy niewidomy potrzebuje pomocy. Jeżeli tak, pomóż znaleźć odpowiednie stoisko albo kogoś z obsługi, pomóż znaleźć kasę i drzwi wyjściowe. 
A może pracujesz w urzędzie? Wówczas być może, od Ciebie zależy załatwienie sprawy osoby niewidomej. Ty dobrze orientujesz się, kto i w którym pokoju może załatwić jego sprawę. Jeżeli przypadkowo wejdzie do Twego biura, jeżeli spotkasz go na korytarzu, zapytaj, w czym możesz pomóc. Niewidomemu trudno zorientować się, czy urzędnik, na którego czekał już wrócił, czy nadeszła jego kolej, czy został wyświetlony jego numer na poczcie czy w banku. Zainteresuj się. Dla Ciebie to drobiazg, dla niewidomego ważna, a może i trudna sprawa. 
Gdy wejdzie do Twojego biura, gdy załatwienie sprawy wymaga trochę czasu, zaproś, żeby usiadł. Nie proponuj mu tego i nie kieruj zdalnie - w lewo, w prawo, trochę do przodu. Podejdź, weź za rękę i połóż ją na oparciu krzesła. Jest to najwygodniejszy sposób i w tym przypadku. 
Każdy, kto przygodnie spotyka osobę niewidomą, kto chce jej pomóc, powinien wiedzieć, że ona tylko nie widzi. Poza tym potrafi myśleć i mówić jak pozostali ludzie. Możesz więc załatwiać z nią sprawy podobnie, jak z innymi interesantami. Oczywiście, pomożesz jej znaleźć drzwi wyjściowe, możesz podprowadzić do schodów, pokazać, gdzie ma podpisać ustawiając długopis w miejscu rozpoczęcia podpisu. Reszta nie różni się od załatwiania innych interesantów. 
14.2. Pomoc członków rodzin osobom niewidomym i słabowidzącym 
 Wszystko, co możesz przeczytać w podrozdziale 7.4. Ciebie również dotyczy. Od Ciebie, jako osoby bliskiej, można i należy wymagać więcej, możesz udzielać bardziej długotrwałej pomocy, możesz poradzić, pokierować, pomóc załatwić. Ponieważ więcej możesz, więcej powinieneś wiedzieć. Pamiętaj jednak, że Twoją rolą nie jest wyręczanie zawsze i we wszystkim osoby niewidomej. Twoim zadaniem jest pomagać jej tak, żeby coraz mniej potrzebowała pomocy. Oczywiście, nie zawsze, a przynajmniej nie od razu, potrafisz tak pomagać. Musisz zdobyć niezbędną wiedzę i doświadczenie. Poczytaj literaturę z tej dziedziny, obserwuj, rozmawiaj z niewidomymi i wyciągaj wnioski. Spostrzeżenia swoje sprawdzaj i jeżeli okażą się trafne, wnioski z nich płynące stosuj w praktyce. 
Jest to jednak długa i mało efektywna droga dochodzenia do dobrych rezultatów. Jeżeli tak się stanie, że ktoś z członków Twojej rodziny lub z bliskich znajomych straci wzrok, postaraj się znaleźć mu fachową pomoc. Skontaktuj go z Polskim Związkiem Niewidomych lub z innym stowarzyszeniem albo fundacją działającą na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Jeżeli będzie to dziecko, pomocy szukaj w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w stowarzyszeniach rodziców niewidomych dzieci, w PZN-ie lub ośrodkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących. Taka pomoc będzie najbardziej skuteczna i efektywna. 
W mieszkaniu staraj się nie zostawiać uchylonych drzwi, krzesła wsuwaj pod stół, nie zostawiaj foteli na środku pokoju ani naczyń w miejscach, w których będą narażone na potrącenie i zniszczenie. Zwróć uwagę, że jest to zalecenie starania się, a nie bezwzględnego przestrzegania, gdyż nie jest to łatwe i nawet po wielu latach wspólnego zamieszkiwania, nie wszyscy sztukę tę opanowują. Nawet niewidomi nie zawsze o tym pamiętają i popełniają błędy. Tu apel do osób niewidomych o wyrozumiałość, ale to już inna sprawa. 
Przeczytaj podrozdział 9.2.4. i postępuj tak, żeby nie pozbawiać niewidomego członka rodziny samodzielności, przeciwnie, żeby stawał się coraz bardziej samodzielny. 
14.3. Pomoc pracowników Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób niepełnosprawnych, pracowników powiatowych centrów pomocy rodzinie i ośrodków pomocy społecznej 
 Pracownicy tych instytucji spotykają się najczęściej z niewidomymi i słabowidzącymi. Pracownicy, np. poczty, banku czy sklepu również czasami obsługują niewidomego lub słabowidzącego klienta. Jednak załatwiają oni proste sprawy, wykonują rutynowe czynności. Nie ma tu większego znaczenia, czy klient widzi, czy nie. Oczywiście, przy obsłudze niewidomego klienta niekiedy może powstać jakaś kłopotliwa lub zabawna sytuacja. 
Twoja praca nie ogranicza się wyłącznie do problematyki niewidomych i słabowidzących. Do Ciebie przychodzą interesanci z różnymi niepełnosprawnościami i bez niepełnosprawności. Nie musisz i nie bardzo możesz poznać wszystkie czynniki wpływające na możliwości rehabilitacji, na stosunek osób z uszkodzonym wzrokiem do otoczenia i do Ciebie oraz do pomocy, jakiej potrzebują. Wymagałoby to zdobycia wysokich kwalifikacji w dziedzinie tyflologii i bogatego doświadczenia. 
Jeżeli charakter Twojej pracy wymaga takich kwalifikacji, postaraj się je uzyskać. Pomoc niewidomym i słabowidzącym jednak stanowi tylko część Twojej pracy i Twoich zainteresowań, wystarczy więc, gdy zdobędziesz ogólną orientację w problematyce tyflologicznej i będziesz życzliwy ludziom. 
Niezmiernie ważne jest, żeby w obecności osoby niewidomej nie porozumiewać się z innymi osobami w inny sposób, jak tylko słownie. Niewerbalne zachowania, porozumiewanie się wzrokiem, wskazywanie na coś ręką, komentowanie czegoś uśmiechem politowania lub aprobaty, podawanie sobie karteczek z informacjami, nie służą budowaniu zaufania i wzajemnego zrozumienia. Niewidomy, w podobnych sytuacjach, może czuć się pomijany, oszukiwany, dyskryminowany. Postaraj się tego unikać. Nie jest to łatwe, ale postaraj się unikać najbardziej rażących zachowań. Dla ludzi widzących gesty, mimika, mowa ciała mają wielkie znaczenie i są powszechnie stosowane. Niełatwo wyzbyć się nawyków wypracowanych w toku całego życia ani tych dziedziczonych kulturowo. Tu apel do osób niewidomych o wyrozumiałość. Ale Ty też postaraj się rozumieć, że dla niewidomego nie jest komfortową sytuacja, w której osoby widzące porozumiewają się między sobą w sposób dla niego niedostępny. 
Powinieneś pamiętać, że Twój interesant nie widzi lub słabo widzi. Dlatego powinieneś unikać zachowań niezrozumiałych lub takich, które może on źle zrozumieć. Wymiana informacji szeptem lub w sposób niewerbalny z innymi osobami, może sprawiać wrażenie, że coś przed nim ukrywasz. Nie jest też dobrze, jeżeli do pomieszczenia, w którym rozmawiasz z niewidomym, wchodzą i wychodzą inne osoby. W takiej sytuacji, nie jest on pewny, czy ktoś jeszcze jest w pokoju, czy tylko Ty. Dlatego powinieneś w dyskretny sposób informować go o tego rodzaju zmianach. Generalnie jednak powinieneś z niewidomym lub słabowidzącym postępować podobnie jak z innymi interesantami. 
Osoba z uszkodzonym wzrokiem, jeżeli jest dobrze zrehabilitowana, jeżeli zaakceptowała niepełnosprawność, nie wymaga odmiennego traktowania. Mimo to konieczne jest nieco inne postępowanie niż z osobami dobrze widzącymi. Dość często potrzebna jest umiejętność opisu ważniejszych cech otoczenia. Czasami trzeba niewidomemu coś odczytać, zanotować, pokazać krzesło, telefon, pokazać wyjście, objaśnić drogę na przystanek. Ułatwia to porozumienie i załatwienie sprawy. 
Przyjmujesz sporo osób słabowidzących. Postaraj się, żeby otoczenie miejsca Twojej pracy było dostosowane do możliwości widzenia. Trzeba zapewnić właściwe oświetlenie, napisy powinny być dobrze widoczne, litery duże, kolory kontrastowe. Powinny też być dostępne pisemne informacje drukowane powiększoną czcionką. Czasami niezbędne jest ostrzeżenie o niebezpieczeństwach występujących na drodze niewidomego lub słabowidzącego - źle oświetlone schody, biurka wystawione na korytarz, wykopy, rusztowania. 
Jeżeli poznasz te drobne różnice w zachowaniu niewidomych i słabowidzących interesantów, nauczysz się rozumieć przyczyny odmienności, nie będziesz miał trudności w prowadzeniu rozmowy i załatwianiu spraw. W tym miejscu należy zastrzec, że dotyczy to niewidomych i słabowidzących bez szczególnych zaburzeń psychicznych, charakterologicznych, psychopatycznych, o normalnym rozwoju umysłowym. Jeżeli jednak Twój interesant będzie nadmiernie znerwicowany, szczególnie nieufny, upośledzony umysłowo lub chory psychicznie, sprawa ma się inaczej. W takim przypadku jednak, gdyby on dobrze widział, również wymagałby szczególnego podejścia. Taki interesant, niezależnie od tego, czy widzi, czy nie, wymaga pomocy specjalistów, a nie tylko załatwienia sprawy przez pracownika pcpr-u lub ośrodka pomocy społecznej. 
Powinieneś też wiedzieć, że w pierwszym okresie po utracie wzroku człowiek może zachowywać się inaczej niż poprzednio. Wcześniej mógł być osobą pogodną, optymistycznie nastawioną do swojej teraźniejszości i przyszłości. Po utracie wzroku może stać się przygnębiony, może wpaść w depresję, a nawet mogą u niego wystąpić objawy podobne do występujących w niektórych chorobach psychicznych. Przyznasz, że jest to zrozumiałe, że utrata wzroku jest dostatecznym powodem do tego rodzaju zmian psychicznych. Jest to jednak stan przejściowy i mija wraz z postępami rehabilitacji. 
Może też zdarzyć się, że ociemniały nie przyjmuje do wiadomości utraty wzroku, bagatelizuje skutki tego faktu i z człowieka spokojnego, opanowanego przekształca się w wesołka żartującego ze swej niepełnosprawności. Robi wrażenie, jakby nic złego się nie stało. To też nie jest naturalne, ale z czasem minie. Nawiasem mówiąc, lepiej rokuje rozpacz, przygnębienie, a nawet depresja niż takie „lekkie” przyjęcie niepełnosprawności. 
Niechaj przekona Cię taki oto przykład. Osoba o usposobieniu hipochondrycznym traci wzrok. Natychmiast ustępują objawy wszystkich sześćdziesięciu chorób, na które cierpiała przed utratą wzroku. Utrata ta jest tak ciężkim przeżyciem, że zaspokaja w pełni potrzebę odczuwania cierpień i zatruwania nimi życia bliźnim. W tym przypadku, w miarę postępów rehabilitacji, wraca hipochondria. 
Wśród osób z uszkodzonym wzrokiem zdarzają się też cwaniacy, naciągacze, którzy chcą czerpać profity ze swej niepełnosprawności. Za to zachowanie odpowiedzialne są cechy osobowości, a nie niepełnosprawność. Z pewnością spotykasz się również z osobami, które nie są niepełnosprawne, ale są naciągaczami i chcą coś wyłudzić. Pamiętaj, że pracujesz w instytucji, do której przychodzą ludzie potrzebujący pomocy, ale i tacy, którzy lubią mieć coś bez pracy. Staraj się odróżniać jednych od drugich, nie wyciągać pochopnych wniosków, nie uogólniać. Pomagaj potrzebującym pomocy i odmawiaj wspierania cwaniaków, niewidomych naciągaczy również. 
14.4. Pomoc specjalistów rehabilitacji 
 Tu wiele powiedzieć nie można. „Przewodnik...” nie jest adresowany do specjalistów, którzy z pewnością w swojej dziedzinie, więcej wiedzą i umieją od jego autora. Ważne jest jednak, żeby nie ograniczali się do wąskiej dziedziny, np. nauki brajla, posługiwania się komputerem, samodzielnego przemieszczania się. Oprócz doskonałej wiedzy i umiejętności w wybranej dziedzinie, specjalista powinien mieć ogólne rozeznanie we wszystkich problemach osób niepełnosprawnych, z którymi pracuje. Lektura „Przewodnika...” może zwrócić jego uwagę na różne problemy, uwarunkowania, zależności, o których nie myślał. 
Jeżeli jesteś specjalistą rehabilitacji niewidomych lub słabowidzących, przeczytaj cały „Przewodnik...”. Możesz nie zgodzić się z ocenami, propozycjami i wnioskami w nim zawartymi. Zastanów się jednak nad nimi. Jeżeli świadomie odrzucisz, w porządku. Jednak nie byłoby dobrze, żebyś o czymś nie wiedział, czegoś nie przewidział, o czymś nie pomyślał, a ma to znaczenie dla osób, z którymi pracujesz. 
14.5. Zachowania osób kontaktujących się z niewidomymi i słabowidzącymi 
 Każdy powinien kierować się rozumem, doświadczeniami, ustaleniami i radami specjalistów, a nie zakorzenionymi poglądami i wyobrażeniami. Jeżeli od dawna coś wiesz na temat osób z uszkodzonym wzrokiem, postaraj się wiedzę tę zweryfikować. Jeżeli wiesz, że niewidomi mają doskonały słuch, zastanów się, czy wszyscy, których znasz, słuch taki posiadają. Okaże się, że nie. Wówczas przestań tak myśleć i mówić. To samo dotyczy dobrego dotyku, szóstego zmysłu itp. Pomyśl też o wszystkich pozytywnych i negatywnych cechach przypisywanych niewidomym. Przeczytaj podrozdziały rozdziału 3. i postaraj się cechy takie dopasować do znajomych niewidomych. Z pewnością okaże się, że są to błędne wyobrażenia i poglądy. Powinieneś starać się rozumieć różnorodne postawy, umieć rozróżniać subiektywne trudności od obiektywnych, mity dotyczące niewidomych od faktów. W przeciwnym przypadku, niezależnie od tego, czy nie doceniasz ich możliwości, czy je przeceniasz, nie będziesz mógł skutecznie im pomagać i układać prawidłowych z nimi relacji. 
Zawsze staraj się traktować niewidomego podobnie, jak traktujesz innych ludzi. Nie dopuść do tego, żeby ta jedna cecha zdominowała Twoje wyobrażenie o człowieku. Pamiętaj, że niepełnosprawność może spotkać każdego i wcale nie musi go zasadniczo odmienić. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w podrozdziale 5.3. 
Jeżeli chcesz niewidomemu sprawić przykrość, wyraź ubolewanie nad jego ciężkim losem, mów o swoim dla niego współczuciu i zrozumieniu jego trudności. Niektórych można też nieźle zdenerwować, wyrażając podziw nad ich zaradnością, samodzielnością, humorem, a wszystko to w kontekście, jacy to oni nieszczęśliwi, a przy tym tacy dzielni. Nie rób tego, bo przecież chcesz pomagać, a nie sprawiać przykrości. 
Niewidomy podchodzi do okienka na dworcu kolejowym i prosi o bilet ze zniżką 37% oraz ulgowy bilet dla przewodnika. Pani w okienku: „Dlaczego przewodnik nie kupuje biletów?” Niewidomy pacnął dłonią w pulpit i cmoknął. Duży pies podskoczył i oparł się przednimi łapami na pulpicie. Niewidomy do niego: „Lord! Kup mi bilet!” Powstała zabawna sytuacja, w której tylko pies się nie śmiał. 
Może zdarzyć się, że osoba bardzo słabowidząca weźmie cień za krzesło i usiądzie obok krzesła. To już zabawne nie jest. Pewien bardzo słabowidzący w szpitalu przyszedł do dyżurki pielęgniarek. Spojrzał, zobaczył białą plamę i uznał, że to krzesło. W szpitalu wszystkie meble były białe. No i siadł pielęgniarce na kolanach, bo jej fartuch też był biały. 
Słabowidzący niósł list wrzucić do skrzynki pocztowej. Wiedział, gdzie jest poczta, a przy niej wysoka, czerwona skrzynka. Wypatrywał więc czerwieni. Zobaczył, podszedł i wyciągnął rękę z listem. Skrzynka odsunęła się. Zdziwił się, ale pomyślał, że źle ocenił odległość. Podszedł więc raz jeszcze, lecz skrzynka uciekła. Usłyszał tylko stukot bucików, bo była to kobieta w czerwonym płaszczu. 
Może zdarzyć się, że niewidomy podpisze nie w tej rubryce co trzeba, przewróci krzesło, czy nadepnie komuś na nogę. Są to sytuacje, które raczej wywołują zakłopotanie. 
Nie chodzi tu o to, żeby wymieniać wszystkie podobne zachowania. Jest to niemożliwe, gdyż życie jest bardzo bogate i istnieje mnóstwo możliwości pomyłek oraz nieporozumień. Ważne jest, żeby wiedzieć, że mogą się one zdarzać. No i warto wiedzieć, że nie należy robić z nich wielkich problemów, zgłaszać pretensji do niewidomego, ani go przepraszać. Najlepiej uśmiechnąć się i przejść do porządku nad podobnymi zdarzeniami. 
Często do urzędu przychodzi niewidomy z przewodnikiem. Twoim interesantem jest niewidomy, a nie jego przewodnik. Rozmawiaj więc bezpośrednio z osobą zainteresowaną, a nie z osobą towarzyszącą. Przewodnik może włączać się do rozmowy i „wyręczać” niewidomego. Ważne jest, żebyś taktownie poprosił go, aby zaczekał w innym pomieszczeniu, a jeżeli nie będzie to możliwe, aby pozwolił niewidomemu mówić we własnej sprawie. Niewidomemu może być trudno poprosić przewodnika, żeby poczekał na korytarzu. Przewodnik może być osobą drażliwą, a niewidomy może być zmuszony korzystać z jego pomocy również w przyszłości. 
Wśród niewidomych zdarzają się też osoby upośledzone umysłowo i chore psychicznie. Postaraj się rozumieć, że ich dziwne, niegrzeczne, niezrozumiałe zachowania i wypowiedzi wynikają z upośledzenia umysłowego lub choroby psychicznej, a ich przyczyną nie jest uszkodzony wzrok. To ważne. Brak wzroku lub jego znaczne osłabienie jest w tym przypadku niepełnosprawnością mniej uciążliwą. 
14.6. Korzystanie z konsultacji i źródeł informacji 
 Nie możesz samodzielnie rozwiązywać wszystkich problemów osób, które znasz, spotykasz, które się do Ciebie zgłaszają. Musisz korzystać z pomocy specjalistów. Dla rozszerzenia możliwości każdego, kto chce udzielać pomocy nie tylko sporadycznie, ale w sposób bardziej zorganizowany, długotrwały, poważny, wielkie znaczenie ma pogłębianie wiedzy z tego zakresu. Ułatwia to znajomość wielu niewidomych oraz słabowidzących, którzy odnieśli sukces w różnych dziedzinach życia i możliwość korzystania z ich doświadczeń oraz konsultacji. 
Ważne jest utrzymywanie ścisłej współpracy ze stowarzyszeniem działającym na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem, z ośrodkiem szkolno-wychowawczym dla niewidomych i słabowidzących, poradnią rehabilitacyjną lub inną instytucją, która ma odpowiednie doświadczenie. W instytucjach tych i organizacjach, możesz otrzymać niezbędne informacje, które ułatwią Ci pomoc konkretnej osobie. 
W niektórych przypadkach zachodzi konieczność skorzystania z konsultacji psychologa wyspecjalizowanego w pracy z niewidomymi, lekarza okulisty, lekarza psychiatry lub neurologa. Konsultacje ze specjalistami oraz doświadczonymi niewidomymi mogą dopomóc w rozwiązywaniu problemów, z którymi spotkasz się w pracy. 
Warto też korzystać z literatury rehabilitacyjnej, z wykazu instytucji i organizacji działających na rzecz osób niewidomych i słabowidzących. Wskazane jest prenumerowanie czasopism wydawanych dla niewidomych (w druku powiększonym) oraz czytanie literatury fachowej albo przynajmniej popularnonaukowej z tej dziedziny. 
Raz jeszcze należy podkreślić, że takie przygotowywanie się do pracy, zaznajamianie z literaturą, korzystanie z czasopism, potrzebne jest osobom, których charakter pracy wymaga bardziej fachowej wiedzy tyflologicznej. Potrzebne jest też członkom rodzin osób z uszkodzonym wzrokiem oraz osobom niewidomym i słabowidzącym. Osoby, które sporadycznie spotykają niewidomych i udzielają im doraźnej, nieskomplikowanej pomocy, mogą pobieżnie zapoznać się z problematyką tych osób. Wystarczy, że przeczytają jakąś popularną książkę z tej dziedziny, np. „Przewodnik...”. Najważniejsze, żeby chciały pomagać. 
15. Milowe kroki w rehabilitacji niewidomych 
 Zapoznaj się ze zmianami stosunku do osób niepełnosprawnych w wymiarze historycznym. Wiemy, jak obecnie sprawy te wyglądają. Niejednokrotnie osoby niepełnosprawne, w tym niewidome i słabowidzące narzekają na różnorodne braki. Często osoby bez niepełnosprawności, w zależności od wyznawanych poglądów, wiedzy i innych okoliczności, uważają, że obecna pomoc jest nadmierna albo niewystarczająca. Prześledzenie tych spraw na przestrzeni dziejów może ułatwić rozumienie stanu aktualnego, potrzeb i kierunków zmian. 
15.1. O ludzką godność 
 Niepełnosprawność, choroby, okaleczenia występują od zarania dziejów. Współczesne społeczeństwa starają się wyrównywać szanse osób niepełnosprawnych, są prawne zakazy dyskryminacji, moralny i prawny obowiązek pomocy. Nie zawsze tak było. Sytuacja osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących jest zróżnicowana w zależności od rozwoju cywilizacyjnego różnych rejonów świata. Na ogół jednak, jest bez porównania lepsza niż przed wiekami. Jeżeli nawet występują przejawy dyskryminacji, to w krajach o wyższym poziomie rozwoju, są one nielegalne. Całe tysiąclecia upłynęły, zanim człowiek, bez względu na stan zdrowia fizycznego i psychicznego oraz bez względu na sprawność organizmu, stał się niekwestionowaną wartością, przynajmniej oficjalnie, prawnie i moralnie. 
W okresie wspólnoty pierwotnej, w okresie bezwzględnej walki o byt, o przetrwanie w niezmiernie trudnych warunkach i stałym zagrożeniu, nie było osób niepełnosprawnych. Każdy, kto nie był zdolny do zdobywania pożywienia i unikania zagrożeń, nie mógł liczyć na pomoc i opiekę gromady ludzkiej. Gromada ta bowiem, z najwyższym trudem i zbiorowym wysiłkiem, mogła zapewnić środki do życia tylko osobnikom sprawnym, zdolnym do pracy, do polowania, do walki, no i dzieciom. Osoby niezdolne do tak ciężkich wysiłków, stare i niepełnosprawne ginęły. Stąd w okresie tym nie było problemu osób niepełnosprawnych. 
Pomyślmy tylko, że były czasy, kiedy pozostawiano ludzi chorych, starych i słabych na pastwę dzikich zwierząt, gdy gromada musiała zmieniać miejsce pobytu z powodu suszy, różnych kataklizmów, zagrożeń przez silniejszą gromadę itp. Ludzie ci ginęli z głodu, z zimna lub byli zjadani przez zwierzęta. Wielkim postępem cywilizacyjnym było wprowadzenie rytualnego zabijania takich osób. Kiedy nie byli zdolni już do ciężkiej pracy, do polowania, do przemieszczania się na duże odległości, zamiast zostawiać ich na pastwę losu, zabijano. Z czasem dorobiono do tego rytuał ofiarny. Ludzi tych ofiarowywano bogom w celu ubłagania obfitych łowów, deszczu czy innych, pomyślnych zdarzeń. Śmierć nabierała sensu, stawała się łatwiejsza, pożyteczna dla ogółu. I był to wielki postęp. 
Jeszcze na początku dwudziestego stulecia obowiązkiem syna było wywieźć starego ojca, Eskimosa, łódką na morze i utopić. Takie było prawo, wynikające z konieczności życiowej i uświęcone tradycją. W klimacie arktycznym były bardzo trudne warunki życia. Zmniejszano więc w ten sposób liczbę osób do wyżywienia. 
W miarę rozwoju kultury, gospodarki, rodziny, prawa, zmieniał się stosunek do osób niepełnosprawnych. Zagadnienia te zaczęto prawnie regulować, ale prawo dotyczyło tylko dorosłych osób wolnych. Inaczej było w przypadku niewolników i dzieci. 
Prawodawstwo Likurga (900 r. p.n.e. ) nakazywało zabijanie dzieci z niepełnosprawnością. Również Solon (640 r. p.n.e. ) nakazywał tak czynić. W podstawowym prawie rzymskim czytamy: „Ojciec rodziny obowiązany jest niemowlę, które urodziło się z wpadającymi w oczy ułomnościami, niezwłocznie uśmiercić”. W Sparcie istniał obowiązek przynoszenia niemowląt przed rodową radę starców, która nakazywała niemowlęta z defektami fizycznymi zrzucać do przepaści w górach Taygetos. W Atenach dzieci takie wkładano do glinianych naczyń i pozostawiano na pustkowiu, w Rzymie w wiklinowych koszykach wrzucano do Tybru. 
Zakaz zabijania istniał tylko u Żydów i Tybetańczyków. W Tybecie niepełnosprawne dzieci oddawano na wychowanie państwu, które je sprzedawało na prostytutki, na niewolników i żebraków. Religia Mojżeszowa zakazywała zabijania (piąte przykazanie boskie). Dotyczyło wszystkich, więc i niepełnosprawnych dzieci. 
U Rzymian, kiedy dziecko przyjęto do rodziny, nie wolno było już go zabić. W takim przypadku, w zależności od statusu majątkowego rodziny, niewidome dziecko było pielęgnowane, uczone przez niewolników, albo prowadziło żebracze życie. 
Przez całe wieki celowo okaleczano ludzi. Seneka pisze o takich praktykach. Trwały one aż do końca średniowiecza - oślepiano jeńców wojennych oraz przestępców. Oślepienie było najgorszą karą po karze śmierci. Cesarz bizantyjski Basilius II w 1041 r. kazał oślepić wziętych do niewoli 15 tysięcy Bułgarów. Fryderyk Barbarossa w 1162 r. po zdobyciu Mediolanu, kazał masowo oślepiać. 
W pierwszej połowie dwudziestego wieku, w hitlerowskich Niemczech likwidowano osoby chore psychicznie. Niewidomych wprawdzie nie zabijano, ale zachęcano ich do popełniania samobójstw „dla dobra tysiącletniej Rzeszy”. 
Obecnie, kiedy każde życie jest wartością, kiedy mowy być nie może, żeby kogoś zabić dlatego, że jest niepełnosprawnym, trudno uwierzyć w podobne prawa i praktyki. 
15.2. Zabezpieczenie społeczne 
 W dawnych tysiącleciach nie istniały systemy ubezpieczeń społecznych, a tam, gdzie występowały one w początkowej formie, nie były podobne do obecnych ubezpieczeń. Nawet nie uświadamiano sobie takiej potrzeby. Pewien senator rzymski wniósł do senatu projekt ustawy regulującej obowiązki właścicieli niewolników w stosunku do starych niewolników, którzy nie są już zdolni do pracy. Proponował prawnie zobowiązać właścicieli do dawania swoim starym niewolnikom codziennie kawałka chleba i raz na tydzień garści cebuli. Projekt nie przeszedł, a projektodawca został wyśmiany. Takie marnotrawstwo... 
Mimo to w starożytności występowały już zaczątki opieki społecznej. U Hindusów sprawy te regulowała religia. Budda głosił: „To jesteś ty”. Dlatego królowie buddyjscy dla biedaków budowali przytułki. W Egipcie, za Ptolemeuszów (381 do 323 p.n.e.) wprowadzono obowiązek opieki państwa nad niezdolnymi do służby i do pracy żołnierzami, a następnie na skutek działania kapłanów, obowiązek ten rozszerzony został na cywilów. 
W Atenach za czasów Solona inwalidzi otrzymywali zapomogi w wysokości połowy skromnych potrzeb. 
Chrześcijaństwo, od zarania swego istnienia, kładło wielki nacisk na pomoc biednym. Najpierw była to pomoc indywidualna, a następnie budowano szpitale i przytułki, rozwijano działalność charytatywną. Nie była to więc zorganizowana pomoc społeczna państwa w obecnym rozumieniu. 
Pewne oznaki zmian w ideologicznych podstawach podejścia do osób niepełnosprawnych i żebractwa wystąpiły w XVI wieku. W 1520 r. Marcin Luter wystosował otwarty list do „chrześcijańskiej szlachty niemieckiego narodu”, w którym pisał: „Ubóstwu należy odebrać charakter zadośćuczynienia, a żebractwo i nieróbstwo należy zarzucić; prawdziwą służbą bożą jest praca; obowiązkiem każdej gminy, jest wyżywienie własnych ubogich”. Był to początek zmian myślenia o osobach niepełnosprawnych. Marcin Luter twierdził: „Każda praca jest modlitwą. Kto nie pracuje, nie będzie jadł”. Była to pierwsza jaskółka, która jednak nie uczyniła wiosny. 
Dopiero pod koniec XVIII wieku pojawiły się pierwsze prawne gwarancje pomocy socjalnej. Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, uchwalona w 1789 r. przez władze rewolucyjnej Francji, stworzyła ideowe podstawy takich gwarancji. Proklamacja z 24 czerwca 1793 r. głosi: „Społeczeństwo winne zapewnić utrzymanie swoim nieszczęśliwym obywatelom, czy to przez postaranie się im o pracę, czy to przez zapewnienie egzystencji, niezdolnym do pracy”. Zasada ta jednak nie od razu znalazła szerokie zastosowanie. 
Tak naprawdę system zaopatrzenia emerytalnego wprowadził dopiero kanclerz pruski Otto von Bismarck. Od tej pory uprawnienia te ulegają stałemu rozszerzaniu. Tworzone są warunki umożliwiające wszystkim ludziom korzystanie z przysługujących im praw i godnego życia. 
Ciągle istnieją państwa, w których osoby niepełnosprawne są prawnie dyskryminowane, istnieją środowiska, w których nie mają one zapewnionych właściwych warunków życia. Ciągle też ludzie potrafią bawić się kosztem osób z niepełnosprawnością intelektualną, kosztem niewidomych itp. 
Jeszcze w XV stuleciu w Paryżu organizowane były „zawody” z udziałem niewidomych, świń i publiki. Polegały one na ubraniu kilku niewidomych w stare, zardzewiałe zbroje, daniu im do rąk pałek i wpuszczeniu na arenę. Następnie na tę arenę wpuszczano świnię. Zadaniem niewidomych było zabić zwierzę pałką. Ten, komu sztuka ta się udała, zabierał mięso świni. Łatwo sobie wyobrazić, jak zabawa ta wyglądała i jaką uciechę miała gawiedź. 
Pod koniec XX wieku atrakcją stały się restauracje i kawiarnie, w których posiłki spożywa się w całkowitych ciemnościach, a kelnerami są osoby niewidome. W tym przypadku mamy również do czynienia z atawistyczną potrzebą publiki przeżywania dreszczyka emocji. Siedzi taki klient, dorabia teorię, że poznaje warunki życia niewidomych, podziwia ich i cieszy się, że to nie on jest kelnerem. Jest to mniej drastyczne od walki ze świnią na arenie, ale zaspokaja te same prymitywne potrzeby psychiczne. 
Niezależnie od różnych zahamowań, wypaczeń i nieprawidłowości, następuje stała poprawa, coraz lepsze traktowanie osób niepełnosprawnych, zapewnianie im coraz lepszych warunków życia i praw. Na tej długiej drodze rozwoju milowymi krokami były: 
•	filozofia Hindusów, 
•	egipska opieka nad żołnierzami za Ptolemeuszów, 
•	ateński system zapomóg wypłacanych za Solona, 
•	nastanie chrześcijaństwa, 
•	wystąpienie Marcina Lutra, 
•	uchwalenie we Francji „Deklaracji praw i obowiązków obywatela”, 
•	wprowadzenie systemu ubezpieczeń przez kanclerza pruskiego Bismarcka, 
•	wiele aktów prawnych i zmian w traktowaniu osób niepełnosprawnych wprowadzonych w XX wieku. 
Systemy pomocy społecznej zostały rozbudowane w XX wieku. Rządy i parlamenty różnych krajów starały się tworzyć warunki do życia osobom, które same nie są do tego zdolne, w tym osobom niepełnosprawnym. Systemy ubezpieczeń społecznych zaspokajają w znacznej mierze ich potrzeby materialne. Inne rozwiązania mają na celu aktywizację zawodową i społeczną przez szkolenia rehabilitacyjne, wyposażenie w sprzęt rehabilitacyjny, wspieranie zatrudnienia itp. Powołano instytucje, których zadaniem jest zaspokajanie tych potrzeb. W Polsce obecnie największe znaczenie ma powołanie w 1991 r. Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych oraz Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych. 
W ostatnim okresie jednak występują tendencje do ograniczania socjalnej działalności państw. Rozbudowane systemy świadczeń socjalnych bowiem powodują, że gospodarki państw, w których mają one największe osiągnięcia, stają się mniej konkurencyjne. Stąd dążenia do ograniczania świadczeń o charakterze socjalnym, a także rehabilitacyjnym. 
15.3. Przemieszczanie się niewidomych w przestrzeni 
 Na piramidach znaleziono obrazy niewidomych z kijem w ręce i psem przy boku. Oznacza to, że już od czasów najdawniejszych niewidomi posługiwali się pomocami, których używają do dzisiaj. Kij pełnił rolę białej laski, a pies, jak obecnie, był przewodnikiem. I można powiedzieć, że prawie do końca ubiegłego stulecia były to niemal jedyne pomoce służące do orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się. 
Samodzielne przemieszczanie się po ulicach i innych drogach wymaga posługiwania się wzrokiem. Tak uważa większość ludzi. Niewidomym czynność ta sprawia również wiele trudności. Można powiedzieć, że występują tu trzy grupy trudności. 
Pierwsza polega na konieczności przezwyciężenia skrępowania z powodu niepełnosprawności, uodpornienia się na niekiedy nietaktowne zachowania innych użytkowników dróg, pokonania lęku przed nieznanym, nieokreślonym zagrożeniem i strachu przed realnymi niebezpieczeństwami. Wymaga więc przełamania oporów psychicznych. 
Druga to różnorodne zagrożenia, zderzenia z pojazdami, uderzenia w słup, drzewo, wpadnięcia do dołu, wejścia w błoto. 
Trzecia grupa problemów polega na trudnościach orientowania się w przestrzeni, w odnajdywaniu adresów, możliwości pobłądzenia. 
Do pokonania trudności pierwszej grupy nikt dotąd żadnych przyrządów nie wymyślił i chyba szybko nie wymyśli. Inaczej ma się sprawa z pozostałymi trudnościami. 
W drugiej połowie XX wieku podejmowane były próby skonstruowania urządzeń do wykrywania przeszkód. Powstało sporo różnych rozwiązań z wykorzystaniem ultradźwięków oraz urządzeń laserowych. Aparaty te emitują ultradźwięki lub wiązki laserowe, które po odbiciu od przeszkody wracają do urządzenia. Aparat zamienia je w dźwięki słyszalne lub wibrację. Niestety, taki sposób odbioru ma wiele niedogodności. Możesz o tym przeczytać w podrozdziale 8.3.2. 
Aparaty te nie weszły do powszechnego użytku. Jak dotąd ciągle najlepsza jest długa, biała laska, pies przewodnik, no i najlepsza pomoc - człowiek przewodnik. 
W ostatnich latach karierę robią nawigatory działające w oparciu o system lokalizacji GPS. Mogą to być aparaty specjalnie konstruowane i produkowane dla niewidomych albo programy instalowane w telefonach komórkowych. Więcej informacji na ten temat możesz znaleźć w wyżej podanym rozdziale. Warto tylko dodać, że urządzenia te mogą stanowić wielką pomoc w orientacji przestrzennej, a w niedalekiej przyszłości ich walory użytkowe wzrosną niepomiernie. 
Jak widzimy, w tej dziedzinie bardzo długo nie było liczącego się postępu. Obecnie jednak pojawiły się znaczne możliwości. Elektronika, informatyka i GPS rokują wielkie nadzieje. Można zakładać, że za niewiele lat niewidomi otrzymają dobre i tanie urządzenia do orientacji przestrzennej. I będzie to prawdziwy, milowy krok naprzód w tej dziedzinie. 
15.4. Możliwości korzystania z pisma 
 Zapoznaj się z rozwojem tych możliwości w różnych okresach i z zastosowaniem różnych rozwiązań. Posługiwanie się pismem jest bardzo ważne w życiu człowieka. Dlatego zagadnieniu temu warto poświęcić nieco uwagi. 
15.4.1. Możliwości korzystania ze słowa pisanego do XIX wieku 
 Warunkiem powstania i rozwoju nauki oraz literatury było stworzenie pisma. Pismo też ułatwia przekazywanie myśli, informacji, idei na wielkie odległości oraz między epokami. Bez pisma życie ludzi byłoby o wiele uboższe. 
Ludzie poszukiwali sposobów porozumiewania się bez konieczności osobistych kontaktów, bez uwzględniania czasu i przestrzeni. Od czasów najdawniejszych tworzono systemy pisma, od obrazkowego, przez klinowe, hieroglificzne aż do alfabetu. Przez tysiąclecia jednak głównym sposobem przekazywania myśli i informacji dla większości ludzi był przekaz słowny w bezpośrednich kontaktach. Tylko niewielu znało pismo i miało dostęp do słowa pisanego. 
Dlatego w starożytności, niewidomi nie różnili się pod tym względem aż tak bardzo od reszty dawnych społeczeństw. Mogli porozumiewać się słownie w bezpośrednich kontaktach z ludźmi. Mogli więc spełniać ważną rolę kulturotwórczą. W okresie całej starożytności i średniowiecza wielką rolę w rozpowszechnianiu literatury, poezji, pieśni ludowych, podań, baśni i mitów pełnili niewidomi bardowie. I radzili sobie zupełnie dobrze bez posługiwania się pismem. 
Ich sytuacja zaczęła zmieniać się na gorsze po wynalezieniu druku przez Jana Gutenberga w połowie XV wieku. Wcześniej książki były przepisywane ręcznie, gęsim piórem i były bardzo drogie. Dzięki wynalezieniu druku, stawały się coraz tańsze i bardziej dostępne. Rola niewidomych bardów zaczęła się zmniejszać. 
Pogorszeniu ulegała też sytuacja niewidomych pod względem zdobywania wiedzy. Przekaz słowny w bezpośrednich kontaktach stopniowo przestawał pełnić dominującą rolę, którą przejmowały książki, podręczniki, słowniki, encyklopedie, prasa. Wszystko to było niedostępne dla niewidomych. Rozpoczęto więc poszukiwanie sposobów rozwiązania problemu. Początkowo były to indywidualne starania samych niewidomych, dopiero w XIX wieku sytuacja ta zaczęła zmieniać się na lepsze. 
W starożytności do podręcznego pisania, oprócz gęsich piór, używano najczęściej tzw. tabliczki Quintiliana. Tabliczkę tę używali też nieliczni niewidomi. Była ona wykonana z drewna, kości słoniowej lub metalu i pokryta cienką warstwą wosku. Pisało się rylcem, wydrapując litery. Niewidomi dodatkowo stosowali specjalną ramkę ze strunami i odciskali litery wygięte z drutu lub wyrzeźbione w drewnie albo pisali rylcem. Niewidomy mógł pisać, ale nie mógł czytać. Poszukiwano więc innych sposobów. 
Pewien niewidomy w połowie XVIII wieku rzeźbił karby na drewnianych listwach, które wiązał w pęczki i tak stworzył sobie podręczną biblioteczkę. Rzecz jasna, sposób takiego pisania był bardzo mozolny, a jego rezultaty dostępne tylko dla tego, kto je sporządził. Innym sposobem było wiązanie węzłów na sznurze. Metodę taką stosowali amerykańscy Indianie. Była ona również bardzo mozolna, a zapiski tak wykonane mógł czytać tylko ten, kto poznał skomplikowany system węzłów. Niewielu miało na tyle cierpliwości, żeby się nią posługiwać. 
Francuz Valentin Hauy w 1784 r. powołał pierwszą szkołę dla niewidomych w Paryżu i wynalazł sposób tłoczenia wypukłych liter na grubym papierze. Niemiec J.W. Klein w 1807 r. usprawnił to pismo, wprowadzając, zamiast wypukłych liter liniowych, litery wypukłe, pisane linią punktową. Były one lepiej wyczuwane dotykiem. Pismo to jednak było trudno czytelne i nie można było ręcznie pisać. Konieczna była ciężka maszyna tłocząca. 
Kapitan armii francuskiej, artylerzysta Charles Barbier opracował system pisma punktowego na potrzeby armii. Chciał opracować pismo, które spełniałoby dwa warunki: 
a) byłoby szyfrem wojskowym, 
b) dawałoby się czytać w nocy, bez światła. 
Ten drugi warunek okazał się przydatny, nie dla wojska, ale dla niewidomych. Pismo opracowane przez Charlesa Barbier‘a nie zostało zaakceptowane przez wojsko. Było zbyt trudne. System ten polegał na wybieraniu punktów z sześciu kolumn i pięciu wierszy. Aby napisać literę, należało posługiwać się jedenastoma punktami. 
Wynalazca w 1815 r. pismo to przekazał niewidomym i w 1821 r. zostało ono wprowadzone w paryskim Instytucie dla Niewidomych jako tzw. pismo nocne. 
Ludwik Braille poszukując najlepszego sposobu komunikowania się niewidomych ze światem przy pomocy pisma, wykorzystał punkt jako najlepiej wyczuwalny dotykiem. Uprościł system, który opracował Charles Barbier, zmniejszając liczbę punktów do sześciu. Te sześć punktów daje możliwość utworzenia 63 znaków, czyli więcej niż liter w alfabecie i znaków pisarskich łącznie. O piśmie tym więcej przeczytać możesz w rozdziale 16.4. 
W tym miejscu warto dodać, że system opracowany przez Ludwika Braille‘a służył niewidomym niemal niepodzielnie na całym świecie. Obecnie również znajduje zastosowanie i jest przydatny, a w niektórych sytuacjach niezastąpiony. Opracowanie tego systemu było milowym krokiem na drodze dostępu niewidomych do słowa pisanego. 
Mimo to wynalazek Ludwika Braille‘a nie od razu został uznany. Specjaliści od nauczania niewidomych nie chcieli uznać pisma punktowego, bo było ono inne od tego, którym posługiwali się ludzie widzący. Dlatego poszukiwania trwały jeszcze przez kilkadziesiąt lat. W XIX wieku jednak nie udało się stworzyć lepszego pisma. 
•	J. Gall (1834 r.) - zmodyfikował alfabet łaciński, nadając literom kształty kanciaste. W tym samym roku F.M. Lucas ustalił znaki umowne, które nie naśladowały kształtów liter i cyfr. 
•	J. H. Frere (1834 r., Anglia) - stworzył fonetyczny system angielskich dźwięków mowy i znaków, niepodobny do liter. 
•	W. Moon (1847 r., Anglia) - powrócił do uproszczonych kształtów liter łacińskich. Wszystkie te rodzaje pism nie miały większej wartości, gdyż trudno je było wyczuć i nie można było pisać bez drukarni. 
Pismo L. Braille‘a we Francji musiało czekać na uznanie aż 25 lat, a w Niemczech 54 lata. 
15.4.2. Zapis dźwięku 
 Kolejnym etapem rozwoju zapisu słowa, dostępnym dla niewidomych, było wynalezienie magnetofonu. Nie jest to typowe pismo, ale teksty nagrane na taśmie magnetofonowej są łatwo dostępne dla niewidomych. Posługując się magnetofonem można nagrywać nawet duże teksty. Trudno jest jednak nad nimi pracować, poprawiać, zmieniać, uzupełniać. Mimo to magnetofon stał się dobrym narzędziem umożliwiającym korzystanie z literatury, przede wszystkim beletrystyki i literatury popularnonaukowej. Niedogodnością była konieczność specjalnego nagrywania książek i prowadzenia specjalnych bibliotek. Początkowo magnetofony były niewygodne w posługiwaniu się nimi. Pierwsze dostępne na polskim rynku ważyły około 20 kilogramów. Następowała jednak ich miniaturyzacja, aż osiągnęły wielkość umożliwiającą noszenie w kieszeni. 
Bardzo ważnym osiągnięciem w tej dziedzinie są odtwarzacze, które zostały bardzo zminimalizowane. Waga niektórych z nich nie przekracza 60 gramów, a na karcie wielkości znaczka pocztowego mieści się około 150 godzin nagrania - 12 książek średniej wielkości. 
Możliwe stało się też czytanie przez niewidomych książek nagrywanych dla innych odbiorców, np. kierowców czy osób wykonujących pracę, która umożliwia słuchanie nagranej książki. Są to odtwarzacze MP3, a książki nagrywane są na płytach CD. 
Kolejnym krokiem jest stworzenie możliwości pobierania książek z Centralnej Biblioteki PZN drogą internetową. 
Słowo nagrane jednak w dalszym ciągu ma tę niedogodność, że prawie niemożliwa jest praca z tekstem, adiustacja, uzupełnianie, wykreślanie fragmentów. 
15.4.3. Komputer, wielkie możliwości niewidomych i słabowidzących 
 Kolejnym milowym krokiem dostępu do słowa pisanego jest zastosowanie komputera z mową syntetyczną lub monitorem brajlowskim, ze zwykłą lub brajlowską drukarką i skanerem. Komputer stwarza niewidomym niewyobrażalne wcześniej możliwości. Więcej na ten temat znajdziesz w podrozdziale 8.3.6. W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że komputer umożliwia samodzielne czytanie i pisanie, prowadzenie baz danych, posługiwanie się arkuszami kalkulacyjnymi, korzystanie ze zbiorów internetu oraz korzystanie z rozrywek w postaci gier komputerowych. 
15.5. Nauczanie niewidomych w rozwoju historycznym 
 Powszechne nauczanie, przynajmniej na poziomie podstawowym, wprowadzono w większości krajów bardzo późno, w wiekach XIX i XX, a są jeszcze kraje, w których obowiązku takiego nie ma. 
W krajach, w których dostępność do szkół stała się powszechna, albo prawie powszechna, niewidome dzieci znalazły się w mniej korzystnej sytuacji niż ich rówieśnicy. Przez tysiące lat nikt w sposób zorganizowany nie zajmował się nimi. Dzieci i młodzież widząca, przynajmniej ta wysoce uzdolniona lub pochodząca z majętnych rodzin, miała szkoły różnych szczebli i typów z uniwersytetami włącznie. Niewidome dzieci i młodzież jednak nie mogła korzystać z tych dobrodziejstw. Były wprawdzie przypadki, że niewidomi osiągali wysoki stopień wykształcenia i kultury, ale to raczej własną pomysłowością oraz zaangażowaniem zamożnych i światłych rodzin, a nie zorganizowanego działania. W okresie tym zdarzali się wybitni niewidomi, którzy zyskiwali uznanie, mieli osiągnięcia naukowe, artystyczne oraz w działalności politycznej. Możesz o nich przeczytać w podrozdziale 16.1 
Były to jednak jednostki, w życiu których wystąpiły szczególnie korzystne okoliczności, majątek, arystokratyczne pochodzenie, wybitne zdolności. Przeciętnie uzdolnieni i mniej zamożni niewidomi nie mogli liczyć na zorganizowaną, instytucjonalną pomoc. 
Dopiero w XVIII wieku zaczęto mówić o potrzebie nauczania niewidomych dzieci. Denis Diderot w 1749 r. opublikował „List o niewidomych dla widzących”. Przedstawił w nim trudną sytuację niewidomych i wezwał do ich nauczania. Fakt, że tak późno zainteresowano się tym problemem wynikał: 
a) z przekonania o nieprzydatności zawodowej niewidomych, 
b) z braku wygodnego pisma dostępnego dla niewidomych, 
c) z ich rozproszenia na dużych obszarach i trudności komunikacyjnych. 
List Diderota zainteresował Valentina Hauy, który w 1784 r. na własny koszt otworzył w Paryżu pierwszą na świecie szkołę dla niewidomych. Hauy w dziele opublikowanym w 1786 r. pismem wypukłym o kształcie zwykłych liter pt. „Próby wychowania niewidomych dzieci” napisał: „Główna nasza troska musi być skierowana na to, by nauczyć niewidomych czytać i pisać oraz stworzyć dla nich bibliotekę”. 
W ciągu XIX wieku powstają szkoły dla niewidomych w wielu krajach europejskich i w Ameryce. Na ziemiach polskich, mimo rozbiorów, również rozwija się szkolnictwo dla niewidomych. Powstają szkoły: 
•	1817 r. - we Wrocławiu, 
•	1864 r. - we Wrzeszczu koło Gdańska, 
•	1853 r. - w Wolsztynie, która w 1872 r. przeniesiona została do Bydgoszczy. 
W tej ostatniej uczono, oprócz przedmiotów szkolnych: koszykarstwa, tapicerstwa, szczotkarstwa, trykotarstwa i kobiecych robót ręcznych. 
Zdolniejsi uczniowie mogli uczyć się masażu leczniczego, przygotowywać się do pracy w zawodzie nauczyciela, muzyka, organisty i stroiciela fortepianów. 
W nauce przedmiotów ogólnych stosowano system Braille’a. Były to jednak zakłady niemieckie z wykładowym językiem niemieckim. 
•	W zaborze rosyjskim od 1817 r. istniał w Warszawie Instytut Głuchoniemych, do którego od 1821 r. przyjmowano po kilku niewidomych. Uczono czytania tekstów drukowanych wypukłymi literami łacińskimi oraz muzyki. W 1842 r. zaczęto tworzyć dla niewidomych odrębne klasy. Uczono szczotkarstwa, koszykarstwa oraz muzyki. 
Fatalnym połączeniem było nauczanie niewidomych wspólnie z głuchoniemymi. Porozumienie osób z tymi niepełnosprawnościami było wówczas niemal niemożliwe. 
•	Pierwsza szkoła dla niewidomych w tym zaborze powstała dopiero w 1913 r. w Warszawie. 
•	Pierwszą polską placówką wychowawczą, przeznaczoną wyłącznie dla dzieci niewidomych w zaborze austriackim, był Zakład Ciemnych we Lwowie, otwarty w 1851 r. 
Obecnie mamy w Polsce kilkanaście ośrodków dla dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem, w których znajdują się domy małego dziecka, przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, technika i licea. 
Naszym problemem jest nadmiar szkół dla uczniów z uszkodzonym wzrokiem. W drugiej połowie XX wieku powołano kilka nowych ośrodków szkolno-wychowawczych. Jednocześnie rozwijano nauczanie zintegrowane. Doszło do tego, że w szkołach ogólnodostępnych uczy się znacznie więcej dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem niż w ośrodkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i niedowidzących. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się z podrozdziału 10.1. Można by uznać to za korzystne, że rodzice mają wybór, że nie muszą oddawać swoich dzieci do internatów i rozstawać się z nimi. 
Niestety, szkoły ogólnodostępne nie są przygotowane do nauczania takich uczniów. Specjalne ośrodki natomiast nie mają dostatecznej liczby uczniów. Starają się więc jakoś „zapełnić” klasy przez przyjmowanie uczniów widzących, powoływanie całkowicie zbędnych specjalnych liceów ogólnokształcących dla niewidomych i obniżanie wymagań w stosunku do wszystkich. Powoduje to obniżanie poziomu nauczania. Wyjaśnienia wymaga stwierdzenie, że ogólnokształcące specjalne licea dla niewidomych są zbędne. Otóż niewidoma młodzież może z powodzeniem uczęszczać do liceów ogólnokształcących i rozwijać się w naturalnym środowisku. Ułatwia to rehabilitację społeczną. 
Rozwiązanie tego problemu nie leży w możliwościach indywidualnych osób. Jest to zadanie dla Ministerstwa Edukacji Narodowej, dla stowarzyszeń rodziców niewidomych i słabowidzących dzieci oraz dla PZN-u. 
15.6. Zatrudnienie dawniej i obecnie 
 Z kart „Przewodnika...” możesz dowiedzieć się o możliwościach zatrudnienia osób niewidomych i słabowidzących. Potencjalnie są one wielkie, a praktycznie znacznie mniejsze. Jak jednak sprawa zatrudnienia wyglądała na przestrzeni wieków? 
W czasach starożytnych wolni niewidomi, jeżeli posiadali odpowiednie zdolności, byli bardami, grali, śpiewali, opowiadali legendy, baśnie oraz mity i cieszyli się znacznym uznaniem. Żadna większa uroczystość publiczna czy prywatna nie odbyła się bez ich udziału. Zawód ten był wykonywany jeszcze w XVIII wieku. Stefanowicz Karaczy na podstawie opowiadań niewidomych bardów wydał zbiór baśni i legend Południowych Słowian. Niewidomi bardowie wnieśli wielki wkład w rozwój kultury swoich narodów. 
W starożytności zdarzali się też niewidomi politycy, literaci i inne wykształcone osoby. Były to jednak wyjątki. 
Drugim zajęciem, masowo wykonywanym w starożytności przez niewidomych było żebractwo. Żebrali wolni niewidomi oraz niewolnicy, którzy nie nadawali się do ciężkiej pracy. Istniały przedsiębiorstwa żebracze, w których niewidomi żebrali dla swego pana. Jeżeli zbyt mało użebrali, byli karani. Byli też celowo okaleczani i oszpecani, żeby wzbudzali litość i uzyskiwali większe datki. 
Silni, zdrowi niewidomi niewolnicy zatrudniani byli jako wioślarze na galerach, w kamieniołomach oraz kopalniach przy wydobywaniu kruszców. Niewidome kobiety, jeżeli były młode, ładne i zgrabne, pracowały jako prostytutki. Pozostałe, jeżeli nie miały środków utrzymania, żebrały. 
W średniowieczu prawie nic się nie zmieniło pod tym względem. Również zdarzali się niewidomi politycy, prawnicy, naukowcy, ale było ich niewielu i musieli pochodzić z zamożnych rodzin. Podstawowym zajęciem było żebractwo. Zakres tego zjawiska charakteryzuje arabskie powiedzenie: „Zanim wybudowali meczet, niewidomi żebracy już się pod nim ustawiali”. Powstawały nawet towarzystwa żebracze o charakterze samorządnym i samopomocowym. 
Pierwsze prawne podstawy zmiany na lepsze pojawiły się pod koniec XVIII wieku. Była to Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela uchwalona w 1789 r. we Francji. Przeczytaj o tym w podrozdziale 15.2. 
W XIX wieku rozwija się szkolnictwo dla niewidomych. Są oni również przygotowywani do pracy zawodowej. Jest to zaledwie kilka zawodów, a wśród nich: szczotkarstwo, wikliniarstwo, strojenie instrumentów muzycznych i muzykowanie. Zatrudnienie przestaje być wyłącznie indywidualną sprawą poszczególnych osób niewidomych i ich przyjaciół. W okresie tym pojawiają się również niewidomi o wyższych kwalifikacjach, wybitni muzycy, nauczyciele itp., lecz są to raczej ich indywidualne sukcesy, a nie systemowe. 
Przełom nastąpił w okresie I wojny światowej. Miliony młodych mężczyzn zostało zmobilizowanych. Dotkliwie odczuwalny stał się ostry deficyt siły roboczej, a jednocześnie wzrosło zapotrzebowanie wojska na broń i amunicję, na sprzęt wojskowy, umundurowanie, żywność, środki transportu. Okazało się wówczas, że niewidomi, obok tradycyjnych już zawodów, mogą pracować jako pracownicy biurowi, jako tokarze, frezerzy, obsługiwać prasy mechaniczne, mogą być nauczycielami, prawnikami itd. Zatrudnieniu sprzyjał również fakt, że pojawiło się wielu ociemniałych żołnierzy o wysokich kwalifikacjach, którzy podejmowali pracę na różnych stanowiskach zwalnianych przez mobilizowanych pracowników. Okres I wojny światowej można uznać za milowy krok w dostępie niewidomych do różnych zawodów. 
Po wojnie miliony żołnierzy zostało zdemobilizowanych. Zmniejszyło się zapotrzebowanie na wyposażenie wojskowe. Nastąpił okres bezrobocia i kryzys zatrudnienia niewidomych. Sytuacja powtórzyła się w okresie II wojny światowej, po której nie było już tak ostrego kryzysu zatrudnienia jak po I wojnie. 
W krajach tzw. demokracji ludowej nastąpił nawet niebywały rozwój zatrudnienia niewidomych. Z założenia w krajach tych miało nie być bezrobocia. Gospodarka nakazowo-rozdzielcza wytworzyła rynek producenta. Niemal wszystko, co zostało wyprodukowane, było sprzedane, bo był to rynek permanentnych niedoborów. 
Nastąpił niebywały rozwój spółdzielczości inwalidów i spółdzielczości niewidomych. Powstało ponad 30 spółdzielni niewidomych, w których znalazło zatrudnienie prawie 10 500 osób z uszkodzonym wzrokiem. W Polsce w 1989 r. łącznie w spółdzielczości i innych gałęziach gospodarki, pracowało ponad 14 700 osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu utraty lub uszkodzenia wzroku. W okresie tym niewidomym żyło się lepiej niż przeciętnie w kraju. Prawie wszyscy, którzy byli zdolni do pracy i chcieli pracować, znajdywali zatrudnienie. Większość z nich otrzymywała również renty inwalidzkie, były też inne udogodnienia. Spółdzielnie niewidomych dbały o zaopatrzenie w produkty żywnościowe i atrakcyjne (jak na owe czasy) towary, np. pralki, telewizory, a nawet samochody. Przydziały talonów na te towary wpływały na jakość życia niewidomych i słabowidzących. Był to więc okres bardzo zły dla narodu jako całości, ale stosunkowo dobry dla niewidomych. 
Po 1989 r. w Polsce nastąpiły zmiany gospodarcze i społeczne. Rynek producenta został przekształcony w rynek konsumenta. Przestało brakować towarów, klienci zaczęli przywiązywać dużą uwagę do jakości i estetyki towarów. Nastąpił głęboki kryzys spółdzielczości inwalidów i spółdzielczości niewidomych. Większość z wcześniej pracujących utraciło pracę i stan zatrudnienia osób z uszkodzonym wzrokiem ulega dalszemu zmniejszaniu. Według niepełnych statystyk w 2007 r. pracowało już tylko 5 243 niewidomych i słabowidzących. 
Na podkreślenie zasługuje fakt, że zmniejszenie zatrudnienia niewidomych i słabowidzących następuje mimo wielkiego wsparcia państwa i postępu technicznego. 
15.7. Rozwój stowarzyszeń osób niewidomych 
 Obecnie w każdym cywilizowanym kraju istnieją tysiące różnych organizacji pozarządowych. Znaczna ich część działa na rzecz osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących. Istnieją też stowarzyszenia osób z uszkodzonym wzrokiem o charakterze samorządowym i samopomocowym. W Polsce najsilniejszą, najbardziej wszechstronną organizacją tego typu jest Polski Związek Niewidomych. 
Organizacje pozarządowe obecnie pełnią bardzo ważne funkcje społeczne. Ich działalność uregulowana jest USTAWĄ z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach oraz USTAWĄ z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Niektóre zasady działalności organizacji pozarządowych reguluje USTAWA z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Nie zawsze jednak tak było. Od dawna niewidomi dążyli do powołania silnych, ogólnokrajowych organizacji, a następnie organizacji międzynarodowych. 
Jak już wspomniano, najsilniejszym, największym i najlepiej zorganizowanym stowarzyszeniem w Polsce jest PZN. Są również inne stowarzyszenia, np. Stowarzyszenie Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross” czy Związek Ociemniałych Żołnierzy RP. Mają jednak one mniejszy zakres działania. 
Powstały też organizacje o zasięgu kontynentalnym, np. Europejska Unia Niewidomych oraz o światowym zasięgu działania - Światowa Unia Niewidomych. PZN jest członkiem Europejskiej i Światowej Unii Niewidomych. Tak jest obecnie, lecz stowarzyszenia rodziły się w trudzie i przez setki lat. 
Już w średniowieczu były próby tworzenia stowarzyszeń osób niewidomych. Niewidomi wówczas utrzymywali się przeważnie z żebractwa. Tworzyli więc bractwa żebracze. Bractwa były organizacjami samorządnymi i samopomocowymi. Regulowały wzajemne stosunki wśród tej społeczności, dzieliły tereny, na których poszczególne bractwa mogły prowadzić żebraczą działalność. Bractwa te organizowały spotkania, w czasie których omawiano zagadnienia ważne dla ich członków i podejmowano decyzje. 
W XIII i XIV wieku następują zmiany systemu gospodarczego. Coraz większą rolę odgrywa pieniądz. Gospodarka naturalna stopniowo zastępowana jest społecznym podziałem pracy i wymianą handlową. Jak zwykle, przy tak wielkich przemianach, wystąpił wielki kryzys gospodarczy. Zaczęto zwalczać żebractwo, żebraków wygania się z miast. Wówczas powoływane są wolne bractwa, których zadaniem jest walka o wspólne interesy. Bractwa te oddawały się pod opiekę parafii. W XV wieku powstały takie bractwa w Strassburgu, Zurychu i Frankfurcie. Niewidomi opodatkowywali się i tworzyli kasy wzajemnej pomocy. Zrzeszali się też niewidomi grajkowie i bardowie. 
Na szerszą skalę stowarzyszenia niewidomych zaczęły powstawać dopiero w XIX wieku. Wówczas rozwijało się już szkolnictwo dla niewidomych i stały się dostępne niektóre zawody, np. szczotkarstwo, koszykarstwo i strojenie instrumentów muzycznych. Coraz więcej niewidomych posiadało wykształcenie podstawowe i średnie. Coraz lepiej zaczynali rozumieć, że sami najlepiej znają swoje potrzeby i najlepiej wiedzą, jak rozwiązywać własne problemy. W XIX wieku powstaje wiele stowarzyszeń w całej Europie. 
Na ziemiach polskich również powstają stowarzyszenia osób niewidomych. Polska wówczas nie istniała i pomoc niewidomym nie była działalnością priorytetową. Mimo to rozpoczęto nauczanie niewidomych i zaczęli organizować się oni we własnych stowarzyszeniach. Pierwszym było powstałe w Warszawie w 1864 r. Towarzystwo Niewidomych Muzyków. Rozwój stowarzyszeń osób niewidomych o charakterze samopomocowym przypadł na pierwszą połowę XX wieku, już w wolnej Polsce. Powstało wówczas kilkanaście stowarzyszeń i podjęto starania o powołanie ogólnopolskiego stowarzyszenia niewidomych. Ociemniałym żołnierzom udało się to już w 1929 r. Zjednoczyły się wówczas trzy stowarzyszenia ociemniałych żołnierzy i powstał Związek Ociemniałych Żołnierzy RP. Niewidomi cywilni musieli czekać na powstanie ogólnokrajowego stowarzyszenia do grudnia 1946 r. Wówczas, na zjeździe w Chorzowie, 10 regionalnych stowarzyszeń powołało Związek Pracowników Niewidomych RP. Wbrew nazwie, Związek ten nie zrzeszał wyłącznie pracowników i nie zajmował się wyłącznie problematyką zatrudnionych niewidomych. 
Prowadził działalność gospodarczą, powoływał własne zakłady pracy, które zatrudniały niewidomych. Była to ważna, ale nie jedyna działalność. Związek zajmował się też odbudową i rozbudową szkolnictwa dla niewidomych, organizował kursy nauki pisma punktowego, dążył do tworzenia zakładów rehabilitacji niewidomych, przede wszystkim ociemniałych żołnierzy oraz młodych niewidomych, którzy tracili wzrok w wyniku wybuchów min, pocisków i innych pozostałości wojny. Organizował też życie kulturalne, powoływał zespoły artystyczne. Związek Pracowników Niewidomych RP wniósł wielki wkład w kształtowanie tożsamości i świadomości polskich niewidomych. 
W czerwcu 1951 r. na skutek decyzji politycznej, połączono Związek Pracowników Niewidomych RP ze Związkiem Ociemniałych Żołnierzy RP i powstał Polski Związek Niewidomych. W 1957 r. po „polskim październiku” ZOŻ reaktywował swoją działalność jako samodzielne stowarzyszenie. PZN jednak pod tą nazwą działa w dalszym ciągu. 
O działalności PZN-u więcej możesz przeczytać w rozdziale 18.1. 
Rozwój stowarzyszeń osób z uszkodzonym wzrokiem o charakterze samorządowym i samopomocowym miał wielki wpływ na rozwój rehabilitacji tej grupy osób niepełnosprawnych, na ich warunki życia, na zatrudnienie itd. Obecnie ruch ten w Polsce przeżywa kryzys. Ciągle powstają nowe stowarzyszenia, niewidomi tracą zainteresowanie przynależnością do nich. Ciągle jednak jest to silny ruch i z pewnością osoby z uszkodzonym wzrokiem przezwyciężą obecne trudności. Jest to ważne, gdyż zaspokajanie ich potrzeb przez inne instytucje i organizacje nie jest na odpowiednim poziomie. Najczęściej pomoc ogranicza się do przyznawania zasiłków, dotacji, dofinansowań oraz edukacji dzieci i młodzieży. Ponieważ żadna instytucja ani organizacja nie świadczy pomocy rehabilitacyjnej, w ścisłym tego słowa znaczeniu, muszą o to zabiegać stowarzyszenia osób niewidomych i słabowidzących. 
16.	Wybitni niewidomi 
Warto poznać osiągnięcia niektórych osób niewidomych o ponad przeciętnej inteligencji, pracowitości i dokonaniach artystycznych, naukowych, politycznych. Nie każdy jest człowiekiem wybitnym i nie każdy może osiągnąć wielkie sukcesy. Tak jest w przypadku wszystkich ludzi, tak też jest w przypadku niewidomych. Jednak poznanie osiągnięć kilku nieprzeciętnych osób, w tym ze złożoną niepełnosprawnością, ułatwi zrozumienie, że potencjał możliwości człowieka jest ogromny i niemal niezniszczalny. 
O tym, czy warto poznać dorobek niektórych osób z uszkodzonym wzrokiem, niechaj świadczy przykład. 
Córka osoby niewidomej doszła do wniosku, że nie jest dostatecznie przygotowana do egzaminu maturalnego. Uznała, że nie będzie się tym przejmowała. Maturę można zdawać za rok. Przestała się uczyć. Koleżanki i koledzy byli bardzo zajęci, a ona miała całe dnie dla siebie. Zaczęła się nudzić. Sięgnęła więc po książki. W biblioteczce znalazła autobiografię Michała Kaziowa, niewidomego pisarza bez obydwu rąk - „Gdy moim oczom”. Dziewczyna poczytała, popłakała nad ciężką dolą pana Michała i pomyślała: „To on mógł... A ja nie...” 
Zabrała się do pracy, maturę zdała. Zdała też egzaminy na studia i ukończyła je z tytułem magistra. 
16.1.	Wybitni niewidomi w dawnych wiekach 
Według legendy Homer był niewidomy. Jeżeli tak było, jego wkład w rozwój kultury i literatury jest olbrzymi. W starożytności działało wielu niewidomych bardów, którzy zajmowali się opowiadaniem legend, mitów i prawdziwych historii. Wnieśli oni liczący się wkład w rozwój kultury europejskiej. 
Dobrze jest znać legendy, lecz ważniejsze są historyczne postacie. 
Taką postacią był Didymus zwany Ślepym - teolog aleksandryjski w IV wieku naszej ery. Był doktorem Kościoła. Mimo że nie widział od czwartego roku życia, dzięki pracy naukowej ma stałe miejsce w historii Kościoła. Pamiętamy, że wówczas nawet pisma nie było, którym mogli posługiwać się niewidomi. 
W historii narodów wymienia się wielu niewidomych regentów i wodzów, byli to: Ludwik III z Prowansji, Bela II Węgierski, Magnus IV z Norwegii, Izaak II - cesarz bizantyjski, Andronikos IV, - cesarz bizantyjski, Amagono-Mikoto książę japoński, Jan Żiżka wódz Husytów. Temu ostatniemu poświęcimy więcej uwagi. 
Jan Żiżka 
Urodził się ok. 1360 r. - zmarł 1424 r. Był wybitnym przywódcą Husytów. Wzrok utracił jako człowiek dojrzały o wielkim dorobku politycznym i wojskowym. Prace te kontynuował po utracie wzroku. Wtedy też opracował nową strategię walki - obronę spoza powiązanych wozów. Powiązane ze sobą wozy stanowiły fortyfikacje, które łatwo było zdemontować, przejechać nimi w inne miejsce i ponownie stworzyć „warownię”. Czesi pod jego dowództwem skutecznie walczyli z przeważającymi siłami Europy Zachodniej. 
Franciszek Huber 
Urodził się w 1750 r. w Genewie. Wzrok stracił we wczesnej młodości. Zajmował się działalnością naukową w dziedzinie, która zupełnie nie odpowiadała ówczesnym wyobrażeniom o możliwościach osoby ociemniałej. Obecnie też trudno to sobie wyobrazić. Zajmował się pszczelarstwem, prowadził badania życia pszczół i stworzył fundamentalne dzieła z teorii i praktyki pszczelarstwa. Pracował przy pomocy kamerdynera, który pod jego kierownictwem prowadził obserwacje, opisywał spostrzeżenia, a Franciszek Huber dokonywał analiz i uogólnień, wyciągał wnioski i planował dalsze eksperymenty oraz obserwacje. 
Karol Szajnocha 
Drewniana tablica wielkości arkusza papieru, z wąskimi listewkami po bokach oraz kilkanaście cienkich drewnianych linijek. Dzięki temu wynalazkowi powstawały dzieła historyczne i literackie. To nie czary. Tablica ta służyła do pisania. Drewniane linijki wyznaczały na arkuszu kierunek pisania i odstępy między wierszami. 
Karol Szajnocha urodził się w 1818 r. w Komarnie, niedaleko Sambora, zmarł w 1868 r. Jako uczeń, w wieku szesnastu lat dostał się do austriackiego więzienia za działalność patriotyczną i napisanie wiersza o powstaniu listopadowym. W jego mieszkaniu znaleziono mnóstwo zakazanych książek i zapiski do przyszłego dzieła o Jadwidze i Jagielle. W więzieniu zachowywał się dzielnie i godnie. Całą winę brał na siebie, nikogo nie wsypał i nie odpowiadał na pytania. 
Karol Szajnocha stanął przed sądem karnym, oskarżony o uczenie kolegów historii Polski, o kolportaż wierszy patriotycznych i o napisanie kalendarzyka historycznego z datami najważniejszych wydarzeń z dziejów Polski. Został skazany na sześć lat więzienia. Karę odbywał w bardzo ciężkim więzieniu, był skuty kajdanami i przetrzymywany w ciemnościach. Jego ojca również wtrącono do więzienia, gdzie zmarł. 
Karol Szajnocha wyszedł na wolność chory na reumatyzm i szkorbut. Nie mógł kontynuować nauki, gdyż nie miał prawa uczyć się w żadnej szkole. Po wyjściu z więzienia utrzymywał się z dawania prywatnych lekcji historii i publikowania artykułów. Zajmował się również twórczością literacką. Nie zdobył formalnego wykształcenia, był samoukiem. Cechowała go wielka pracowitość i skromność. Pracował dniami i nocami. Mieszkał pod Lwowem w chacie wiejskiej bez podłogi. Po zawarciu małżeństwa zamieszkał we Lwowie. Przed ukończeniem czterdziestu lat zaczął tracić wzrok i po trzech latach, w 1860 r., całkowicie zaniewidział. Ale w dalszym ciągu pracował. Korzystał przy tym z pomocy lektora. 
O jego charakterze świadczy list napisany do wydawcy w 1860 r., w którym czytamy: „Pracuję w moim kalectwie, jak mało kto z najzdrowszych, a jeśli mi praca nie idzie tak sporo, jakby tego wasz i mój własny interes żądał lub jeśli nie mogę przenieść na sobie, abym dawał do druku pracę nie całkiem jeszcze dojrzałą i przetrawioną - nie chciejcie poczytywać mi tego za winę”. 
Prace swoje pisał ołówkiem przy pomocy wyżej opisanej tablicy. Po napisaniu każdego wiersza odkładał jedną linijkę i pisał wiersz następny. Tym sposobem napisał własnoręcznie wiele dzieł historycznych i literackich. 
Karola Szajnochę wysoko cenili współcześni mu: Zygmunt Krasiński, Kornel Ujejski, Narcyza Żmichowska, Henryk Sienkiewicz. Jan Klaczko w pracy o „Aneksji w dawnej Polsce”, wydanej w języku francuskim, pisał: „Szajnocha pozostawił ziomkom swoim w spuściźnie prześliczne dzieło głębokiej treści, bo umiał opisać ich świetne dzieje z cudownym geniuszem, a historia czasów, których dotknął wyszła spod jego pióra wyraźna i żywa. Umiał on bowiem odtworzyć przeszłe dzieje, powoływać do życia zatarte epoki i wykorzystywać z kronik lada słowo lub skromny dokument, by nadać opisowi bijący w oczy koloryt”. 
Był to wiek XIX. Czy jednak jego prace zachowały wartość do naszych czasów? Wielu historyków twierdzi, że tak. Tadeusz Wojciechowski na przykład twierdzi, że teoria normańska Szajnochy jest prawdziwym arcydziełem literackim. Dowody są olśniewające, erudycja świetna, a styl tak piękny, że książkę czyta się jak powieść. 
Barycz pisał, że sugestywnemu urokowi dzieł Szajnochy ulegało zarówno dojrzałe pokolenie historyków, jak i generacja młodsza w osobach profesorów Władysława Konopczyńskiego, Franciszka Bujaka. 
Wydawca „Jadwigi i Jagiełły” Stefan Kuczyński stwierdził, że Karol Szajnocha, obok Joachima Lelewela, otworzył nową kartę w historiografii polskiej. 
Bezsporne i trwałe są więc zasługi Szajnochy jako uczonego historyka i jako świetnego pisarza. Z inspiracji Szajnochy powstała „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki, nie licząc wielu płócien późniejszej sławy. Jego prace historyczne dawały natchnienie Teofilowi Lenartowiczowi i Wincentemu Polowi, Elizie Orzeszkowej i Stanisławowi Wyspiańskiemu, Stefanowi Żeromskiemu i Marii Dąbrowskiej. Z jego dorobku czerpał Henryk Sienkiewicz przy pisaniu „Krzyżaków” i „Trylogii”. 
Karol Szajnocha żył zaledwie 50 lat, przy czym osiem lat jako ociemniały. Mimo krótkiego życia i niepełnosprawności, jego dorobek jest imponujący. 
Warto uświadomić sobie, że nie było wówczas tyflotechniki, Maria Grzegorzewska nie napisała jeszcze „Psychologii niewidomych”, nikt nie wiedział, że można uchwalić ustawę o rehabilitacji osób niepełnosprawnych i wspierać ich zatrudnienie, nie istniał Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z programem „Komputer dla Homera”. 
16.2. Wybitni niewidomi XX wieku 
Taha Husajn 
Urodził się w 1889, zmarł w 1973 r. Był wybitnym intelektualistą egipskim, pisarzem oraz politykiem. 
Pochodził z niezamożnej rodziny. Wzrok stracił w dzieciństwie. Studiował Koran w Egipcie, a następnie studiował na Sorbonie. Utrzymywał się z dawania korepetycji z języka arabskiego. Interesował się starożytną literaturą grecką, dramatem i poezją, prawem oraz historią. 
Po powrocie do Egiptu został profesorem historii, a następnie rektorem uniwersytetu w Aleksandrii i ministrem oświecenia publicznego Egiptu. Jego motto: „Edukacja jest jak woda, którą pijemy, jak powietrze, którym oddychamy”. 
Zwalczał analfabetyzm w Egipcie i walczył o emancypację kobiet. Stworzył wielkie dzieła literackie. Otrzymał tytuły doktora honoris causa uniwersytetów w Oksfordzie, Madrycie i w Rzymie. 
Stanisław Bukowiecki żył w latach 1867-1944, był prawnikiem i ekonomistą. Wzrok utracił wkrótce po ukończeniu studiów prawniczych w Warszawie i ich uzupełnieniu na uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie uzyskał stopień doktora praw obojga. Załamał się i myślał o samobójstwie. Wyjście z depresji ułatwiła matka, która stała się jego lektorką i sekretarką. Czytała mu literaturę i prasę w językach: polskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Pisała pod jego dyktando artykuły ekonomiczne, które zyskały mu uznanie. 
Stał się wybitnym działaczem społecznym i niepodległościowym. Wykazał się wielkim charakterem. Kiedy w 1916 r. został powołany do Tymczasowej Rady Stanu na stanowisko dyrektora departamentu sprawiedliwości, a następnie ministra sprawiedliwości w rządzie Rady Regencyjnej, zarzucano mu zdradę interesów narodowych i kolaborację z Niemcami. Odpowiadał, że powstają warunki do odzyskania niepodległości. Polska będzie potrzebowała kadr urzędniczych, które trzeba zawczasu przygotować, a on właśnie to robi. Okazało się, że miał rację. Jego doświadczenie oraz przygotowane przez niego kadry wkrótce bardzo się przydały. Przygotował do pracy wielu młodych sędziów i prokuratorów, którym wpoił poczucie obowiązkowości oraz bezstronności i sprawiedliwości w wydawaniu wyroków i zarządzeń. 
W II Rzeczpospolitej powierzono mu ważne funkcje państwowe: współorganizację sądownictwa i organizację Prokuratorii Generalnej RP. 
Od 1919 do 1939 r. pełnił funkcję prezesa Prokuratorii Generalnej RP. Zorganizował jej placówki we wszystkich województwach. 
W 1923 r. został wiceprezesem Komisji Kodyfikacji Prawa, której zadaniem było opracowanie jednolitych dla całego kraju kodeksów: cywilnego, karnego, handlowego, wekslowego oraz kodeksu postępowania cywilnego i karnego. 
W czasie okupacji niemieckiej współpracował z ruchem oporu. 
Napisał wiele prac z dziedziny prawa. Charakteryzował się siłą woli oraz zdolnością do przewidywania i działania w długiej perspektywie. Cieszył się ogromnym szacunkiem. 
Lew Pontriagin urodził się w Moskwie 3 września 1908 r., zmarł 3 maja 1988 r., był wybitnym matematykiem. 
Wzrok stracił w wieku 13 lat. Pasjonował się matematyką, lubił i potrafił rysować. Teraz wydawało się to niedostępne. Mimo to zdecydował, że nadal będzie zajmował się matematyką. Wykazał się niezwykłą siłą charakteru i woli. To ułatwiło mu wykorzystanie zdolności. Wrodzona energia i wytrwała praca umożliwiły osiągnięcie szczytów matematycznej wiedzy. 
Jako siedemnastoletni młodzieniec w 1925 r. rozpoczął studia uniwersyteckie, które ukończył z odznaczeniem. Już w 1932 r. został profesorem Uniwersytetu Moskiewskiego, a w 1939 r. został wybrany na członka korespondenta Akademii Nauk ZSRR. 
Prace Pontriagina dotyczą topologii i teorii grup ciągłych - dziedzin matematyki z pogranicza algebry i geometrii. Dziedzinę tę nazwano imieniem Pontriagina. W związku z wykryciem prawa dwojakości, Pontriagin opracował nowy dział matematyki - teorię charakterów grup topologicznych. Teoria ta jest osiągnięciem myśli matematycznej, która wiąże w całość kilka rozległych dziedzin matematyki i przyczynia się do postępu nauki. Jego badania są klasyką matematyki. 
Pontriagina pociągały skomplikowane problemy. Rozwiązał szereg bardzo trudnych zadań, m.in. piąty problem Cartana o topologicznej strukturze zwykłych nieprzerwanych grup. 
W 1939 r. ukazała się monografia Pontriagina „Grupy ciągłe”. Została ona przetłumaczona na język angielski i wydana przez uniwersytet w Princeton (USA). Drugim jego wielkim dziełem była praca pt. „Zasady topologii kombinowanej”. 
Prócz badań topologicznych prowadzonych w instytucie matematycznym Akademii Nauk ZSRR oraz zajęć z aspirantami Uniwersytetu Moskiewskiego, Pontriagin interesował się również problemami nauk stosowanych, niezwiązanymi bezpośrednio z matematyką. Przeprowadził kilka badań w dziedzinie teorii ruchów wahadłowych, mających znaczenie w radiotechnice. 
Biegle posługiwał się zwykłą maszyną do pisania. Jego lektorkami były matka i żona. Nie mógł samodzielnie pisać na tablicy w czasie wykładów. Wzory i wywody pisał więc któryś ze studentów, a on potrafił śledzić zapisywanie na tablicy i poprawić omyłkę. Doskonale słyszał audytorium i wyczuwał je. Wychwytywał najmniejsze poruszenia na sali i nieoczekiwanie zadawał pytanie: „Co jest w tym dla was niezrozumiałe?” Czujność ta zmuszała słuchaczy do skupiania uwagi na wykładzie i umożliwiała przezwyciężanie trudności wynikających z braku wzroku. 
W XX wieku było wielu znanych niewidomych muzyków. A oto kilka nazwisk. 
•	Amerykanin Stevie Wonder, ur. 1950 r., niewidomy od urodzenia, uprawia muzykę pop. 
•	Włoch Andrea Bocelli, ur. 1958 r,. niewidomy od urodzenia, uprawia muzykę operową i pop. Dysponuje wspaniałym tenorem. 
 
Jeff Healey (ur. 1966, zm. 2008) był jednym z najwybitniejszych gitarzystów w skali światowej. Żył zaledwie 41 lat. Wzrok stracił na skutek nowotworu oczu. Na gitarze zaczął grać, gdy miał trzy lata. Komponował głównie utwory bluesowo-rockowe. Był twórcą trio Jeff Healey Band. 
Mieczysław Kosz, niewidomy, wybitny pianista jazzowy, żył w latach 1944 - 1973. Specjalnością jego była muzyka rozrywkowa. Zaliczony został do czołówki polskich jazzmanów. 
Edwin Kowalik, niewidomy pianista polski, żył w latach 1928 - 1997. Wzrok zaczął tracić we wczesnym dzieciństwie. Miał słuch absolutny. Dużo koncertował w kraju i poza granicami. W 1955 r. wystąpił w finale V Konkursu Chopinowskiego i został laureatem. W konkursie w Bukareszcie zdobył trzecią nagrodę i tytuł laureata, w konkursie w Rio de Janeiro w Brazylii zajął szóste miejsce z tytułem laureata. 
Był kompozytorem utworów fortepianowych, piosenek i pieśni. Na konkursie kompozytorskim w Pradze za „Tryptyk” na fortepian otrzymał III nagrodę. 
Niewidomi wnoszą również wielki wkład w rozwój literatury. Z polskich niewidomych literatów można wymienić, m.in.: Andrzeja Bartyńskiego, Jana Grabowskiego, Michała Kaziowa, Eugeniusza Kurczaba, Stanisława Machowiaka, Jerzego Szczygła. 
Mamy w Polsce również wielu niewidomych naukowców, matematyków, informatyków, socjologów, pedagogów, psychologów, a także z innych dziedzin. 
Andrzej Dłużniewski - uznany awangardowy artysta, profesor warszawskiej ASP, w wyniku wypadku drogowego stracił wzrok. Studiował architekturę i filozofię, ale ukończył rzeźbę na warszawskiej ASP. Od 1970 roku wykłada na Wydziale Architektury Wnętrz, w Pracowni Intermediów, którą stworzył. 
Intermedia - pojęcie to określa przestrzeń, którą pozostawiają dziedziny tradycyjne, gdy już nie wszystko da się namalować, sfotografować czy wyrzeźbić. Pozostają jakieś przestrzenie, które trzeba wypełnić. 
W jego twórczości forma jest wtórna w stosunku do pomysłu, prace często są wręcz surowe. W 2000 r. wydał „Odlot”, zbiór zabawnych opowiadań. Napisał je po utracie wzroku w 1998 r. 
Po wypadku zaczął lepić figurki z wosku, które następnie odlewano z brązu. Zajęcia te traktował jako terapię, ale okazało się, że są one czymś więcej. 
Profesor Andrzej Dłużniewski po utracie wzroku nadal wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Nadal tworzy i wystawia swoje dzieła. Gdy jego praca wymaga namalowania czegoś, pomaga mu żona, która jest malarką, lub inny artysta malarz. 
Prof. Dłużniewski wykonuje pracę niezwykłą, mało odpowiednią dla osoby ociemniałej. Ma jednak wyniki i powody do zadowolenia. Czuje się człowiekiem pożytecznym, twórczym, który może zaspokajać swoje potrzeby w pracy pedagogicznej, twórczej i naukowej. 
16.3. Wybitne osoby ze złożoną niepełnosprawnością 
Nawet bardzo ciężka, złożona niepełnosprawność nie przekreśla wszystkich możliwości człowieka. Poniżej przeczytaj o osobach, które udowodniły to twierdzenie. 
Helena Keller 
Żyła w latach 1880-1968 w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. 
We wczesnym dzieciństwie utraciła dwa najważniejsze telereceptory, tj. wzrok i słuch. Do dziesiątego roku życia brak było jakichkolwiek kontaktów z nią. Nie było więc żadnej możliwości nauczenia czegokolwiek. Poza tym rodzice pozwalali jej na wszystko i popełniali inne błędy wychowawcze. Sytuacja Heleny i jej rodziny była znacznie trudniejsza niż w przypadku dzieci tylko niewidomych. Rodzice robili, co mogli, żeby wynagrodzić tak wielkie nieszczęście. Dlatego wzrastała jako dziecko samowolne, złośliwe, zawsze stawiające na swoim. 
W XIX wieku nikt nie zajmował się osobami głuchoniewidomymi. Rodzice więc nie mogli liczyć na żadną pomoc. Zatrudnili młodą nauczycielkę Annę Sullivan. Okazało się, że był to wspaniały pomysł i wybór. 
Anna zastosowała metodę, którą matki stosują na całym świecie, tj. od pierwszego dnia życia dziecka mówią do niego, a dziecko słucha i przyswaja sobie mowę. Helena jednak nie słyszała. Konieczne były inne metody i Anna je znalazła. Pisała palcem na dłoni dziecka nazwy różnych przedmiotów i podawała do ręki te przedmioty. Po kilku miesiącach bardzo żmudnej pracy i braku zrozumienia nastąpił „cud przy pompie”. Anna puściła Helenie strumień wody na rękę, a na drugiej napisała „water” (woda). Helena zrozumiała, że wszystko ma swoją nazwę i od tego momentu zaczęło się systematyczne nauczanie. Helena brała wszystko, co jej wpadło w ręce i dopytywała: „Co to jest?”. Nie był to jednak koniec kłopotów. Nie wszystko można wziąć w rękę albo dotknąć. Nawet nie wszystkie rzeczowniki można tak poznać. Jak podać do rąk: miłość, ojczyznę, radość, solidarność, niebo? Jeszcze gorzej sprawa wygląda z przymiotnikami, czasownikami, przysłówkami. Ładny, źle, myśleć itd. - trudno wytłumaczyć, ale Anna poradziła sobie z podobnymi problemami. Początek był przy pompie, a dalej było już łatwiej. 
Nauczanie to jedno, a wychowanie to drugie. Anna zauważyła, że Helena jest zazdrosna o każdego, kim zainteresuje się nauczycielka. Wykorzystała więc tę cechę do zmuszenia jej do posłuszeństwa. Gdy tylko Helena była nieposłuszna, brała małego chłopca na kolana i bawiła się z nim. 
Dzięki talentowi Anny Sullivan i jej pomocy, Helena ukończyła szkołę średnią i wyższe studia, napisała i obroniła pracę doktorską, opanowała kilka obcych języków. Była pisarką, pedagogiem i działaczką społeczną. Napisała kilka książek, m.in. : „Historia mojego życia” i „Optymizm”. 
January Kołodziejczyk 
Z życiem i działalnością tego niezwykłego człowieka powinni zapoznać się wszyscy, którzy uważają, że brak wzroku jest największym nieszczęściem, że ślepota wszystko tłumaczy i wszystko usprawiedliwia. Z pewnością January Kołodziejczyk jest niedościgłym wzorem, ale kilka procent jego woli, uporu, optymizmu życiowego i wiary w ludzi mogłoby wnieść pozytywne zmiany w życie wielu niewidomych i słabowidzących, a także, a może przede wszystkim, osób bez niepełnosprawności. 
Żył w latach 1889 - 1950. Pochodził z rodziny niezamożnej. Jego ojciec był robotnikiem kolejowym. W tamtych czasach dla robotniczego dziecka zdobycie wyższego wykształcenia nie było łatwym zadaniem. January Kołodziejczyk trudności te pokonał i ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Prowadził badania botaniczne. Napisał rozprawę doktorską i został asystentem w Zakładzie Botaniki w Krakowie. 
Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął pracę w Towarzystwie Kursów Naukowych i w kilku szkołach zawodowych. Stał się cenionym prelegentem. Jego naukowa kariera rozwijała się pomyślnie. 
Rozpoczęły się jednak kłopoty zdrowotne. W 1919 r. wystąpiły pierwsze trudności ze wzrokiem. Konieczne stało się długotrwałe leczenie. W 1920 r. nastąpiło osłabienie nóg i trudności w chodzeniu. Leczenie okazało się nieskuteczne. Od 1923 r. postępowało zesztywnienie kolan i chodzenie stało się możliwe tylko o kulach. Potem rozpoczęło się usztywnianie kręgosłupa. 
Mimo tych trudności nie zrezygnował z pracy naukowej. Nie mógł prowadzić badań terenowych, flory jezior itp. Możliwe okazały się jednak badania laboratoryjne i zajmowanie się zagadnieniami ochrony przyrody. Możliwe były też badania historyczne, np. historii Warszawskiego Ogrodu Botanicznego. 
Pisał artykuły i rozprawy naukowe bardzo cenione przez specjalistów oraz podręczniki, artykuły publikowane w wydawnictwach encyklopedycznych M. Arcta, Książnicy-Atlasu i innych. 
Choroba czyniła postępy. W 1926 r. nastąpiło zesztywnienie kręgosłupa do tego stopnia, że ostatnie 25 lat życia spędził w pozycji siedzącej albo półsiedzącej - z kolanami zgiętymi. W 1927 r. musiał na stałe położyć się do łóżka. Nastąpiło też częściowe zesztywnienie szczęk. Zachował drobne ruchy szczęk, które umożliwiały mówienie, ale jedzenie było możliwe dopiero po wyrwaniu kilku zębów. Przez tak powstałą szczelinę można było podawać pokarm. 
W 1930 r. utracił wzrok w jednym oku, ale drugim mógł nadal posługiwać się. Na zgiętych kolanach kładł deseczkę, a na niej kartkę papieru lub książkę. Jedno oko wystarczało do pisania i do czytania. W ten sposób powstawały nowe artykuły, podręczniki, prace badawcze z historii botaniki, m.in. studia o dawnych zielnikach polskich, studium o Krzysztofie Kluku, reformatorze programu nauk przyrodniczych w szkołach Komisji Edukacji Narodowej. 
Stan jego zdrowia ulegał dalszemu pogarszaniu. W 1934 r. nie mógł już trzymać pióra i pisać. Nie pomogło nawet przywiązywanie pióra do palców. 
January Kołodziejczyk miał zawsze wielu przyjaciół, gdy już nie mógł chodzić, odwiedzali go w domu. Utrzymywał też szerokie kontakty naukowe i towarzyskie przy pomocy telefonu. Był bardzo interesującym rozmówcą. Zawsze miał dobry humor. Był bardzo lubiany. 
Gdy utracił możliwości trzymania w rękach czegokolwiek, nie mógł już pisać i nie mógł prowadzić długich, swobodnych rozmów telefonicznych. Przez ostatnie 10 lat życia miał ramiona złożone w czworobok i mógł tylko trochę poruszać nimi do góry, w prawo i w lewo. W 1938 r. utracił wzrok w drugim oku. Teraz był całkowicie unieruchomiony i niewidomy. 
Wybuchła II wojna światowa. Życie stało się niezmiernie trudne dla wszystkich. Życie Januarego Kołodziejczyka już wcześniej było niewyobrażalnie trudne. Posiadał wielką energię intelektualną i ciągle pracował naukowo. Fizycznie jednak był zupełnie bezradny. Nie mógł nawet muchy odpędzić, ani podrapać się, ani obetrzeć czoła. Mimo tak wielkich ograniczeń potrafił znaleźć niezwykłą kobietę i ożenić się. W drugim roku wojny państwo Kołodziejczykowie przenieśli się z Warszawy do Zalesia pod Piasecznem. I już po kilku miesiącach w nowym miejscu miał dziesiątki znajomych i przyjaciół. Wielka wiedza z różnych dziedzin, szacunek do wszystkich ludzi, niezależnie od wykształcenia, zamożności, pozycji społecznej, szerokie zainteresowania i pogodne usposobienie ułatwiały mu kontakty z ludźmi. 
Miał zawsze poczucie obowiązku i nie unikał go, mimo własnych tak wielkich problemów. Rozpoczął tajne nauczanie, najpierw uczył przedmiotów przyrodniczych kilka licealistek, później grupę gimnazjalistów, którą uczył przyrody, fizyki, literatury polskiej i łaciny. 
Po wojnie zabrał się od razu do pracy. Nawiązał kontakty z wydawcami. Już w 1946 r. opublikował artykuł „O roślinie w podaniach, legendach i symbolice”, a następnie pierwszy powojenny polski podręcznik botaniki dla szkół ogólnokształcących. Po dwóch kolejnych latach ukazała się jego „Botanika” dla wyższego poziomu liceów ogólnokształcących, szkół rolniczych, ogrodniczych, leśnych i zakładów kształcenia nauczycieli. Takiego tempa pracy nie powstydziłby się nawet pełnosprawny, zdolny i pracowity naukowiec. 
January Kołodziejczyk pracował przy pomocy lektorów, którzy czytali mu literaturę fachową i pisali dyktowane teksty. Pracę ułatwiała mu fenomenalna pamięć. Gdy zainteresował go jakiś fragment czytanej książki naukowej, prosił o jego powtórzenie i podanie strony. Treść tego fragmentu oraz numer strony, na której się znajdował pamiętał i wykorzystywał, gdy potrzebował odpowiedniego cytatu. W pamięci zgromadził ogromną wiedzę z zakresu botaniki i swobodnie się nią posługiwał. 
Aż trudno sobie wyobrazić, że człowiek tak ciężko doświadczony potrafił pracować dla dobra nauki i ojczyzny. Przy wielu poważnych ograniczeniach, z których każde wystarczyłoby, żeby uznać go za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, czyli niezdolną do pracy, nie wahał się przed podjęciem wielkiego wyzwania - tajnego nauczania. 
Bez wątpienia, jego życie i dokonania są niezwykłe. Bez wątpienia każdy niewidomy powinien je znać. Mają one wielką wartość rehabilitacyjną. Doświadczenia człowieka o takim dorobku i takich przeciwnościach, które musiał pokonywać, powinni znać też ludzie, którym nic nie brakuje oprócz woli, optymizmu i radości życia. 
 
Michał Kaziów 
Żył w latach 1925-2001. Od najwcześniejszych lat angażował się w walkę z okupantami - współpracował z partyzantką, był kurierem. Po wojnie w czasie służby w Straży Ochrony Obiektów we Wrocławiu, w wyniku wybuchu miny, stracił wzrok i obie ręce. 
Jego losem zainteresowała się Halina Lubicz, która pomagała mu w rozwiązywaniu problemów życiowych przez wiele lat. Dzięki jej pomocy ukończył szkołę średnią i studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na którym również doktoryzował się. 
Był pisarzem, publicystą, znawcą problematyki radiowej. Napisał kilka książek, m.in. „Gdy moim oczom”, „Zdeptanego podnieść”, „A jednak w pamięci”, „Dłoń na dźwiękach”, „Z orchideą”. Napisał też wiele opowiadań, artykułów, felietonów, audycji radiowych, esejów i prac naukowych. 
Stephen William Hawking z Cambridge 
Nie jest niewidomym, ale jest osobą niezwykłą. Urodził się w 1942 r. Jest osobą niepełnosprawną w stopniu, który powinien przekreślić wszystkie jego możliwości życiowe. Od 22 roku życia choruje na stwardnienie zanikowe boczne. Z tego powodu jest prawie całkowicie sparaliżowany, porusza się na wózku inwalidzkim. Nie może też mówić. Z ludźmi porozumiewa się przy pomocy syntezatora mowy. Wypowiedzi swoje pisze przy pomocy klawiatury. Dodać należy, że ma również niesprawne ręce, może poruszać tylko dwoma palcami jednej ręki. 
Mimo to dokonał rzeczy wielkich. Jest wybitnym astrofizykiem i kosmologiem, jednym z najwybitniejszych fizyków teoretyków na świecie, a także pisarzem. Pracuje jako profesor matematyki na uniwersytecie Cambridge i w Kalifornijskim Instytucie Technologii w Pasadenie. Jest członkiem Royal Society, laureatem wielu nagród i doktoratów honoris causa. 
Jego popularnonaukowa książka „Krótka historia czasu” stała się bestsellerem. Napisał też, m.in.: „W poszukiwaniu teorii wszystkiego”, „Teoria wszystkiego” i „Wszechświat w skorupce orzecha”. Jako ciekawostkę warto podać, że w 2009 r. planuje wybrać się w kosmos i intensywnie przygotowuje się do tej wyprawy. 
Zastanów się nad opisanymi przykładami osób ze złożoną niepełnosprawnością. Jest to optymistyczny obraz możliwości człowieka. Warto jednak pomyśleć i o tym, co umożliwiło im osiągnięcie tak wielkich sukcesów. Z całą pewnością sam intelekt, chociażby był najwspanialszy, nie wystarczyłby do tego. Na ich sukcesy złożyła się wybitna inteligencja, upór w dążeniu do celu, wytrwałość, niezwykła pracowitość, pomoc takich ludzi jak żona Januarego Kołodziejczyka, jak Anna Sullivan i jak Halina Lubicz. 
Z pewnością Stephen William Hawking nie odniósłby tak wielkich sukcesów, bez pomocy ludzi, bez specjalistycznego, bardzo drogiego sprzętu, ale wszystko to na nic by się nie zdało, gdyby nie jego intelekt i cechy osobowości. 
16.4. Wybitni niewidomi pracujący na rzecz niewidomych 
Louis Braille 
Urodził się 4 stycznia 1809 r., zmarł w dniu 6 stycznia 1852 r. 
W wieku trzech lat bawił się w warsztacie rymarskim ojca, szydłem zranił się w oko i w wieku pięciu lat stracił wzrok. Rodzice, chociaż byli prostymi ludźmi, troszczyli się o wykształcenie swoich dzieci. W dziesiątym roku życia Ludwik został oddany do szkoły w Coupvray. Tu mógł uczyć się wyłącznie pamięciowo. W 1819 r. rodzice posłali go do Królewskiego Instytutu Valentin Hauy w Paryżu. Tu również nie było dobrego pisma dla niewidomych, posługiwano się książkami tłoczonymi alfabetem łacińskim. O piśmie tym przeczytaj w podrozdziale 15.4.1. 
W 1815 r. Charles Barbier de la Serre - kapitan artylerii, oddał Instytutowi pismo punktowe, które opracował dla wojska. Możesz o tym przeczytać również w wyżej wymienionym podrozdziale. 
Z pismem tym zapoznał się Ludwik Braille i dostosował go do potrzeb osób niewidomych. Opracował bardzo prosty system pisma, które niewidomi mogą czytać i mogą nim pisać przy pomocy ręcznych przyborów, tj. rysika i specjalnej tabliczki. Ludwik Braille uznał, że najlepiej wyczuwalny jest wypukły punkt. I tak z kompilacji sześciu punktów stworzył pismo, które wciąż jest używane przez niewidomych na całym świecie. Na podkreślenie zasługuje fakt, że dzieła tego dokonał mając szesnaście lat. Litery składają się z tylko z jednego, dwóch, trzech, czterech lub pięciu punktów wybranych z sześciu ułożonych w dwóch pionowych kolumnach, po trzy punkty w kolumnie. Litera tak skonstruowana doskonale mieści się pod opuszką palca i jest dobrze wyczuwana. 
System opracowany w 1825 r. przez Ludwika Braille‘a umożliwia: 
a) czytanie i pisanie, 
b) zapisywanie tekstów w różnych językach, 
c) zapisywanie nut, 
d) zapisywanie symboli i wzorów matematycznych, chemicznych i fizycznych. 
Okazało się więc, że system ten rozwiązuje problemy czytania i pisania. Przy jego pomocy można biegle czytać i biegle pisać. Przy głośnym czytaniu dobrzy brajliści dorównują osobom widzącym. Przy cichym czytaniu nie jest to możliwe. Przy zastosowaniu skrótów i stenografii niewidomi mogą pisać bardzo szybko. Niestety, w Polsce nie dopracowaliśmy się brajlowskiej stenografii. Mamy tylko skróty brajlowskie, które są znacznie skromniejsze od stenografii. 
Następnie, ale to już znacznie później, do sześciopunktu dodano po jednym punkcie w każdej kolumnie. W ten sposób możliwe jest utworzenie 255 znaków. Tak rozbudowany brajl służy niewidomym stenotypistom, osobom zajmującym się wyższą matematyką oraz programistom komputerowym. 
Mimo wielkich walorów użytkowych systemu stworzonego przez Ludwika Braille‘a, ówcześni nauczyciele pomysł ten wyśmiali i odrzucili. Podobał się jedynie niewidomym uczniom. Z tych przyczyn pismo to zaczęto stosować oficjalnie w wielu krajach dopiero w drugiej połowie XIX wieku. W ojczyźnie jego wynalazcy trzeba było czekać aż 25 lat na uznanie pisma punktowego. Ludwik Braille był już śmiertelnie chory, kiedy władze podjęły tę decyzję. Niemieccy niewidomi czekali na uznanie brajla aż 54 lata. 
W podrozdziale 7.2. możesz przeczytać o różnych pomysłach ludzi widzących, które nie są przydatne dla niewidomych. Odrzucanie przez widzących specjalistów pisma punktowego jest tego najwymowniejszym przykładem. 
Ludwik Braille był bardzo dobrym uczniem i wykazał się niezwykłymi zdolnościami również w innych dziedzinach. W wieku od 11 do 19 lat otrzymał wiele nagród za prace trykotarskie, za wyniki w gimnastyce, historii, geografii, arytmetyce, retoryce, kompozycji, logice, algebrze, grze na wiolonczeli i fortepianie. Nauczycielem został już w wieku osiemnastu lat. Był też organistą. 
Ludwik Braille żył zaledwie 43 lata, z czego przez 19 lat borykał się z gruźlicą. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Coupvray. Po stu latach jego szczątki przeniesione zostały do Panteonu w Paryżu, gdzie spoczął obok najwybitniejszych Francuzów. Pośmiertnie został odznaczony najwyższym francuskim odznaczeniem Orderem Legii Honorowej. 
Matka Róża Czacka 
Żyła w latach 1876 - 1961. Urodziła się w Białej Cerkwi na Ukrainie. Pochodziła z arystokratycznej rodziny o postawach społecznikowskich i patriotycznych. Róża wychowana została w miłości do Boga, ojczyzny i ludzi. Otrzymała też gruntowne wykształcenie. 
W wieku 22 lat uległa wypadkowi i utraciła wzrok. Szukała pomocy okulistów, ale nie poprzestawała na tym. Nauczyła się brajla, czytała literaturę tyflologiczną, zapoznawała się z warunkami życia niewidomych w Polsce i w innych krajach. Postanowiła zająć się udzielaniem pomocy niewidomym. W 1910 r. powołała do tego celu Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi w Królestwie Polskim. O działalności Towarzystwa przeczytaj w podrozdziale 18.2. 
W 1913 r. utworzyła w Warszawie szkołę dla niewidomych z polskim językiem wykładowym. Wówczas językiem obowiązkowym był rosyjski. W tym samym roku zorganizowała bibliotekę brajlowską. Wówczas brajlowskie książki były przepisywane ręcznie przez wolontariuszy. Tworzyła też warsztaty pracy dla niewidomych. W sierpniu 1917 r. wstąpiła do zakonu. W maju 1918 r. wróciła z Ukrainy do Warszawy, zreorganizowała placówki dla niewidomych i utworzyła Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Siostry wciąż pracują w Laskach i w innych placówkach prowadzonych przez Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi. 
W 1922 r. rozpoczęła budowę ośrodka w Laskach, który stał się przodującą placówką nauczania niewidomych i różnorodnej działalności na ich rzecz. 
We wrześniu 1939 r. Matka Elżbieta Róża Czacka została ranna. Ośrodek, chociaż częściowo zniszczony stał się bazą partyzantów. W czasie powstania warszawskiego w Laskach działał szpital partyzancki. 
W 1945 r. Matka Czacka podjęła na nowo przerwane przez wojnę dzieło. W 1950 r. z powodu złego stanu zdrowia zrezygnowała z dalszej pracy. Zmarła 15 maja 1961 r. 	 Jej proces kanonizacyjny został otwarty w 1987 r. 
Matka Elżbieta rozpoczęła działalność w bardzo trudnych warunkach. Polska znajdowała się pod rozbiorami. Niewidomi nie byli zorganizowani. Było wprawdzie kilka czy kilkanaście niewielkich stowarzyszeń, lecz nie odgrywały one ogólnokrajowej roli. Niewidomi nie mieli pracy, nawet nie wiedzieli, że mogą pracować. Jej praca na rzecz niewidomych przypadła na okres dwóch wojen światowych i wprowadzania w Polsce siłą ustroju socjalistycznego. 
Wzorem dla Róży Czackiej był paryski Instytut dla Niewidomych. Jej celem było stworzenie warunków, w których niewidomi mogliby żyć podobnie jak inni ludzie i cieszyć się ludzką godnością. Dopóki ich losem było przebywanie na utrzymaniu rodzin albo uprawianie żebractwa, nie było to możliwe. Dążyła do tego, żeby niewidomi mogli pracować, a wytwarzane przez nich towary mogły konkurować na rynku. Starała się, żeby niewidomi mogli zdobywać wykształcenie. Uważała, że będą oni przykładem dla innych. Dzieło jej życia jest ciągle żywe i ciągle rozwija się. 
Maurice de la Sizeranne 
Urodził się 30 lipca 1857 r. w Tain, małym miasteczku nad Rodanem. Zmarł 24 stycznia 1924 r. 
Ojciec jego był malarzem i rysownikiem. Pochodził ze starej rodziny francuskiej o obyczajach patriarchalnych, przywiązanej do ziemi i tradycji. Maurycy wyniósł z rodziny tradycje intelektualne i moralne oraz przekonanie o potrzebie poświęcania się dla dobra publicznego. 
Gdy skończył dziewięć lat, w czasie strzelania z łuku, zranił się w oko. Stracił wzrok. Był dzieckiem o żywym umyśle, żądnym wiedzy. Chciał wszystko wiedzieć i rozumieć. Kochał konie i lubił przy nich pracować. Pozostał chłopcem czynnym, przedsiębiorczym, odważnym i wytrwałym. Codziennie uprawiał gimnastykę. 
We dworze była kaplica, młyn, piec do chleba, hodowla jedwabników, winnica i kadzie fermentacyjne do wina, psiarnia i specjalne przestrzenie do hodowania zwierzyny. Była też kuźnia i stolarnia. Maurycego interesowała mechanika i wszystko, co dotykalne i praktyczne. Miał więc wiele sposobności do nauczenia się mnóstwa czynności i poznawania praktycznej wiedzy. Wypytywał robotników o tajniki pracy w każdym rzemiośle. Starał się samodzielnie wykonywać wszystkie prace. Tak opanowywał praktyczną wiedzę i uczył posługiwać się piłą, strugiem, młotkiem i dłutem. Okazało się to bardzo cenne w późniejszym życiu. 
Na podkreślenie zasługuje fakt, że ta arystokratyczna rodzina wykazała niezwykły w tamtych czasach zdrowy rozsądek i nie ograniczała swobody niewidomemu dziecku. Ileż to obecnie rodziców, w trosce o bezpieczeństwo dziecka, nie pozwoliłoby mu przebywać w stolarni, we młynie, kuźni, stajni i innych niebezpiecznych miejscach. 
Rodzice zdecydowali się umieścić Maurycego w szkole dla niewidomych. On sam przyczynił się do podjęcia tej decyzji. Stwierdził: „Jestem niewidomy, chcę być wychowany jak niewidomy”. Najpierw przez rok uczył się w szkole w Arras, prowadzonej przez zakonnice, potem wstąpił do Institution Nationale w Paryżu. Następnie zdobywał wiedzę na Sorbonie. Swobodnie posługiwał się brajlem, robił mnóstwo notatek i streszczeń. 
Wcześniej, dzięki świetnemu opanowaniu brajla, zdobył kwalifikacje pracownika umysłowego. Uczył się też gry na fortepianie, organach i harmonii. Grał na flecie w orkiestrze zakładowej. Doświadczenia te wykorzystywał później do organizowania pomocy niewidomym muzykom. 
Uważał, że najważniejsza jest rodzina. Zakłady dobroczynne - pisał - są tylko paliatywami. Powinny one starać się nie o zastąpienie rodziny, ale dopomagać jej w pracy i staraniu o niewidomego, a miejsce rodziny zająć dopiero wtedy, gdy ona zawiedzie. 
Uważał, że żyć jako niewidomy jest pewną sztuką. A posiąść ją może tylko ten, kto się pogodził z faktem utraty wzroku. I Maurycy pogodził się z niepełnosprawnością. Mimo że był bogaty, utalentowany i świat stał przed nim otworem, utrzymywał ścisłą więź z Instytutem, przyjął posadę nauczyciela muzyki (fletu i fortepianu). Dom jego był zawsze otwarty dla kolegów. Lubił słuchać rozmów nauczycieli, ale sprawy widział znacznie szerzej. Oni interesowali się tylko niewidomymi przebywającymi w Instytucie, on ogarniał myślą, planami i pragnieniami niewidomych z całej Francji. Interesował się losem dorosłych niewidomych i ociemniałych, dla których nie było wówczas zakładów rehabilitacji. 
Maurycy zaczął myśleć o powołaniu stowarzyszenia, wielkiego, bogatego, potężnego, które objęłoby opieką wszystkich niewidomych, zaopiekowało się dzieckiem niewidomym, umieściło w odpowiedniej szkole, podjęło współpracę ze szkołami i dopomagało im w spełnianiu trudnego zadania. Stowarzyszenie miałoby na celu organizowanie życia niewidomych w społeczeństwie i roztaczałoby opiekę nad ludźmi, którzy z racji niepełnosprawności potrzebują pomocy w ciągu całego życia. 
W ten sposób - myślał - wielka idea Valentina Hauy mogłaby być urzeczywistniona. Dlaczego niewidomi nie mieliby mieć swego czasopisma? Dlaczego muzycy niewidomi nie mogliby mieć do dyspozycji nut, które pozwoliłyby im rywalizować z muzykami widzącymi? W brajlu należałoby dostarczać niewidomym wszystkiego, co jest potrzebne do korzystania z dóbr kultury. 
Uważał, że trzeba zacząć od zbadania brajla, ażeby móc wydobyć z niego wszystkie możliwości. Wymyślił sposób dwustronnego drukowania książek, który zmniejszał rozmiary książek i dawał 50 proc. oszczędności papieru. 
Już tytuł pierwszej broszury Maurycego de la Sizeranne „Niewidomi pożyteczni”, wydanej w 1881 r. jest programem. Uważał, że niewidomy jest takim człowiekiem jak inni ludzie. Ma mniejsze możliwości, jest jednak zdolny do pracy pod warunkiem, że mu się dobierze odpowiednie zajęcie. Broszura ta została napisana przystępnie i zawierała rozdziały: Ociemniały rzemieślnik, Stroiciel, Nauczyciel muzyki, Organista, Kantor. Wszystko to wówczas było nowością. 
Zapragnął wcielić w życie wynalazki Valentina Hauy i Ludwika Braille‘a. Do tego celu chciał powołać szeroki ruch na rzecz ociemniałych. Służyć temu miały: opracowanie skrótów brajlowskich (1882), pierwsze numery czasopisma w brajlu (1883 - 84) i Biblioteka Brajlowska (1884). 
Brajlowskie czasopismo „Louis Braille” było łącznikiem między niewidomymi. Cel pisma: „Jednoczyć wszystkich niewidomych czytających po francusku, informować ich o wszystkim, co może dla nich być pożyteczne, a czego gdzie indziej dowiedzieć się nie mogą”. Założenie to jest aktualne do dzisiaj. 
W każdym numerze „Louis Braille” znajdowały się informacje o problematyce poruszanej w czasopismach angielskich, francuskich i niemieckich. W innych krajach zaczęto przedrukowywać artykuły z francuskich czasopism. Tak powstała międzynarodowa wymiana doświadczeń i współpraca w rozwiązywaniu problemów osób niewidomych. 
Uważał, że sami niewidomi nie będą mogli rozwiązywać wszystkich problemów. Niezbędna jest pomoc osób widzących. Dlatego wydawał dla nich w zwykłym druku pisemko „Valentin Hauy”. 
Pracę dla niewidomych i z niewidomymi podzielono na trzy działy: Konferencja, Muzeum i Biblioteka. 
Czytamy: „Będziemy studiować nowe wynalazki, dyskutować nad nimi i nad nowymi projektami, które zostały przedstawione redakcji „Valentin Hauy”. Konferencje - to jakby laboratorium, pracownia poszukiwań, w której wytyczy się zasady tyflologii. Muzeum i Biblioteka imienia Valentina Hauy są do pewnego stopnia uzupełnieniem Konferencji, zbiorem materiałów niezbędnych do prac laboratoryjnych”. Muzeum jest zbiorem przyrządów używanych przez ociemniałych dawniej i obecnie. 
Powoli Maurycy de la Sizeranne montował kółka ogromnego mechanizmu, otaczał się gronem współpracowników, którzy władali językami obcymi. Już w wieku 30 lat zdobył wielkie międzynarodowe uznanie. Podróżował po wielu krajach i przenosił na francuski grunt ich doświadczenia oraz osiągnięcia tyflotechniki. Przygotowywał wiele międzynarodowych kongresów i stał się punktem centralnym wielkiego międzynarodowego ruchu tyflologicznego. 
28 stycznia 1889 r. powstało Stowarzyszenie im. Valentina Hauy. Czytamy: „Oto nasz statut: pomagać niewidomym wszelkich stanów i wszelkimi sposobami. Rozszerzać zainteresowanie ruchem na korzyść ociemniałych i jednoczyć osoby, które się nimi interesują. 
Wyszukiwać i polecać najlepsze metody nauczania umysłowego i fachowego. Zwiększać ilość książek do użytku niewidomych, zredukować cenę książek, udostępnić je wszystkim za pomocą bibliotek wędrownych. 
Popierać udoskonalanie narzędzi specjalnych i aparatów, starać się uzyskać obniżenie ich ceny i popularyzować je w miarę możności. 
Popierać wszelkie ulepszenia i udoskonalenia, które są niewidomym pożyteczne, wyjednywać u władz, u administracji, aby były podjęte wszystkie kroki niewidomym przychylne. 
Studiować i popularyzować sposoby zapobiegania utracie wzroku. Wystarać się o to, aby niewidomi mogli korzystać z dobrodziejstw instytucji filantropijnych założonych dla wszystkich potrzebujących pomocy. 
Opiekować się ociemniałymi dziećmi, zachęcać rodziców i udzielać im wszelkich wskazówek dotyczących wychowania i wykształcenia dzieci. 
Studiować, polecać, stosować najlepsze systemy pomocy, opieki, poparcia moralnego i materialnego dla dorosłych niewidomych pracowników. 
Wszystkie te działy stworzone już, żywotne - jednoczymy dziś w jedno wielkie dzieło. Stowarzyszenie, które jednoczy czasopismo „Valentin Hauy” Konferencję, Bibliotekę i Muzeum imienia Valentina Hauy - nie może być niczym innym jak tylko Stowarzyszeniem im. Valentina Hauy”. 
Słowa te, mimo że zostały zapisane w XIX wieku, zachowały aktualność do dzisiaj. Maurycy de la Sizeranne napisał wiele tekstów, nad którymi warto się pochylić. Wykazał bowiem niezwykłą przenikliwość i zrozumienie potrzeb osób niewidomych. Był przekonany, że niewidomi muszą mieć rzeczywisty wpływ na wszystko, co ich dotyczy. 
Po wybuchu I wojny światowej wpływy Towarzystwa uległy osłabieniu, kadry zostały rozproszone przez mobilizację, ale niewidomi współpracownicy trwali na stanowisku. Przed Stowarzyszeniem im. Valentina Hauy stanęło wielkie zadanie - pomoc ociemniałym żołnierzom i cywilom, którzy wzrok utracili na skutek działań wojennych. Wielkie dzieło Maurycego de la Sizeranne wyszło z tej próby silniejsze moralnie, a nawet materialnie. Przybyły nowe działy. 
Wewnątrz Stowarzyszenia zorganizował Patronat. Był to ostatni z działów przez niego stworzonych. Wielką jego troską stało się zatrudnienie niewidomych. Wyszukiwał stanowiska, na których mogą pracować. Zorganizował regularne pośrednictwo pracy. 
W okresie 35 lat Maurycy de la Sizeranne kierował rozwojem tego dzieła, inicjował nowe poczynania, zachęcał do wysiłku i wytrwałości. 
Powołana Komisja Studiów Naukowych miała na celu racjonalne zorganizowanie życia niewidomych. Zajmowała się, np. opracowaniem zegarków z oznaczeniem wypukłym, studiowała możliwości dostosowania barometrów i termometrów, zabawek tyflologicznych oraz gier towarzyskich. Ogłaszała konkursy na ich opracowanie. Wprowadziła miary z podziałką o wypukłych stopniach (metry sztywne i metry giętkie). 
Ostatnie lata Maurycy spędził w Tain, w domu rodzinnym. Mimo tak wielkich dokonań, zastanawiał się: „Czy zrobiłem wszystko, co mogłem i co powinienem zrobić?” 
17. Definiowanie i orzekanie niepełnosprawności 
W literaturze naukowej, w przepisach prawnych oraz w języku potocznym funkcjonują określenia: „niepełnosprawność”, „kalectwo”, „inwalidztwo”, „ułomność”, „odchylenie od normy”, „upośledzenie”, „niedorozwój”,”uszkodzenie”. 
W pracy tej używane są określenia: „niepełnosprawność”, „osoby niepełnosprawne”, gdyż jest to polski termin i dobrze oddaje istotę rzeczy. Lepiej jeszcze mówić o „osobach z niepełnosprawnością”. Takie określenie bowiem kładzie nacisk na osobę, której jedną z cech, najczęściej nie najważniejszą, jest niepełnosprawność. 
W przypadku osób z niepełnosprawnością wzrokową, używane są określenia: „niewidomi”, „słabowidzący”, „ociemniali”, „nowo ociemniali”, „osoby z uszkodzonym wzrokiem”. Nie ma potrzeby sięgać do określeń dawnych, przestarzałych, np.: „niedowidzący”, „osoby z resztkami wzroku”, „osoby z wadami wzroku”. Określenia stosowanych terminów znajdziesz w rozdziale 19. 
17.1. Ogólne definicje niepełnosprawności 
Według Europejskiego Forum Niepełnosprawnych: 
„Osobą niepełnosprawną jest jednostka w pełni swych praw, znajdująca się w sytuacji upośledzającej ją na skutek barier środowiskowych, ekonomicznych i społecznych, których z powodu występujących u niej uszkodzeń nie może przezwyciężać w taki sposób, jak inni ludzie. Bariery te zbyt często są zwiększane przez deprecjonujące postawy ze strony społeczeństwa”. 
W Uchwale Sejmu RP z 1 sierpnia 1997 r. - Karta Praw Osób Niepełnosprawnych przyjęto następującą definicję: „Niepełnosprawne są to osoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi”. 
W Ustawie z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji społecznej i zawodowej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przyjęto, że: „Niepełnosprawnymi są osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia wypełnianie ról społecznych, a w szczególności ogranicza zdolność do wykonywania pracy zawodowej, jeżeli uzyskały orzeczenie o zakwalifikowaniu do jednego z trzech stopni niepełnosprawności albo orzeczenie o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy, a jeżeli nie ukończyły 16 roku życia - orzeczenie o rodzaju i stopniu niepełnosprawności”. Na tej podstawie orzeka się niepełnosprawność i jej stopnie. 
Do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę: niezdolną do podjęcia zatrudnienia, zdolną do wykonywania zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej albo zakładzie aktywizacji zawodowej, wymagającą niezbędnej, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. 
Do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności - zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, zdolną do wykonywania zatrudnienia na stanowisku pracy przystosowanym odpowiednio do potrzeb i możliwości wynikających z niepełnosprawności, wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, częściowej lub okresowej pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. 
Do lekkiego stopnia niepełnosprawności - zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, zdolną do wykonywania zatrudnienia, nie wymagającą pomocy innej osoby w celu pełnienia ról społecznych. 
Zaliczenie do stopnia niepełnosprawności może być orzeczone na stałe (gdy stan zdrowia nie rokuje poprawy) lub okresowo (gdy stan zdrowia może się poprawić). 
Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi przeciwwskazania do podjęcia pracy, ale pracodawca musi zapewnić odpowiednie warunki pracy uwzględniające potrzeby wynikające z niepełnosprawności. 
Z powyższej definicji i zasad orzekania stopni niepełnosprawności wyraźnie widać, jakie trudności miał prawodawca. Z jednej strony przyjął zasadę, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym i umiarkowanym jest niezdolna do pracy. Z drugiej zaś nie chciał osób tych pozbawić możliwości podejmowania zatrudnienia. Praca zawodowa bowiem jest ważnym czynnikiem kompleksowej rehabilitacji, podstawą utrzymania i rozwoju, funkcjonowania społecznego. Stąd osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności nie są zdolne do pracy, ale mogą pracować. 
O niepełnosprawności i jej stopniach orzekają Powiatowe Zespoły ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Orzeczenia wydane przez zespół służą do celów pozarentowych. Osoby, u których orzeczono niepełnosprawność mogą korzystać z przewidzianych form pomocy i uprawnień, tj.: 
•	ulg podatkowych, ulg komunikacyjnych, zwolnień z opłat radiowo-telewizyjnych, z rehabilitacji, np. uczestnictwa w terapii zajęciowej i turnusach rehabilitacyjnych, 
•	w zakresie rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia - uzyskanie odpowiedniego zatrudnienia, korzystanie ze szkoleń (w tym specjalistycznych), przyjęcie do ośrodków szkolenia zawodowego, podleganie przywilejom pracowniczym osób niepełnosprawnych, 
•	w zakresie pomocy społecznej - korzystanie z pomocy świadczonej lub organizowanej przez pomoc społeczną (np. Ośrodek Pomocy Społecznej), z usług socjalnych i opiekuńczych oraz z uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego. 
Niestety, większość wymienionych form pomocy przyznawana jest na zasadach uznaniowych. Stąd ich wymienienie poprzedzone zostało słowem „mogą”. W wielu przypadkach takie ujęcie problemu jest niekorzystne i co najmniej utrudnia korzystanie z uprawnień wymienionych w Ustawie. 
17.2. Definiowanie niepełnosprawności z tytułu uszkodzonego wzroku 
Zasady omówione w podrozdziale 17.1. stosowane są do wszystkich rodzajów niepełnosprawności. Konieczne są więc dodatkowe określenia i zdefiniowanie zasad odnoszących się do niepełnosprawności z tytułu uszkodzonego wzroku. 
Tu również, w dziełach naukowych, prawodawstwie i języku potocznym funkcjonuje wiele określeń, które utrudniają orientację w problematyce. Używamy określeń: ślepota, utrata lub uszkodzenie wzroku, niepełnosprawność wzrokowa. Osoby z uszkodzonym wzrokiem nazywane są: ociemniałymi, niewidomymi, ślepymi, ślepcami, ciemnymi, słabowidzącymi i niedowidzącymi. Niektóre z tych określeń mają ujemne zabarwienie. Niekiedy ludzie widzący używają ich bez złych intencji, bez świadomości, że mogą komuś sprawiać przykrość. Niewidomi natomiast określenia, np. „ślepy” czy „ciemny” odbierają jednoznacznie negatywnie. 
Ta wielość terminologiczna wynika z doświadczeń historycznych oraz potrzeb. Występuje tu potrzeba zróżnicowania tych osób ze względu na rodzaj i stopień uszkodzenia wzroku, okresu życia, w którym nastąpiła utrata bądź uszkodzenie wzroku oraz przyczyn zaistnienia niepełnosprawności. Konieczne jest stosowanie różnych określeń do różnych celów. O zróżnicowaniu osób z uszkodzonym wzrokiem możesz przeczytać w podrozdziale 3.3. 
W tym miejscu zwróć tylko uwagę na wielość określeń tej niepełnosprawności i na fakt, że w większości przypadków, osoby nazywane niewidomymi, nie są niewidome, tylko bardziej lub mniej słabowidzące. 
Występuje też niejednolite definiowanie niepełnosprawności wzrokowej. Wynika to z potrzeb medycznych, prawnych, rehabilitacyjnych i społecznych. 
Ślepota całkowita, czyli medyczna, oznacza utratę wzroku. Osoba, do której określenie to można stosować, nie ma nawet poczucia światła. Takich osób jest jednak bardzo mało, chyba mniej niż jeden procent całej populacji niewidomych i słabowidzących. Pozostałe osoby dysponują poczuciem światła, możliwościami lokalizacji źródła światła, rozróżniają kolory, czytają powiększony druk, często zwykły druk. Sytuacja życiowa i psychologiczna osób całkowicie niewidomych jest zdecydowanie inna niż osób, które dysponują chociażby niewielkimi możliwościami widzenia. Im możliwości te są większe, tym mają większe praktyczne znaczenie. Ale nawet tylko poczucie światła ma psychologiczne wartości. O różnicach między niewidomymi i słabowidzącymi możesz przeczytać w podrozdziale 4.1. 
Zgodnie z zaleceniami Światowej Rady Pomocy Osobom Niewidomym przy Organizacji Narodów Zjednoczonych za ślepotę uznaje się: 
•	zupełny brak wzroku, 
•	ostrość wzroku nie przekraczającą 1/20 normalnej ostrości widzenia lepszego oka przy zastosowaniu szkieł korekcyjnych, 
•	ograniczenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w 20 stopniach. 
Do słabowidzących zalicza się osoby, których ostrość wzroku po korekcji mieści się w przedziale od zdolności do wyczucia światła do 0.3 normalnej ostrości widzenia. 
Z porównania pojęć: „niewidomi” i „słabowidzący” wynika, że pojęcia te są nieostre, nieprecyzyjne i w znacznej mierze obejmują te same osoby. 
O zróżnicowaniu osób z uszkodzonym wzrokiem przeczytać możesz w podrozdziale 3.3. oraz w podrozdziale 4.1. 
17.3. Stopnie niepełnosprawności wzrokowej 
Znaczny stopień niepełnosprawności z tytułu uszkodzenia wzroku orzekany jest u osób, których ostrość widzenia lepszym okiem, po korekcji szkłami, wynosi do 2,5/50. Takie określenie oznacza, że słabowidzący z odległości 2,5 metra widzi to, co osoba prawidłowo widząca widzi z odległości 50 metrów. W uproszczeniu taka ostrość widzenia jest na poziomie do 5 proc. normalnej ostrości. Drugim wskaźnikiem jest pole widzenia, jeżeli jest ono zawężone do co najmniej 20 stopni, przy czym ostrość widzenia może być nawet stuprocentowa. 
Umiarkowany stopień niepełnosprawności orzekany jest u osób, których ostrość widzenia nie przekracza 10 proc. normalnej ostrości lub pole widzenia zawężone jest do 30 stopni. 
Do lekkiego stopnia niepełnosprawności zaliczane są osoby z mniejszymi uszkodzeniami narządu wzroku, w tym jednooczne. Osoby te nie są prawnie uznawane za niewidome. 
Ponadto przy kwalifikowaniu uwzględnia się inne czynniki. Jeżeli grozi odwarstwienie siatkówki i w konsekwencji utrata bądź znaczne pogorszenie wzroku, jeżeli nawet aktualna ostrość i pole widzenia są lepsze niż wynika to z podanych norm, u danej osoby orzekany jest wyższy stopień niepełnosprawności. Podobnie na podwyższenie stopnia niepełnosprawności wpływa postępujące zwyrodnienie barwnikowe siatkówki i inne schorzenia. Z tych względów zdecydowana większość osób prawnie uznanych za niewidome, dysponuje użytecznymi, niekiedy znacznymi możliwościami widzenia. Według obowiązującego prawa bowiem, za praktycznie niewidome uważane są także osoby słabowidzące, które w odpowiednich warunkach oświetleniowych funkcjonują podobnie jak osoby pełnosprawne. 
17.4. Konsekwencje przyjętej definicji niepełnosprawności i zasad jej orzekania 
Definicje niepełnosprawności opisane w podrozdziałach 17.1. i 17.2. oraz zasady orzekania stopni niepełnosprawności są bardzo niekorzystne. Są one szerokie, pojemne i umożliwiają orzekanie niepełnosprawności u wielkiej liczby osób. 
Nie są wystarczające też tylko trzy stopnie niepełnosprawności do precyzyjnego opisu jej natężenia i rodzaju, nie mówiąc już o niepełnosprawnościach złożonych. Na mocy tych przepisów oraz z powodów pozamerytorycznych w Polsce jest bardzo dużo osób niepełnosprawnych, w tym również rencistów. Polska zajmuje pod tym względem wysoką pozycję wśród krajów europejskich. 
Fakt, że są tylko trzy stopnie niepełnosprawności, powoduje konieczność orzekania tego samego stopnia niepełnosprawności u osób: 
•	o różnych rodzajach niepełnosprawności, występujących w różnym nasileniu, 
•	w przypadkach, w których występuje kilka niepełnosprawności jednocześnie. 
Jest to niekorzystne z wielu względów. Po pierwsze uniemożliwia dostosowanie rodzaju i zakresu pomocy do obiektywnych potrzeb. Inna pomoc potrzebna jest osobie poruszającej się na wózku inwalidzkim, inna osobie całkowicie niewidomej, inna osobie głuchej, a jeszcze inna osobie z upośledzeniem intelektualnym. 
Po drugie powoduje, że pomocą obejmuje się miliony osób, w tym wiele takich, którym z tytułu ich niepełnosprawności potrzebna jest minimalna pomoc. W rezultacie, mimo że nakłady na ten cel są olbrzymie, pomoc jaką otrzymują osoby niepełnosprawne jest skromna. 
Po trzecie utrudnia otoczeniu właściwą ocenę ograniczeń i możliwości osób niepełnosprawnych. Utrudnia też im samym poznanie istoty swojej niepełnosprawności. 
Taki stan prawny powoduje, że znaczny stopień niepełnosprawności orzekany jest w stosunku do osób, które nie są zdolne do niczego, nie potrafią jeść samodzielnie, zapewnić sobie bezpieczeństwa, a nawet wykonywać jakichkolwiek celowych ruchów. Są osoby tak ciężko poszkodowane, które nawet nie wiedzą, że są niepełnosprawne, nie kontaktują się z otoczeniem, i którym oprócz zapewnienia pielęgnacji nic pomóc nie można. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 17.3., znaczny stopień niepełnosprawności orzekany jest również u osób, które zachowały użyteczne możliwości widzenia. Osoby, nawet całkowicie niewidome, mogą pracować zawodowo, założyć rodziny, wychowywać dzieci i pełnić różne role społeczne. Ich sytuacja życiowa jest bez porównania lepsza od osób, które do niczego nie są zdolne. Nawet osoba całkowicie niewidoma jest bez porównania w lepszej sytuacji od tej, która nie chodzi, nie mówi, nie widzi, nie słyszy i niczego nie rozumie. 
Istnieje duży nacisk stowarzyszeń działających na rzecz osób niepełnosprawnych na rozszerzanie uprawnień na coraz to liczniejsze grupy osób niepełnosprawnych i opór przed różnicowaniem tych uprawnień. Jest to uzasadnione z ich punktu widzenia, lecz nieuzasadnione ze względu na potrzeby osób niepełnosprawnych w stopniu najwyższym. Takie kryteria orzekania, zwłaszcza stopnia znacznego i umiarkowanego, powodują nieporozumienia, podejrzenia o symulację, wyłudzanie uprawnień itp. 
Ważne jest, aby każdy, kto pracuje z osobami niewidomymi i słabowidzącymi, kto ma z nimi kontakty, kto chce im pomagać, zrozumiał pozorne nieprawidłowości i umiał odrzucić potoczne poglądy na ten temat. 
W tym miejscu należy podkreślić, że podane warunki orzekania niepełnosprawności z tytułu utraty lub poważnego osłabienia wzroku nie tłumaczą wszystkich przypadków. Bywa, że orzeka się niepełnosprawność z powodów pozamedycznych. Warto jednak wiedzieć, że przypadki wyłudzenia orzeczenia niepełnosprawności nie są tak liczne, jak mogłoby wynikać z obserwacji. Niełatwo bowiem, bez specjalistycznych badań, tylko na podstawie obserwacji, ocenić, jaki jest rzeczywisty stan wzroku obserwowanej osoby. 
Trudność tę pogłębia fakt, że jedne osoby bardzo dobrze wykorzystują pozostałe możliwości widzenia, a inne o wiele gorzej. Na podstawie tylko obserwacji, łatwo dojść do wniosku, że osoba, która umiejętnie wykorzystuje pozostałe niewielkie możliwości widzenia i zachowuje się swobodnie, widzi dobrze. Łatwo też uznać osobę nieuważną, rozkojarzoną i niezbyt zaradną, za „bardziej niewidomą”. 
17.5. Osoby niewidome i słabowidzące w liczbach 
Nie dysponujemy dokładnymi statystykami dotyczącymi osób z uszkodzonym wzrokiem. Według badań GUS-u z 1995 r., w Polsce 507 000 osób w wieku piętnastu lat i więcej miało osłabiony wzrok. Są to osoby ze znacznym, z umiarkowanym i lekkim stopniem niepełnosprawności z tego tytułu. Szacunkowo możemy przyjąć, że około 100 tysięcy osób zostało zakwalifikowanych do znacznego i umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Są to osoby prawnie zaliczone do niewidomych. Z liczby tej tylko od sześciu do ośmiu tysięcy stanowią osoby całkowicie niewidome. Pozostałe dysponują niewielkimi, niekiedy znacznymi możliwościami widzenia. Dodać należy, że kilka tysięcy niewidomych i słabowidzących obciążonych jest dodatkowymi niepełnosprawnościami. Są wśród nich i tacy, u których całkowita utrata wzroku jest zdecydowanie mniejszą niepełnosprawnością w porównaniu z innymi, którymi są obciążeni, np. głębokie niedorozwoje umysłowe, całkowity paraliż, ciężkie psychozy. 
Według statystyk Polskiego Związku Niewidomych, których nie można uznać za doskonałe, w Polsce około pięć tysięcy dzieci do piętnastego roku życia posiada uszkodzony wzrok w stopniu znacznym lub umiarkowanym. 
Tak liczna grupa dzieci, młodzieży i dorosłych osób z uszkodzonym wzrokiem stawia przed organami władzy rządowej i samorządowej, a także przed organizacjami pozarządowymi poważne zadania. Osoby te bowiem potrzebują różnorodnej pomocy medycznej, edukacyjnej, rehabilitacyjnej i socjalnej. 
17.6. Przyczyny uszkodzeń wzroku 
Istnieje wiele przyczyn uszkodzeń wzroku. Do najważniejszych należą: dziedziczenie, zaburzenia wrodzone, spowodowane uszkodzeniami w okresie życia płodowego i porodu, wcześniactwo, niektóre choroby zakaźne, np.: różyczka, świnka, ospa wietrzna, odra, toksoplazmoza, niektóre choroby układowe, np. cukrzyca, zatrucia, urazy mechaniczne, termiczne, chemiczne, awitaminoza, barwnikowe zwyrodnienie siatkówki, nabyte schorzenia układu wzrokowego, np. jaskra, zwyrodnienie plamki związane z wiekiem. 
Każda z tych przyczyn inaczej uszkadza wzrok i wywołuje inne skutki fizyczne oraz psychiczne. Dziedziczenie ślepoty stanowi również duży problem psychiczny, gdyż wywiera wpływ na życie rodzinne - założenie rodziny, posiadanie dzieci. Na ten temat możesz więcej przeczytać w podrozdziale 12.4. 
Przyczyny powodujące uszkodzenia wzroku, mogą powodować również wystąpienie innych defektów, np. upośledzenia sprawności fizycznej lub umysłowej. W takim przypadku skutki niepełnosprawności są o wiele większe. 
I tak - cukrzyca, oprócz utraty wzroku, może powodować inne ograniczenia. Osoba chora na cukrzycę jest słabsza fizycznie, szybciej ulega zmęczeniu, częściej występują u niej stany złego samopoczucia. 
O problemach osób, u których uszkodzenie wzroku występuje wraz z innymi niepełnosprawnościami możesz przeczytać w podrozdziale 4.8. 
17.7. Inne spojrzenie na definiowanie i orzekanie niepełnosprawności 
Z dotychczasowych rozważań wynika, że niepełnosprawność ma wiele wymiarów. Jej podstawą jest defekt fizyczny, sensoryczny, psychiczny lub intelektualny. Skutki niepełnosprawności występują w różnych, może nawet we wszystkich, dziedzinach życia. Niepełnosprawność ma też wymiar społeczny. 
Z lektury „Przewodnika...” możesz poznać wiele aspektów niepełnosprawności, przekonać się, że nic nie jest tak proste, jak mogłoby się wydawać, że w tej dziedzinie występuje wiele nieporozumień, nieprawidłowych poglądów, ocen i opinii. Jedną z głównych nieprawidłowości natury prawnej jest podział niepełnosprawności na trzy stopnie. Czytałeś o tym w podrozdziale 17.1. oraz w podrozdziale 17.3. Z ich treści jasno wynika, że nie jest to prawidłowy stan rzeczy. Pisanie jednak i mówienie o podobnych zagadnieniach jest uznawane za „niepoprawne politycznie”. 
Wszyscy niepełnosprawni potrzebują pomocy, nie należy różnicować ich potrzeb itd. Takie są poglądy prawodawców, stowarzyszeń działających na rzecz osób niepełnosprawnych i wielu osób niepełnosprawnych, zwłaszcza tych z umiarkowanym i lekkim stopniem niepełnosprawności. Poglądy te są nieprawidłowe ze względów merytorycznych - wynikają z dążeń do korzystania z uprawnień przysługujących osobom niepełnosprawnym. 
Mimo „nieprawomyślności politycznej”, warto podjąć próbę innego podejścia do tego zagadnienia. Nie wszystkie osoby niepełnosprawne bowiem są jednakowe, nie wszystkie są równe i nie wszystkie potrzebują jednakowej pomocy, a są i takie, które pomocy nie potrzebują niemal zupełnie. 
Jak mogłeś przeczytać w podrozdziale 17.3., podział osób niepełnosprawnych na trzy stopnie jest wysoce niewystarczający. Jeżeli uwzględnimy: różne rodzaje niepełnosprawności, niepełnosprawność występującą w różnym stopniu oraz niepełnosprawności złożone, twierdzenie to stanie się oczywiste i bezsporne. Jeżeli tak, jasne stanie się, że utrzymywanie prawnych podstaw obecnego podziału na trzy stopnie niepełnosprawności jest niesprawiedliwe ze względów społecznych oraz szkodliwe ze względów rehabilitacyjnych. Powoduje również negatywne skutki ekonomiczne, przede wszystkim nieefektywne wykorzystywanie wielkich nakładów ze środków publicznych na pomoc osobom niepełnosprawnym. 
Adresaci tej publikacji nie mają możliwości zmiany istniejącego prawa. Jednak im więcej osób uświadomi sobie nieprawidłowości w tej dziedzinie, tym będą większe szanse na zmianę wadliwych norm prawnych. 
Można zaproponować, np. podział na pięć stopni niepełnosprawności oraz kryteria orzekania tych stopni. W publikacji tej nie można zaproponować rozwiązań w pełni uwzględniających wszystkie aspekty wszystkich rodzajów niepełnosprawności oraz problemów wiążących się z występowaniem dwu lub więcej niepełnosprawności u jednej osoby. Do ich pełnego uwzględnienia konieczna byłaby współpraca wielu specjalistów różnych dziedzin rehabilitacji. Nie istnieją możliwości zorganizowania podobnej współpracy. Byłoby to możliwe, gdyby pracę tę podjęło jakieś stowarzyszenie, lepiej związek stowarzyszeń, np. Polskie Forum Osób Niepełnosprawnych. Inicjatywa taka jednak nie została podjęta. Dlatego propozycje te zostaną ograniczone do niepełnosprawności wzrokowej. Oczywiście, przy najwyższych stopniach niepełnosprawności muszą być uwzględnione konsekwencje innych niepełnosprawności. Jest to konieczne, gdyż wbrew niemal powszechnym poglądom, utrata wzroku nie jest najgorszą niepełnosprawnością 
Jak już wspomniano, można zaproponować podział na pięć stopni niepełnosprawności. Są to: 
a) stopień najwyższy, 
b) bardzo wysoki stopień niepełnosprawności, 
c) znaczny stopień niepełnosprawności, 
d) umiarkowany stopień niepełnosprawności, 
e) lekki stopień niepełnosprawności. 
Najwyższy stopień niepełnosprawności orzekany byłby u osób, które nie są zdolne do samodzielnej egzystencji, ani do pracy zawodowej w żadnym charakterze. Stopień ten byłby orzekany w przypadku: 
•	osób z głębokimi upośledzeniami intelektualnymi i rozległymi upośledzeniami fizycznymi, które nie są zdolne do wykonywania czynności samoobsługowych, samodzielnego przyjmowania posiłków, zapewnienia sobie bezpieczeństwa 
•	osób z ciężkimi psychozami, niebezpiecznych dla siebie i dla otoczenia. 
U osób z najwyższym stopniem niepełnosprawności, np. ślepota mogłaby być tą łagodniejszą niepełnosprawnością. Mogłaby też zupełnie nie występować, gdyż wymienione niepełnosprawności są na tyle poważne, że przekreślają jakiekolwiek możliwości tych osób. Są osoby tak ciężko poszkodowane, że nie ma z nimi żadnego kontaktu, nie chodzą, nie siedzą, nie mówią i na dobrą sprawę, nie wiadomo, czy widzą, czy słyszą i czy cokolwiek rozumieją. 
Bardzo wysoki stopień niepełnosprawności orzekany byłby w stosunku do osób, które nie są zdolne do samodzielnej egzystencji, są jednak zdolne do pracy w szczególnych warunkach lub pracy, do której posiadają szczególne predyspozycje. Ten stopień niepełnosprawności orzekany byłby u osób, np.: 
•	całkowicie sparaliżowanych o dużej sprawności umysłowej, 
•	ze złożoną niepełnosprawnością - niewidomych bez rąk, niewidomych poruszających się na wózkach inwalidzkich sprawnych intelektualnie. 
O osobach niezdolnych do samodzielnej egzystencji, ale zdolnych do pracy zawodowej, naukowej czy twórczej, możesz przeczytać w podrozdziale 16.3. Przekonasz się, że te osoby bez stałej opieki, pomocy, pielęgnacji nie przeżyłyby kilkunastu dni. Tymczasem ich dorobek naukowy czy twórczy, przerasta możliwości zrozumienia większości ludzi, nie mówiąc już o dorównaniu im. 
Znaczny stopień niepełnosprawności orzekany byłby w stosunku do osób, które potrzebują pomocy w dużym zakresie, są jednak zdolne do społecznego funkcjonowania, do pracy zawodowej na wybranych stanowiskach oraz do życia rodzinnego. Ten stopień niepełnosprawności orzekany byłby, np. w stosunku do osób całkowicie niewidomych oraz osób, których ostrość widzenia w lepszym oku po korekcji szkłami nie przekracza 2,5/25 normalnej ostrości lub ich pole widzenia zawężone jest do 20 stopni. 
Jak widać z powyższego, obecny znaczny stopień niepełnosprawności został podzielony na trzy stopnie, z których jego nazwa i część ograniczeń znalazły się dopiero na trzecim miejscu. Z obecnego stopnia znacznego zostały wyodrębnione dwa wyższe stopnie, które uwzględniają inne niż obowiązujące kryteria podziału. 
Obecnie punktem wyjścia definiowania i orzekania niepełnosprawności jest zdolność do pracy. Zdolność do samodzielnej egzystencji jest jakby czymś dodatkowym. Poza tym obowiązujące zasady nieprecyzyjnie wyodrębniają istotne czynniki. W myśl obowiązujących zasad definiowania i orzekania niepełnosprawności, część osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji może samodzielnie egzystować, a część osób całkowicie niezdolnych do pracy może pracować i pracuje. Proponowany podział pozwoliłby uniknąć podobnych nieprawidłowości. 
Umiarkowany stopień niepełnosprawności, w przypadku osób z uszkodzonym wzrokiem, od strony medycznej, pokrywałby się z obecnym stopniem umiarkowanym, tj. orzekany byłby u osób, u których ostrość widzenia w lepszym oku po korekcji szkłami wynosi od 6 do 10 proc. normalnej ostrości lub pole widzenia zawężone jest do trzydziestu stopni. Osoby te wymagają umiarkowanej pomocy i mogą wykonywać różne role społeczne oraz pracować na wielu wybranych stanowiskach i w wielu zawodach. 
Tak samo można utrzymać kryteria orzekania lekkiego stopnia niepełnosprawności. W przypadku uszkodzonego wzroku, stopień ten byłby orzekany u osób, których ostrość widzenia wynosi 11 do 30 proc. normalnej ostrości oraz osoby jednooczne. 
Nie znajdziesz tu prawniczych określeń, gdyż celem było tylko zwrócenie uwagi na fakt, że rzeczywistość jest o wiele bogatsza niż przewidują to ustawowe normy. Konieczne jest też inne podejście do definiowania i orzekania niepełnosprawności. Przyjęcie kierunków zmian, umożliwi dokonanie ustawowych zapisów. 
18. Organizacje i instytucje działające na rzecz niewidomych i słabowidzących 
W Polsce mamy dziesiątki organizacji pozarządowych, które działają na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem. Nie sposób prezentować ich wszystkich. Organizacje te powstają i upadają, częściej zawieszają swoją działalność lub po prostu nie działają. Niektóre z nich, mimo że w statutach mają zapisaną działalność na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem, nic w tej dziedzinie nie robią. Poza tym praca organizacji pozarządowych działających na rzecz osób niepełnosprawnych, w tym osób z uszkodzonym wzrokiem, uzależniona jest od możliwości pozyskiwania środków finansowych, głównie z funduszy publicznych i unijnych. Niestety, nie jest to dogodny sposób finansowania. 
1) Procedury ubiegania się o dofinansowanie są bardzo skomplikowane, różne w różnych instytucjach i często ulegają zmianom. 
2) Często ulegają też zmianom zadania, na realizację których można otrzymać dofinansowanie. 
3) Pieniądze w każdym roku przyznawane są na ogół późno. Uniemożliwia to prowadzenie systematycznej działalności przez cały rok. 
4) Konieczność wnoszenia własnego wkładu finansowego, chociaż słuszna z ogólnego punktu widzenia, uniemożliwia organizacjom pozarządowym realizację niektórych bardzo ważnych zadań. Większe stowarzyszenia podjęłyby się realizowania zadań na znaczną skalę dla dużej liczby osób niepełnosprawnych. Istnieją takie potrzeby oraz dostateczne środki publiczne, jednak brak własnych środków uniemożliwia podejmowanie nawet najpilniejszych zadań. Nadmienić należy, że służby rządowe i samorządowe nie realizują takich zadań. 
Zaprezentowane zostaną cztery największe stowarzyszenia, które swą działalnością obejmują cały kraj, wykazują się aktywnością oraz dużym dorobkiem w pracy na rzecz niewidomych i słabowidzących. 
Z konieczności pominięte zostały stowarzyszenia rodziców dzieci niewidomych, gdyż wszystkie one mają charakter lokalny. Informacje, jak znaleźć ich adresy przeczytaj w rozdziale 20. 
18.1. Polski Związek Niewidomych 
Jest w kraju największym stowarzyszeniem o charakterze samopomocowym, zrzeszającym osoby niewidome i słabowidzące. Posiada status organizacji pożytku publicznego, jest członkiem Światowej i Europejskiej Unii Niewidomych. 
Podstawową jednostką jest koło, które działa na terenie powiatu, kilku powiatów, jednego miasta lub dzielnicy wielkiego miasta. Na koniec 2007 r. funkcjonowało 366 kół. Koła są jednostkami organizacyjnymi okręgów, czyli organizacji wojewódzkich. Całokształtem działalności kieruje Zarząd Główny, który ma siedzibę w Warszawie przy ul. Konwiktorskiej 9. 
PZN posiada zakłady własne, tj. Bibliotekę Centralną, trzy domy pomocy społecznej, trzy warsztaty terapii zajęciowej, trzy ośrodki leczniczo-rehabilitacyjne, zakład aktywizacji zawodowej, Centralną Przychodnię Leczniczo-Rehabilitacyjną, Ośrodek Rehabilitacji i Szkolenia w Bydgoszczy i Ośrodek Mieszkalno-Rehabilitacyjny w Olsztynie. 
PZN pozyskuje pieniądze na realizowane zadania przede wszystkim ze środków publicznych - rządowych i samorządowych, unijnych oraz składek członkowskich i darowizn. Prowadzi też działalność gospodarczą w niektórych zakładach własnych oraz w trzech spółkach. 
Trzeba tu wyraźnie podkreślić, że stosowany system dofinansowania zadań realizowanych przez PZN i pozostałe organizacje pozarządowe, nie stwarza dogodnych warunków ich realizacji. PZN dysponuje dość licznymi kadrami, potencjałem intelektualnym i bazą, które umożliwiają bardzo szeroką działalność rehabilitacyjną. Wszystko to jednak nie jest w pełni wykorzystywane z powodu niedostatecznych środków finansowych. 
Związek zrzesza osoby niewidome i słabowidzące z orzeczonym znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z tytułu uszkodzonego wzroku. Celem działalności PZN-u jest: społeczna integracja członków, rehabilitacja, wyrównywanie szans w dostępie do informacji, edukacja, zatrudnienie i szeroko pojęta aktywność społeczna, a także ochrona ich praw obywatelskich. 
PZN prowadzi rozbudowaną działalność rehabilitacyjną. Pracę swą opiera głównie na zaangażowaniu niewidomych, słabowidzących i widzących wolontariuszy. Działalność ta nie jest jednakowo dobrze prowadzona na terenie kraju. Są jednostki organizacyjne, których działalność spełnia oczekiwania członków, ale są też ogniwa słabsze, których działalność jest skromna. Zależy to od posiadania dobrych społeczników i wolontariuszy. Tam, gdzie ich brakuje, działalność jest niezadowalająca. Niezależnie od tego zastrzeżenia, PZN prowadzi najbardziej rozbudowaną, różnorodną i bogatą działalność. Można stwierdzić, że działalność na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem prowadzona przez pozostałe stowarzyszenia, razem wzięte, jest skromniejsza od prowadzonej przez PZN. 
Najważniejszą działalnością PZN-u są różnorodne, grupowe i indywidualne szkolenia rehabilitacyjne. Z działalnością szkoleniowo-rehabilitacyjną możesz zapoznać się z lektury podrozdziału 8.2. Da Ci to obraz pracy PZN-u i potrzeb rehabilitacyjnych osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Duże znaczenie rehabilitacyjne spełniają spotkania z nowo ociemniałymi i nowo przyjętymi do PZN-u. Podczas tych spotkań realizuje się różne cele, m.in.: wstępne zorientowanie się w potrzebach nowo przyjętych członków, przekazywanie informacji dotyczących uprawnień osób niepełnosprawnych, możliwości rehabilitacji. 
Bardzo ważną dziedziną działalności PZN-u jest organizowanie imprez o charakterze kulturalnym, prowadzenie zespołów artystycznych, organizowanie spotkań integracyjnych. O działalności tej i o jej znaczeniu dla osób z uszkodzonym wzrokiem możesz przeczytać w podrozdziale 8.4. Zapoznanie się z nimi umożliwi wytworzenie obrazu działalności PZN-u. 
Rolę integracyjną lokalnych grup osób z uszkodzonym wzrokiem spełniają organizowane, głównie przez koła PZN, imprezy turystyczne, przede wszystkim wycieczki autokarowe i pielgrzymki. W kilku okręgach (organizacjach wojewódzkich) działają grupy samopomocowe, tj. kluby rodziców dzieci niewidomych, grupy młodzieżowe, grupy nastawione na pomoc niewidomym w podeszłym wieku, kluby bądź sekcje niewidomych chorych na cukrzycę. 
PZN zajmuje się też zakupem psów przewodników oraz załatwianiem spraw związanych z ich szkoleniem, doszkalaniem i organizowaniem zżywania się niewidomych z psami przewodnikami. 
Istotną pomoc, głównie dzieciom i młodzieży uczącej się, ale i osobom dorosłym, stanowi wydawanie tyflologicznych map i atlasów. Wydano już: Atlas Warszawy, Atlas Polski i Atlas Europy. Tak samo ważną pomocą jest wydawanie literatury tyflologicznej: „Zeszytów Tyflologicznych”, „Materiałów Tyflologicznych”, „Przeglądu Tyflologicznego”, ulotek o PZN i o działalności na rzecz niewidomych w podeszłym wieku, o psach przewodnikach. 
PZN wydaje prasę dla osób z uszkodzonym wzrokiem. Dla dzieci młodszych ukazuje się „Promyczek”, dla dzieci starszych „Światełko”. Dla dorosłych wydaje „Nasz świat” - miesięcznik przedrukowy w brajlu oraz „Pochodnię” - miesięcznik, który ukazuje się w wersjach: brajlowskiej i dźwiękowej dla niewidomych, w druku powiększonym dla słabowidzących i widzących, w elektronicznym zapisie cyfrowym dla osób posługujących się komputerami. Ponadto dla rodziców dzieci z uszkodzonym wzrokiem ukazuje się w zwykłym druku kwartalnik „Nasze Dzieci”. 
W ramach PZN-u działają sekcje zawodowe i rady: 
•	Sekcja Niewidomych Masażystów i Fizjoterapeutów, która organizuje doszkalanie zawodowe z zakresu nowoczesnych metod masażu leczniczego, fizjoterapii, balneologii, 
•	Sekcja Niewidomych Zatrudnionych na Otwartym Rynku, która zajmuje się organizacją wymiany doświadczeń w zakresie posługiwania się techniką komputerową, organizacją szkoleń z zakresu poszukiwania pracy, propozycjami zmian przepisów prawnych dotyczących zatrudnienia osób niepełnosprawnych. 
•	Krajowa Rada Niewidomych Diabetyków usiłuje rozwiązywać problemy tej grupy osób niepełnosprawnych. Sekcje i kluby niewidomych chorych na cukrzycę działają również w niektórych okręgach. 
PZN organizuje też warsztaty plastyczne, literackie, muzyczne oraz warsztaty dla liderów młodzieżowych, prowadzi w Warszawie Centrum Informacyjno-Doradcze z zakresu rehabilitacji i trzy takie ośrodki: w Słupsku, w Chorzowie i Świebodzicach. Prowadzi punkt Informacji i Promocji Zatrudnienia Osób Niewidomych i Słabowidzących, którego głównym celem jest zachęcanie pracodawców do zatrudniania osób z uszkodzonym wzrokiem, poprzez pokazywanie ich możliwości zawodowych oraz korzyści związanych z ich zatrudnieniem. 
Niezwykle ważną rolę rehabilitacyjną pełni Biblioteka Centralna PZN. Biblioteka prowadzi: 
•	Dział książki brajlowskiej, 
•	Dział książki mówionej, 
•	Dział książki tyflologicznej, 
•	Dział książki w elektronicznym zapisie cyfrowym, 
•	Muzeum Tyflologiczne. 
Do prowadzenia tak bogatej działalności rehabilitacyjnej niezbędna jest wykwalifikowana kadra. Niestety, nie ma zbyt wielu osób przygotowanych do tego typu pracy. Dlatego PZN zmuszony jest we własnym zakresie przygotowywać kadry instruktorów rehabilitacji, brajla, orientacji przestrzennej, czynności samoobsługowych itp. Kwalifikacje takie można zdobywać w toku studiów, przede wszystkim na Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Uczelnie jednak przygotowują zbyt mało fachowców rehabilitacji. Poza tym nie wszystkie osoby podejmują pracę zgodnie z kierunkiem ukończonych studiów. 
W ramach szkolenia organizowanego przez PZN instruktorzy uzyskują kwalifikacje na kilkutygodniowych kursach. Następnie, w trakcie pracy z niewidomymi, zdobywają praktyczne doświadczenia. Aby jednak tak przygotowani instruktorzy mogli udzielać osobom z uszkodzonym wzrokiem efektywnej pomocy rehabilitacyjnej, muszą przyswajać nowoczesne metody pracy, zaznajamiać się z postępami teorii rehabilitacji niewidomych i słabowidzących, nowymi rodzajami sprzętu rehabilitacyjnego, wymieniać doświadczenia. 
Bardzo ważną formą działalności jest doszkalanie osób pracujących z niewidomymi i słabowidzącymi: 
•	specjalistów w zakresie wczesnego wspomagania rozwoju, 
•	liderów klubów i stowarzyszeń rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących, 
•	pracowników ds. rehabilitacji z jednostek PZN (okręgów, warsztatów terapii zajęciowej, ośrodków) w zakresie zasad, metod i programów rehabilitacji, 
•	osób pracujących z niewidomymi seniorami, 
•	nauczycieli ze szkół ogólnodostępnych, do których uczęszczają dzieci i młodzież z uszkodzonym wzrokiem. Te ostatnie szkolenia PZN organizuje wspólnie z ośrodkami szkolno-wychowawczymi dla niewidomych i słabowidzących. 
Wymieniona została większość dziedzin działalności prowadzonej przez PZN. Pominięta natomiast została działalność prowadzona przez ośrodki leczniczo-rehabilitacyjne, ośrodki w Bydgoszczy i w Olsztynie, domy pomocy społecznej dla niewidomych, warsztaty terapii zajęciowej i zakład aktywności zawodowej. Osoby zainteresowane mogą zorientować się, jak znaleźć ich adresy oraz jak uzyskać pisemnie, telefonicznie lub internetowo pełne informacje dotyczące ich działalności zaglądając do rozdziału 20. Działalność ta może być bowiem w każdym roku inna. 
Raz jeszcze wypada zachęcić zainteresowane osoby do kontaktów z Polskim Związkiem Niewidomych, który może udzielić bezcennej pomocy. Jeżeli w jakiejś jednostce organizacyjnej nie ma osób kompetentnych, można zwrócić się do biura okręgu PZN lub do biura Zarządu Głównego. 
18.2. Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi 
Towarzystwo posiada status organizacji pożytku publicznego. Jest jedną z najstarszych organizacji pozarządowych w Polsce. Powstało jeszcze w okresie zaborów. W listopadzie 2008 r. upłynęło 100 lat od pierwszego zebrania inicjującego. Trzy lata później nakreślono zadania Towarzystwa. Czytamy - „Towarzystwo może: zakładać i prowadzić przytułki, ochronki i szkoły z wykładowym językiem polskim, warsztaty, biura pośrednictwa pracy, czytelnie, biblioteki, ambulanse, lecznice, szpitale itd. Może również urządzać dla ociemniałych odczyty, koncerty, wycieczki, prowadzić drukarnię, udzielać pożyczek itd., słowem może otoczyć ich opieką rozumną i celową w najobszerniejszym zakresie, rozciągając przy tym działalność swoją na całe Królestwo”. Pamiętamy, że był to zabór rosyjski. Zgodę władz carskich na nauczanie w języku polskim należy uznać za wielki sukces. Fakt skutecznego starania się o tę zgodę, świadczy o zaangażowaniu Towarzystwa również w walkę o polskość. 
Towarzystwo powstało dzięki staraniom Róży Czackiej, ociemniałej wielkiej społecznicy i patriotki. Była osobą głęboko wierzącą. Dodajmy, że toczy się jej proces kanonizacyjny. W 1918 r. założyła Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża, które miało współdziałać w pracy wychowawczej, edukacyjnej i rehabilitacyjnej prowadzonej przez Towarzystwo. Zgromadzenie nadal zajmuje się niewidomymi dziećmi i młodzieżą. Angażuje się również w działalność na rzecz dorosłych niewidomych. O dokonaniach Matki Róży Czackiej przeczytać możesz w podrozdziale 16.4. 
Obecnie Towarzystwo cieszy się wielkim uznaniem i szacunkiem w kraju i zagranicą. Prowadzi bardzo szeroką, ważną i pożyteczną działalność. Podstawowym zadaniem Towarzystwa jest wychowanie, nauczanie i rehabilitacja niewidomych i słabowidzących dzieci oraz młodzieży. Cel ten realizuje przede wszystkim Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Laskach. Ośrodek prowadzi w Laskach i w innych miejscowościach placówki opiekuńcze i edukacyjne: 
•	Dom Dziecka Niewidomego na Saskiej Kępie w Warszawie, 
•	przedszkole, 
•	placówkę wczesnego wspomagania rozwoju niewidomego dziecka w Laskach i jej filię w Gdańsku-Sobieszewie, 
•	szkołę podstawową, 
•	szkołę podstawową specjalną w Rabce, 
•	Dział Głuchoniewidomych, 
•	gimnazjum, 
•	gimnazjum specjalne, 
•	szkołę zawodową (rękodzielnik wyrobów włókienniczych i ślusarz), 
•	szkołę zawodową specjalną (dziewiarz maszynowy, ślusarz, introligator, koszykarz, plecionkarz), 
•	technikum masażu, 
•	technikum dla niewidomych. 
W placówkach Ośrodka naukę pobiera łącznie około 280 uczniów. W ramach pracy przedszkola wczesną pomocą rehabilitacyjną objętych jest około 80 dzieci z terenu całego kraju. 
W Ośrodku prowadzone są różnorodne, bogate zajęcia internatowe i pozalekcyjne. 
W przedszkolu prowadzone są między innymi zajęcia z rytmiki. 
Prowadzone są także zajęcia w szkole muzycznej i ognisku muzycznym w trzech działach: podstawowym, umuzykalniającym i muzykoterapeutycznym. Wychowankowie uczą się gry na fortepianie, organach, flecie poprzecznym, gitarze, skrzypcach, altówce, trąbce oraz perkusji. Poza tym w ramach szkoły muzycznej prowadzone są przedmioty specjalistyczne: muzykografia, gra liturgiczna, fortepian z zasadami muzyki, emisja i terapia głosu, nauka akompaniamentu oraz improwizacje fortepianowe. Uczniowie mają możliwość regularnych konsultacji u wybitnych specjalistów z dziedziny metodyki nauczania gry na fortepianie. 
Wychowankowie mają możliwość wyjazdów na koncerty do filharmonii. Uczniowie szkoły muzycznej uświetniają swoim śpiewem i grą liczne uroczystości na terenie Lasek, a także są zapraszani z koncertami na zewnątrz. 
Celem zajęć internatowych jest między innymi usamodzielnienie uczniów. Zajęcia pozalekcyjne natomiast wzbogacają sferę ich doznań i przeżyć, wzbogacają osobowość, uczą i wychowują. Odgrywają ważną rolę rehabilitacyjną. 
Dużo uwagi poświęca się na nauczanie posługiwania się komputerem, jako bardzo ważnym narzędziem umożliwiającym korzystanie ze źródeł informacji, pracę z tekstem i wykonywanie innych czynności. Jest to ważny składnik przygotowania wychowanków do samodzielnego życia, do dalszego zdobywania wykształcenia i do pracy zawodowej. 
Ośrodek organizuje wiele wycieczek krajoznawczych, imprez integracyjnych i spotkań z interesującymi ludźmi. Uczniowie biorą udział w mazowieckich i ogólnopolskich konkursach wiedzy oraz zawodach sportowych. Zdobywają medale na mistrzostwach świata i paraolimpiadach. Działalność ta jest znakomitym uzupełnieniem wiedzy szkolnej oraz cennym rozszerzeniem oddziaływań rehabilitacyjnych. 
Głównymi celami wychowawczymi Ośrodka są: wychowanie religijne, społeczno-moralne, patriotyczne, estetyczne i kulturowe, a przez to przygotowanie do życia samodzielnego i społecznie wartościowego. 
Wychowankowie objęci są opieką lekarską, w tym okulistyczną. Prowadzone są też: zajęcia usprawniające osłabiony wzrok, rehabilitacja ruchowa, zajęcia logopedyczne, hipoterapia, orientacja przestrzenna, pływanie. 
Dla starszej młodzieży w Warsztatach Szkolenia i Rehabilitacji Zawodowej prowadzona jest działalność produkcyjna i szkoleniowa. 
Ważną placówką Ośrodka jest Dział ds. Absolwentów, który utrzymuje stały kontakt z absolwentami, stara się im pomagać, a także korzystać z ich inicjatyw. Prowadzi działania wspierające rehabilitację i aktywizację zawodową osób z uszkodzonym wzrokiem z terenu całego kraju. Szczególną opieką otacza wychowanków, którzy po raz pierwszy wchodzą na rynek pracy oraz długotrwale bezrobotnych. 
Towarzystwo prowadzi bibliotekę książki mówionej, brajlowskiej i literatury wydanej zwykłym drukiem oraz bibliotekę literatury w zapisie cyfrowym, udostępniającą książki w wersji elektronicznej. Wydaje też podręczniki szkolne i lektury w brajlu. Prowadzi bogato zaopatrzoną bibliotekę literatury religijnej. 
Ważnym zadaniem Towarzystwa jest popularyzacja spraw osób niewidomych. Zajmuje się tym Dział Tyflologiczny, który prowadzi bibliotekę tyflologiczną, archiwum i muzeum. Pracownicy działu zajmują się wymianą informacji tyflopedagogicznych, tyflopsychologicznych, tyflotechnicznych. Udzielają też pomocy studentom oraz osobom piszącym prace magisterskie i rozprawy doktorskie z zakresu tyflologii i tyflopedagogiki. 
Oprócz działalności na rzecz niewidomych dzieci i młodzieży, Towarzystwo udziela pomocy w różnych formach dorosłym osobom z uszkodzonym wzrokiem. 
Kolejną, ważną formą działalności Towarzystwa jest Dział Niewidomych Dorosłych prowadzony w ścisłej współpracy ze Zgromadzeniem Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Dział ten współpracuje z Krajowym i Diecezjalnym Duszpasterstwem Niewidomych, podejmuje działania na rzecz środowiska niewidomych: absolwentów Lasek i innych ośrodków, członków Polskiego Związku Niewidomych oraz osób nowo ociemniałych. Dział ten prowadzi działalność charytatywną na rzecz środowiska niewidomych i świadczy różnego typu pomoc doraźną - zakupy, sprzątanie, sprawy lekarskie, urzędowe itp. Na terenie Warszawy prowadzi stołówkę, z której korzystają mieszkanki domu przy ul. Piwnej, osoby przychodzące z miasta oraz osoby, którym posiłki dostarczane są do domu. Pomocą objęte są osoby starsze, chore, samotne oraz niektóre rodziny wielodzietne. 
Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi prowadzi też następujące placówki: 
a) Zakład Opiekuńczo-Rehabilitacyjny dla Niewidomych Kobiet w Żułowie, który ma status domu pomocy społecznej oraz Warsztaty Terapii Zajęciowej funkcjonujące przy tym zakładzie, 
b) Dom dla Niewidomych Mężczyzn w Niepołomicach, 
c) Ośrodek Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy w Sobieszewie dysponujący 102 miejscami, w którym organizowane są turnusy rehabilitacyjne i wypoczynek. 
Zgromadzenie udziela też pomocy niewidomym w innych krajach. A oto zagraniczne placówki, w działalność których angażują się Siostry Franciszkanki Służebnice Krzyża: we Włoszech (Asyż), w Indiach (Bangalore i Kotagiri), na Ukrainie (Stary Skałat, Charków, Żytomierz), w RPA (Siloe) oraz w Rwandzie (Kibeho). 
18.3. Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym 
TPG powstało w 1991 r. Posiada status organizacji działalności pożytku publicznego. Jest to stowarzyszenie działające na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem i słuchem. Jego członkami są osoby, które chcą pomagać głuchoniewidomym. Do TPG należą: rehabilitanci, nauczyciele pracujący z dziećmi i dorosłymi głuchoniewidomymi, naukowcy, lekarze, działacze Polskiego Związku Niewidomych i Polskiego Związku Głuchych oraz głuchoniewidomi. 
Celem Towarzystwa jest zapewnienie pomocy i opieki osobom głuchoniewidomym. Realizacja tego celu wymaga różnorodnych form działalności. Niektóre z nich mają charakter bezpośredniej pomocy, udzielanej konkretnym osobom. Do takich form należą, m.in. rehabilitacja, zaopatrzenie w aparaty słuchowe i inny sprzęt rehabilitacyjny, pomoc w przeprowadzeniu badań lekarskich. 
Ważna jest również działalność, polegająca na tworzeniu warunków udzielania pomocy przez osoby fizyczne i instytucje. Osoby głuchoniewidome pozbawione są w całości lub w znacznym stopniu dwóch najważniejszych zmysłów dalekiego zasięgu (telereceptorów). Powoduje to olbrzymie ograniczenia w korzystaniu z informacji i w kontaktach z ludźmi. Przeczytaj podrozdział 4.8. oraz o Helenie Keller w podrozdziale 16.3. Dlatego bardzo ważnym zadaniem TPG jest tworzenie systemu usług tłumaczy-przewodników. Opanowanie sposobów porozumiewania się z osobami głuchoniewidomymi umożliwia udzielanie efektywnej pomocy. W przypadku, gdy osoba głuchoniewidoma dysponuje resztkami wzroku, które umożliwiają obserwację rąk „rozmówcy”, wystarczy opanowanie języka migowego. Jeżeli jednak stan wzroku nie pozwala na taki sposób porozumiewania się, trzeba stosować inne metody, np. język migowo-dotykowy. 
Nie musisz się uczyć, ale potraktuj to jako ciekawostkę. Oto dwa sposoby porozumiewania się z osobą głuchoniewidomą przy pomocy pisma punktowego, ale bez konieczności pisania. Pierwszy sposób to tzw. „brajl jednoręczny”. Używa się tu złączonych palców wskazującego i serdecznego osoby głuchoniewidomej. Ich paliczki pełnią rolę sześciopunktu. Każdemu z nich przyporządkowany jest jeden punkt. Na palcu wskazującym u góry jest punkt pierwszy, w środku drugi i na dole trzeci. Na palcu środkowym są punkty czwarty, piąty i szósty ułożone w ten sam sposób. Piszemy swoim palcem, jak rysikiem, dotykając punktów, z których składa się dana litera. Z liter składamy słowa, a z nich zdania. 
Drugi sposób - tzw. „brajl dwuręczny”, polega na tym, że osoba odbierająca informację kładzie dłonie, np. na stole. Jej palce u obydwu rąk, wskazujący, środkowy oraz serdeczny stanowią jakby klawiaturę brajlowskiej maszyny do pisania. Osoba przekazująca informację lekko naciska równocześnie te palce odbiorcy, które odpowiadają poszczególnym klawiszom w taki sposób, jak pisze się na brajlowskiej maszynie. 
Metody te wymagają znajomości pisma punktowego. Obydwie osoby porozumiewające się w ten sposób muszą biegle posługiwać się brajlem. Informacje można przekazywać osobie głuchoniewidomej i odbierać te, które ona przekazuje. 
Dla osób, które mają mniej kontaktów z głuchoniewidomymi, łatwiejszym sposobem jest używanie specjalnej rękawiczki z nadrukowanymi literami. Osoba głuchoniewidoma musi nauczyć się „rozmieszczenia” liter na swojej dłoni. Dotknięcie w konkretnym miejscu dłoni czy palców oznacza konkretne litery. Osoba widząca nie musi się uczyć, gdyż sprawę załatwia rękawiczka. Jest to raczej jednostronny sposób przekazywania informacji - przekazuje osoba widząca, a odbiera głuchoniewidoma. 
Problematyka tej grupy osób niepełnosprawnych jest bardzo słabo znana. Dlatego ważnym zadaniem TPG jest informowanie społeczeństwa, pozyskiwanie współpracowników oraz pozyskiwanie i szkolenie specjalistów, którzy będą przygotowani do pracy z tak ciężko poszkodowanymi osobami. 
Zorganizowaną rehabilitację głuchoniewidomych i pracę z nimi zapoczątkował PZN w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Wcześniej były tylko jednostkowe próby ich nauczania w ośrodkach szkolno-wychowawczych dla niewidomych i słabowidzących w Laskach Warszawskich i w Bydgoszczy. Nikt nawet nie wiedział, jak liczna jest to grupa. Okazało się, że można dotrzeć do sporej liczby głuchoniewidomych. W 2007 r. zarejestrowano około 2000 osób z tą niepełnosprawnością. Rzecz jasna, nie są to wszystkie osoby głuchoniewidome. Nikt w kraju oficjalnie, z urzędu ich nie rejestruje. Poza tym część z nich zachowała resztki wzroku oraz słuchu i jakoś radzą sobie w życiu, głównie przy pomocy rodzin i opieki społecznej. Szacuje się, że głuchoniewidomych może być w Polsce nawet 7000 osób, oczywiście, licząc z tymi, które zachowały pewne możliwości widzenia i słyszenia. 
Jeżeli spotkasz takie osoby, postaraj się zawiadomić o ich istnieniu TPG. Adres, numer telefonu i e-mail znajdziesz w rozdziale 20. Możesz też spróbować zachęcić osobę głuchoniewidomą lub jej rodzinę do kontaktów z TPG. Jest to naprawdę ważne. Żadna inna organizacja ani instytucja nie bardzo może tu pomóc. 
Metody rehabilitacji głuchoniewidomych różnią się od stosowanych w przypadku niewidomych oraz od stosowanych w przypadku głuchych. Przede wszystkim występują poważne trudności w porozumiewaniu się z nimi. Konieczne są tu specjalne metody, o których wspomniano wyżej. Głuchoniewidomi wymagają też bardziej zindywidualizowanego podejścia. Pomocy takiej udzielać może tylko wyspecjalizowana instytucja lub organizacja. W Polsce do tego celu powołane zostało TPG. Dla osób najmniej zaradnych, najmniej samodzielnych, najgorzej funkcjonujących, konieczny jest specjalny zakład opiekuńczo-rehabilitacyjny. TPG od lat stara się o powołanie takiego zakładu, jak dotąd bez powodzenia. 
Ważną dziedziną działalności TPG jest powoływanie w terenie klubów osób głuchoniewidomych i ustanawianie pełnomocników. W ten sposób Towarzystwo stara się poszerzać zakres swojej działalności i pomocy głuchoniewidomym. 
Towarzystwo stara się zapewnić wszystkim potrzebującym usługi tłumaczy-przewodników. Stara się pozyskiwać do tej pracy i szkolić coraz więcej osób. Jest to bezcenna pomoc. 
TPG wiele uwagi poświęca pomocy dzieciom i młodzieży. Współpracuje przy tym z ośrodkami szkolno-wychowawczymi dla niewidomych i słabowidzących, głównie z bydgoskim ośrodkiem, w którym uczy się około dwadzieścioro dzieci głuchoniewidomych. Stara się również o powołanie takich oddziałów w innych ośrodkach. 
Towarzystwo współpracuje również z poradniami i innymi placówkami zajmującymi się dziećmi. Niektóre z nich prowadzą badania diagnostyczne oraz udzielają konsultacji rodzicom głuchoniewidomych dzieci z całego kraju. 
W ramach Towarzystwa istnieje sekcja zrzeszająca rodziców dzieci głuchoniewidomych. Jej zadaniem jest aktywizacja rodziców i włączanie ich w prace na rzecz dzieci. 
TPG organizuje turnusy rehabilitacyjne dla głuchoniewidomych, w tym dla młodych i dla dzieci z rodzicami. Organizuje też wycieczki, pielgrzymki i różne imprezy integracyjne. 
Dla głuchoniewidomych i ich rodzin TPG wydaje kwartalnik „Dłonie i słowo”. Czasopismo ukazuje się w brajlu i w druku powiększonym. Wydaje też materiały informacyjne i popularyzacyjne. Warto zainteresować się broszurą pt. „Jak pomóc głuchoniewidomemu”. Zawiera ona kilka praktycznych rad przydatnych osobom, które stykają się z głuchoniewidomymi. W broszurze są omówione i zilustrowane metody porozumiewania się z głuchoniewidomymi. Warto też zapoznać się z innymi wydawnictwami. W tym celu najlepiej skontaktować się z biurem TPG. 
Ciekawą formą propagowania problematyki osób głuchoniewidomych w społeczeństwie, jest organizowanie wystaw prac, głównie rzeźb wykonanych z gliny przez osoby głuchoniewidome. Powstają one podczas plenerów rzeźbiarskich. Plenery te odbywają się wiosną każdego roku w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku koło Radomia. Głuchoniewidomi przez dwa tygodnie, po kilka godzin dziennie, pod kierownictwem zawodowych artystów, wykonują z gliny naczynia, głowy, formy abstrakcyjne. Przy okazji wystaw, wydawane są albumy z fotografiami oraz informacjami o autorach prezentowanych prac. 
TPG ciągle poszukuje możliwości wypełniania czasu wolnego osób głuchoniewidomych. Jest to bardzo ważne, lecz trudne zadanie, głównie z powodu ich rozproszenia i trudności porozumiewania się z nimi. Osoby te na ogół dysponują nadmiarem czasu wolnego. Z racji swej niepełnosprawności, nie mogą wypełniać go czytaniem, oglądaniem programów telewizyjnych, kontaktami towarzyskimi itp. 
Omówione zostały najważniejsze działalności TPG. Warto jednak dodać, że nie jest to pełna ich lista. Poza tym TPG działa na takich zasadach, jak działają inne organizacje pozarządowe w naszym kraju. Oznacza to, że w każdym roku musi ubiegać się u donatorów o dofinansowanie realizowanych zadań. Niestety, taki system finansowania uniemożliwia precyzyjne planowanie najbardziej potrzebnych form działalności. Zmusza do wpisywania się w różne programy, które ulegają zmianom. 
Niezależnie od ograniczeń i trudności, Towarzystwo prowadzi pożyteczną działalność, z której powinno korzystać jak najwięcej osób głuchoniewidomych. Ty również możesz im w tym pomóc. 
18.4. Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross” 
Stowarzyszenie powstało w 1991 r. Jest organizacją pożytku publicznego. Głównym celem Stowarzyszenia jest propagowanie i rozwijanie kultury fizycznej, sportu, turystyki oraz czynnego wypoczynku wśród dzieci, młodzieży i dorosłych osób z uszkodzonym wzrokiem. 
Jak ważna dla tych osób jest turystyka i sport możesz przeczytać w podrozdziale 8.6. 
„Cross” zrzesza ponad 3000 członków w klubach działających w większych miastach na terenie kraju. W klubach istnieją sekcje sportowe, w których odbywają się zajęcia i treningi. Prowadzą je przygotowani do tej pracy instruktorzy i trenerzy. Zawodnicy podnoszą sprawność fizyczną. Najlepsi reprezentują kluby na zawodach ogólnopolskich i międzynarodowych, z paraolimpiadami włącznie. 
W Stowarzyszeniu działają sekcje, m.in. : 	szachowa, kolarstwa tandemowego, brydżowa, warcabowa, kajakarska, lekkoatletyczna, żeglarska, kręglarska, pływacka i tańca sportowego. 
Stowarzyszenie prowadzi szkolenia w dwóch kierunkach: dla początkujących i dla zaawansowanych. Ich celem jest zdobywanie i doskonalenie umiejętności w wybranej dyscyplinie sportowej i kształcenie kadry. 
Za prawidłowy przebieg szkoleń i przestrzeganie przepisów obowiązujących w poszczególnych dyscyplinach odpowiadają komisje sportowe. Zajęcia i treningi prowadzą trenerzy, instruktorzy sportowi, turystyczni i tyflopedagodzy. Dla sprawdzenia postępów w treningach organizowane są cykle zawodów. Ich celem jest też tworzenie warunków współzawodnictwa sportowego i podnoszenie kwalifikacji. Udział w zawodach sprzyja uzyskiwaniu dobrych efektów rehabilitacyjnych i sportowych. 
 „Cross” organizuje też ogólnopolskie obozy sportowe, letnie i zimowe dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Ich celem jest edukacja z zakresu aktywnego spędzania czasu, rozwoju kultury fizycznej, organizacji imprez turystycznych oraz pomoc w wyborze sposobu na interesujące zagospodarowanie czasu wolnego. Obozy dają młodzieży możliwość poznania środowiska osób z uszkodzonym wzrokiem, a także uczą zasad współżycia w grupie. 
Ważnym zadaniem Stowarzyszenia jest organizacja imprez turystycznych. Są one ważnym czynnikiem integracyjnym, przyczyniają się do zaspokajania potrzeb zdrowotnych, poznawczych, psychicznych i społecznych. 
 „Cross” organizuje też szkolenia, których celem jest zdobycie umiejętności aktywnego poszukiwania pracy, opanowanie języka angielskiego, a także szkolenia o charakterze rehabilitacyjnym. 
Działalność Stowarzyszenia jest ważnym ogniwem organizacyjnym kompleksowej rehabilitacji osób z uszkodzonym wzrokiem. Stwarza dogodne warunki zrzeszania się i wspólnej działalności w atrakcyjnych dziedzinach życia. Jeżeli możesz, zachęcaj niewidomych i słabowidzących do skontaktowania się ze Stowarzyszeniem „Cross”. Adres znajdziesz w rozdziale 20. 
18.5. Zadania rehabilitacyjne władz rządowych i samorządowych 
Wiele zadań na rzecz osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących realizują: 
•	Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Zdrowia, 
•	Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, zakłady pracy chronionej, ZUS, lekarze-orzecznicy i zespoły orzekające o niepełnosprawności. 
Jak wiele i jak poważnych zadań ciąży na władzach rządowych, możesz zorientować się z lektury podrozdziału 10.5. Znajdziesz tam opisy wielu problemów, które wymagają rozwiązania. 
Poważne zadania ciążą na Sejmie i Senacie RP. Organy władzy ustawodawczej bowiem stanowią prawo, które wywiera pozytywny lub negatywny wpływ na możliwości rehabilitacji, pracy zawodowej i na poziom życia osób niepełnosprawnych. 
Działalność wymienionych podmiotów jest znana i doceniana. Ich pracownicy realizują wycinkowe zadania i raczej nie kontaktują się bezpośrednio z osobami niepełnosprawnymi. Dlatego nie ma potrzeby zatrzymywania się dłużej nad ich rolą. 
Poważne zadania realizują samorządy, głównie powiatowe centra pomocy rodzinie i ośrodki pomocy społecznej. Niestety, ich działalność ogranicza się przede wszystkim do przyznawania pomocy o charakterze socjalnym oraz pomocy finansowej o charakterze rehabilitacyjnym. Jest to bardzo cenna pomoc, lecz nie zaspokaja wielu istotnych potrzeb. 
W Polsce pracownicy tych placówek nie mogą podejmować poważnych zadań o charakterze rehabilitacyjnym. W krajach wysoko rozwiniętych, niewidomy, jeżeli potrzebuje pomocy, np. w opanowaniu nowej drogi, bo zmienił miejsce zamieszkania, bo podjął pracę, bo rozpoczął naukę w odległej części miasta, zgłasza zapotrzebowanie w odpowiednim urzędzie, który przydziela mu instruktora. Nasze pcpr-y możliwości takiej nie mają, nie jest to ich ustawowym zadaniem. 
Ważne jest natomiast, żeby zadanie przyznawania dofinansowania na różne cele realizowały ze zrozumieniem potrzeb osób z poszczególnymi rodzajami niepełnosprawności i poszczególnych osób niepełnosprawnych. Nie powinno być tak, żeby uwzględniać tylko informacje zawarte we wniosku osoby niepełnosprawnej. Takie działanie, np. PFRON-u prowadzi niekiedy do przyznawania bardzo drogiego sprzętu komputerowego osobom niewidomym z upośledzeniem umysłowym, które wyklucza wykorzystanie tego sprzętu. 
Uwagi te są tym bardziej ważne, że nie ma wykazu sprzętu rehabilitacyjnego, potrzebnego osobom z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Poza tym nawet sprzęt uznany za rehabilitacyjny dla osób z danym rodzajem niepełnosprawności, nie musi być odpowiednią pomocą dla wszystkich osób z tą niepełnosprawnością. Przykładem niech będzie wyżej wspomniany sprzęt komputerowy, przyznawany niekiedy niewidomym z upośledzeniem umysłowym. 
Jest wiele podobnych uzależnień od różnych okoliczności. Sprzętu sportowego raczej nie wykorzysta osoba w podeszłym wieku o słabym stanie zdrowia. Komputera nie wykorzysta do pracy zawodowej niewidomy szczotkarz, skomplikowanych notatników brajlowskich nie wykorzysta niewidomy, który ma niesprawne palce. 
Nie sposób omówić tu wszystkich uwarunkowań. Wyjściem, chociaż niedoskonałym, może być współdziałanie pcpr-ów z organizacjami działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych. Jak możesz przeczytać w podrozdziale 18.1. nie wszystkie jednostki organizacyjne PZN-u pracują znakomicie. Nie wszystkie dysponują pracownikami przygotowanymi do rozwiązywania problemów osób z uszkodzonym wzrokiem. Podobnie jest ze stowarzyszeniami działającymi na rzecz osób z innymi niepełnosprawnościami. Mimo to nie ma obecnie lepszych partnerów do współpracy. Warto jednak wiedzieć, że jest też wiele jednostek organizacyjnych PZN-u i innych stowarzyszeń, które naprawdę mogą być pomocne. 
19. Słowniczek 
„Słowniczek” zawiera najważniejsze terminy używane w rehabilitacji osób niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem osób z uszkodzonym wzrokiem. Terminy te zostały zdefiniowane w sposób uproszczony, syntetyczny, bez uwzględniania wielu ważnych szczegółów. Poza tym zakres tematyczny tych pojęć został ograniczony niemal wyłącznie do problematyki osób niepełnosprawnych. 
adaptacja psychiczna - proces przemian psychicznych, który umożliwia funkcjonowanie z niepełnosprawnością. 
adaptacja społeczna - przystosowanie osoby niepełnosprawnej do życia w społeczeństwie. 
adaptacja zawodowa - przystosowanie się osób niepełnosprawnych do wymagań pracy i środowiska pracy. 
akceptacja - wytworzenie pozytywnego stosunku do rehabilitacji oraz zmian wynikających z konieczności przystosowania się do nowych, trudniejszych warunków życia. 
audiodeskrypcja - opis przez narratora cichych scen, który ułatwia niewidomym odbiór i rozumienie filmu lub sztuki teatralnej. 
bariery architektoniczne i urbanistyczne - niedostosowanie środowiska osoby niepełnosprawnej do jej potrzeb i możliwości. 
bariery psychologiczne i społeczne - utrudnienia w procesie rehabilitacji spowodowane: 
a) niewłaściwymi postawami osób niepełnosprawnych, mechanizmami obronnymi, brakiem wiary w możliwości i ich niewłaściwymi poglądami, 
b) postawami, poglądami i stereotypami funkcjonującymi w środowisku osoby niepełnosprawnej. 
blindyzmy - zachowania niektórych niewidomych polegające na wykonywaniu bezcelowych ruchów lub czynności, np. kołysanie się, potrząsanie lub kręcenie głową, zbytnie podnoszenie nóg przy chodzeniu, a także brak mimiki i gestykulacji. 
błędy wychowawcze - niewłaściwe postępowanie rodziców wobec niepełnosprawnych dzieci, wyręczanie we wszystkim, brak wymagań, stosowanie „taryfy ulgowej”, ograniczanie aktywności dziecka i kontaktów z rówieśnikami oraz nadmierne wychwalanie „osiągnięć” dziecka. Rzadziej stawianie wygórowanych wymagań, które mają doprowadzić do wyrównania szkód spowodowanych przez niepełnosprawność. 
Braille Louis - niewidomy Francuz, twórca pisma dla niewidomych, żył w latach 1809-1852. 
brajl - system pisma punktowego dla niewidomych, opracowany w 1825 r. przez Louisa Braille‘a. 
ciemny - dawne określenie niewidomego. Obecnie określenie to ma charakter ujemny. 
DAISY - system przygotowywania tekstów, nagrywania przez lektora lub przez program mowy syntetycznej w formacie MP3 oraz połączenie tekstu nagranego z elektronicznym zapisem znakowym, w sposób umożliwiający jego odsłuchiwanie i czytanie jako tekstu znakowego oraz łatwą nawigację po tekście. 
daltonizm - wrodzone zaburzenie widzenia barw. 
defekt - uszkodzenie lub wada narządu albo funkcji organizmu o stałym charakterze. Może być defekt fizyczny, czyli uszkodzenie lub wada fizyczna narządu, np. narządu ruchu; defekt psychiczny, czyli zaburzenie lub brak funkcji psychicznych, np.: pamięci, inteligencji, mowy; defekt sensoryczny - osłabienie lub brak zdolności odbierania wrażeń zmysłowych, np. słabowzroczność, ślepota, niedosłuch, głuchota. 
defekty wzroku - brak lub osłabienie widzenia, które może mieć różny charakter. Przy osłabieniu widzenia centralnego, czyli ostrości wzroku, ograniczone są możliwości widzenia przedmiotów i ich szczegółów, a przy osłabieniu widzenia obwodowego, czyli pola widzenia, utrudniona jest orientacja przestrzenna. Brak widzenia dwuocznego uniemożliwia widzenie przedmiotów jako trójwymiarowych oraz widzenie głębi przestrzeni i odległości. 
biała laska - laska wykonana z lekkiego metalu, z tworzywa sztucznego lub włókna węglowego albo szklanego, z drewna lub bambusa. Służy niewidomym do wykrywania przeszkód, jest też znakiem niewidomych. Obowiązek jej noszenia nakłada Kodeks drogowy. 
głuchoniewidomy - osoba z jednoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu. 
integracja - włączenie w życie społeczne osób niepełnosprawnych. 
inwalida - osoba, u której występuje zanik lub ograniczenie niektórych funkcji i sprawności organizmu. Termin ten obecnie odnosi się wyłącznie do żołnierzy poszkodowanych w czasie wojny lub w czasie odbywania służby wojskowej - inwalidzi wojenni i inwalidzi wojskowi. Do pozostałych osób, które dawniej określano terminem „inwalida” obecnie stosuje się termin „niepełnosprawny”. 
inwalida wzroku - dawniej osoba niewidoma lub słabowidząca. 
inwalidztwo - patrz niepełnosprawność. 
jednooczność - ślepota jednego oka. Osoby jednooczne zaliczane są do lekkiego stopnia niepełnosprawności. 
kalectwo - termin przestarzały, obecnie jego wydźwięk jest ujemny. Patrz niepełnosprawność. 
kompensacja percepcyjna - polega na podniesieniu poziomu sprawności postrzegania pozostałymi zmysłami w przypadku utraty wzroku lub słuchu. 
lęk - poczucie zagrożenia, napięcia i niepokoju bez zewnętrznego bodźca, który mógłby go wywoływać. Podobny jest do strachu, ale strach ma zewnętrzną przyczynę, realne zagrożenie, a w przypadku lęku przyczyna leży w psychice osoby odczuwającej lęk. 
mechanizmy obronne - procesy, często o charakterze neurotycznym, często są reakcją na frustrację i mogą mieć charakter pozytywny lub negatywny. Nierzadko występują w wyniku zaistnienia niepełnosprawności, braku jej akceptacji i podświadomej obrony przed jej skutkami. 
metoda bezwzrokowa - patrz metody alternatywne. 
metody alternatywne - metody stosowane przez osoby niepełnosprawne, inne od tych, które stosują osoby bez niepełnosprawności. W przypadku niewidomych metodą taką jest, np. pismo punktowe, używanie białej laski, mowy syntetycznej. 
mowa migowo-dotykowa - sposób porozumiewania się z osobami głuchoniewidomymi polegający na przekazywaniu informacji za pomocą dotyku. 
mowa syntetyczna - program syntezy mowy, który umożliwia wypowiadanie głosem liter, znaków pisarskich, zdań i odczyt tekstów znakowych w zapisie cyfrowym. 
nawigator - kieszonkowy aparat, który działa w oparciu o GPS i służy niewidomym w orientacji przestrzennej. 
niedowidzący - patrz słabowidzący. 
niedowidzenie - słabowzroczność. 
niepełnosprawność - obniżona sprawność organizmu powodująca ograniczenia i utrudnienia w wypełnianiu ról społecznych i wykonywaniu wielu czynności życiowych. Może dotyczyć funkcji fizycznych lub psychicznych albo jednych i drugich. 
niewidomi - osoby pozbawione możliwości widzenia całkowicie lub w znacznej mierze, u których niepełnosprawność wystąpiła przed ukończeniem piątego roku życia. 
niewidomi ze złożoną (sprzężoną) niepełnosprawnością - osoby niewidome, u których występują jednocześnie inne niepełnosprawności. 
nowo ociemniały - osoba, która nie widzi całkowicie lub widzi bardzo słabo od dwóch lat lub krócej. Przyjmuje się, że dwuletni okres jest niezbędny na adaptację do warunków życia z uszkodzonym wzrokiem. Patrz ociemniały. 
ociemniały - osoba, która widziała lecz wzrok utraciła całkowicie lub w znacznym stopniu. Przyjmuje się, że jeżeli ktoś utracił wzrok przed ukończeniem piątego roku życia jest osobą niewidomą, a jeżeli po piątym roku życia, osobą ociemniałą. Psychologiczną podstawą rozgraniczenia jest przede wszystkim zdolność do zachowania w pamięci wrażeń i obrazów wzrokowych. 
olśnienie - zakłócenie pracy wzroku na skutek silnego promieniowania świetlnego. 
osoba niepełnosprawna - osoba, u której występuje obniżenie sprawności organizmu powodujące ograniczenia i utrudnienia w wypełnianiu ról społecznych oraz czynności życiowych. 
ostrość wzroku - zdolność do dokładnego widzenia przedmiotów i ich szczegółów z różnej odległości. Umożliwia to zdolność dostosowywania się soczewki oka do oglądania przedmiotów z różnej odległości, czyli zdolność do akomodacji. Osłabienie ostrości widzenia oznacza, że dana osoba widzi przedmioty z mniejszej odległości niż osoba o normalnej ostrości widzenia. 
ośrodki szkolno-wychowawcze - placówki kształcenia specjalnego dzieci niepełnosprawnych. 
pedagogika specjalna - dział pedagogiki zajmujący się zagadnieniami wychowania, nauczania i rehabilitacji (rewalidacji) niepełnosprawnych dzieci oraz młodzieży. 
percepcja - zdolność spostrzegania i rozpoznawania bodźców i ich układów. 
percepcja twarzą - patrz „zmysł przeszkód” u niewidomych. 
pies przewodnik - pies wyszkolony do prowadzenia osoby niewidomej. 
pismo punktowe - patrz brajl. 
poczucie niższości - tendencja do obniżania własnej wartości na skutek niepowodzeń i ograniczeń, np. z powodu niepełnosprawności. 
pole widzenia - przestrzeń, która obejmuje wszystkie punkty spostrzegane jednocześnie bez wykonywania jakichkolwiek ruchów. Punkt, na który patrzy obserwator znajduje się w środku pola widzenia, a pozostałe punkty w polu widzenia i na obwodzie pola widzenia. 
Polski Związek Niewidomych (PZN) - organizacja pozarządowa, zrzeszająca niewidomych i słabowidzących ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. 
pomoce techniczne - wyroby służące osobom niepełnosprawnym do przywrócenia zdolności do samodzielnego życia i pracy. 
pomoce techniczne dla niewidomych i słabowidzących - wyroby specjalnie konstruowane lub dostosowane do potrzeb osób z uszkodzonym wzrokiem, które ułatwiają wykonywanie czynności życia codziennego, naukę, pracę oraz udział w życiu kulturalnym i społecznym. 
poradnictwo rehabilitacyjne - działalność polegająca na udzielaniu osobom niepełnosprawnym porad w zakresie spraw wiążących się z ich niepełnosprawnością i rehabilitacją. 
poradnictwo zawodowe osób niepełnosprawnych - zajmuje się ukierunkowaniem rehabilitacji zawodowej, tj. doborem kierunku kształcenia zawodowego lub zatrudnienia dostosowanego do psychofizycznych możliwości osób niepełnosprawnych. 
postawy rodziców wobec dzieci niepełnosprawnych - jak wszystkie postawy, składają się z części poznawczych, emocjonalnych i działania lub gotowości do określonego działania. Warunkują przebieg rozwoju niepełnosprawnego dziecka. 
postawy wobec osób niepełnosprawnych - stosunek do tych osób obejmujący elementy poznawcze, emocjonalne i działanie lub gotowość do działania. Charakteryzują się: 1) gotowością poznania, pozytywnymi uczuciami i chęcią pomocy, 2) niewłaściwą wiedzą, niewłaściwym poznaniem zabarwionym negatywnymi uczuciami i chęcią unikania kontaktów, a niekiedy agresją i złym traktowaniem osób niepełnosprawnych. 
praca chroniona - forma zatrudnienia osób niepełnosprawnych, w której uwzględnia się ich możliwości i potrzeby, w tym organizację pracy, urządzenie stanowiska pracy i dostosowanie jego otoczenia oraz niezbędną pomoc niepełnosprawnym pracownikom. 
program powiększający - komputerowy program umożliwiający powiększanie obrazu wyświetlanego na monitorze komputera. 
program udźwiękowiający - patrz mowa syntetyczna. 
przewodnik niewidomego - osoba towarzysząca niewidomemu i pomagająca mu w poruszaniu się poza domem oraz w podróży. 
przystosowanie - patrz adaptacja. 
psychologia defektologiczna - dział psychologii zajmujący się psychiką dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych. 
psychologia niewidomych i słabowidzących - tyflopsychologia 
PZN - Polski Związek Niewidomych 
receptory - zmysły, przy pomocy których odbierane są różne bodźce z otoczenia oraz z własnego ciała. 
rehabilitacja - przywrócenie tego, co zostało utracone na skutek niepełnosprawności przez: ćwiczenia, opanowanie alternatywnych metod wykonywania różnych czynności, zastosowanie sprzętu i pomocy rehabilitacyjnych. 
rehabilitacja podstawowa - w odniesieniu do niewidomych - przystosowanie do życia, a zwłaszcza ogólne usprawnienie fizyczne, nauczenie wykonywania czynności życia codziennego, samodzielnego poruszania się w przestrzeni, pisania i czytania brajlem itp. 
rehabilitacja psychiczna - polega głównie na akceptacji niepełnosprawności i nieakceptacji jej skutków, tzw. pogodzenie się z faktem zaistnienia niepełnosprawności i jednocześnie podejmowanie wysiłków, których celem jest przezwyciężenie lub złagodzenie skutków niepełnosprawności. 
rehabilitacja społeczna - włączenie osoby niepełnosprawnej w nurt życia społecznego przez jej usprawnienie, usamodzielnienie, ewentualnie zatrudnienie i pomoc w akceptacji niepełnosprawności. Ważne jest tu również przygotowanie środowiska społecznego do współżycia z osobą niepełnosprawną. 
rehabilitacja zawodowa - przygotowanie do wykonywania odpowiedniej pracy, zatrudnienie na odpowiednim stanowisku, jeżeli trzeba, odpowiednie przygotowanie stanowiska pracy i jego otoczenia oraz włączenie w grupę społeczną zakładu pracy. 
rewalidacja - pojęcie stosowane w placówkach resortu oświaty i oznacza mniej więcej tyle co rehabilitacja. Patrz rehabilitacja. 
samoocena - ocena własnych możliwości. Może być prawidłowa, zawyżona lub zaniżona. Ma wpływ na podejmowanie różnych zadań lub rezygnację z ich podjęcia. 
sclerosis multiplex - patrz stwardnienie rozsiane. 
słabowidzący - osoba z uszkodzonym wzrokiem, która zachowała użyteczne możliwości widzenia, ale jej ostrość widzenia nie przekracza 30 procent normalnej ostrości lub pole widzenia zostało ograniczone do 30 stopni i bardziej. W środowisku osób z uszkodzonym wzrokiem stosuje się rozróżnienie na niewidomych i słabowidzących, przy czym ci ostatni zachowali użyteczne widzenie, lecz ich ostrość widzenia nie przekracza 10 procent normalnej ostrości. w „Przewodniku...” stosowane jest to zawężone określenie, czyli dotyczy tylko osób, u których orzeczono znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności. 
słabowzroczność - ograniczenie widzenia, które mimo optymalnej korekcji utrudnia posługiwanie się wzrokiem. 
specjalny ośrodek - ośrodek przeznaczony dla osób niepełnosprawnych. Mogą to być ośrodki leczniczo-opiekuńcze, leczniczo-rehabilitacyjne i szkolno-wychowawcze. 
spółdzielnie niewidomych - zakłady pracy zatrudniające osoby z uszkodzonym wzrokiem. 
sprawność psychiczna - zdolność do odbioru, przechowywania i przetwarzania informacji z otoczenia oraz z własnego organizmu. 
sprawność psychofizyczna - zdolność ruchowa i umysłowa. 
sprzęt pomocniczy dla niewidomych - patrz sprzęt rehabilitacyjny. 
sprzęt rehabilitacyjny - pomoce techniczne ułatwiające osobom niepełnosprawnym wykonywanie różnych czynności. 
stres - reakcja organizmu na niekorzystne bodźce. 
stwardnienie rozsiane, SM (sclerosis multiplex) - charakteryzuje się objawami wieloogniskowego uszkodzenia układu nerwowego (najczęściej niedowłady, zespół móżdżkowy, objawy oczne). Choroba ma powolny przebieg z ostrymi rzutami, przerywany okresami remisji, niekiedy długotrwałymi. 
system integracyjny kształcenia - włączanie niepełnosprawnych uczniów do szkół ogólnodostępnych. 
system kształcenia specjalnego - szkoły i inne placówki oświatowe dla dzieci niepełnosprawnych. 
ślepota - całkowita bądź prawie całkowita utrata możliwości widzenia. 
ślepy - dawne określenie niewidomego, obecnie ma wydźwięk ujemny. 
środki dydaktyczne w szkolnictwie specjalnym - środki dydaktyczne dostosowane do możliwości percepcyjnych uczniów niepełnosprawnych. 
telepraca - praca wykonywana przy pomocy środków łączności, przede wszystkim internetu. 
TPG - Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym. 
turnus rehabilitacyjny - forma aktywnej rehabilitacji, połączona z elementami wypoczynku, mająca na celu ogólną poprawę sprawności, wyrobienie zaradności, pobudzanie i rozwijanie zainteresowań osób niepełnosprawnych. 
tyflodydaktyka - metody nauczania osób z uszkodzonym wzrokiem. 
tyflografia - stosowanie wypukłych linii i znaków oraz kontrastowych kolorów i koniecznych uproszczeń do sporządzania rysunków, planów miast i map dla niewidomych i słabowidzących. 
tyflologia - nauka pierwotnie o niewidomych, a obecnie o osobach z uszkodzonym wzrokiem. 
tyflolog - specjalista zajmujący się rehabilitacją niewidomych i słabowidzących. 
tyflopedagogika - nauka o wychowaniu, kształceniu i rewalidacji osób niewidomych, słabowidzących i ociemniałych. 
tyflopsychologia - dział psychologii zajmujący się zagadnieniami psychologicznymi, dotyczącymi osób niewidomych i słabowidzących. 
tyflotechnika - technika stosowana do produkcji urządzeń i pomocy rehabilitacyjnych dla niewidomych i słabowidzących. 
uprzedzenia - stereotypowe wyobrażenia osób niepełnosprawnych i poglądy na ich temat, często są one wypaczone i krzywdzące. 
warsztat terapii zajęciowej (wtz)- wyodrębniona organizacyjnie i finansowo placówka, której zadaniem jest stwarzanie osobom niepełnosprawnym z upośledzeniem uniemożliwiającym podjęcie pracy, możliwość udziału w rehabilitacji społecznej i zawodowej poprzez terapię zajęciową. 
werbalizm - wypowiadanie przez niektóre niewidome osoby słów, którym nie odpowiadają dokładne wyobrażenia. 
widzący - osoba prawidłowo widząca, u której nie występuje uszkodzenie wzroku. Określenie używane przez osoby z uszkodzonym wzrokiem w celu doprecyzowania, o jakich osobach mówią. 
wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych - proces udostępniania ogólnych systemów występujących w społeczeństwie, takich jak: fizyczne i kulturalne środowisko, mieszkania i środki transportu, świadczenia społeczne i lecznicze, placówki oświatowe i zakłady pracy, życie kulturalne i społeczne oraz sport i rekreacja. 
zakład pracy chronionej - zakład dostosowany do zatrudniania osób niepełnosprawnych, posiadający odpowiednie służby rehabilitacyjne, odpowiednią organizację pracy i dostosowane stanowiska do potrzeb zatrudnianych niepełnosprawnych pracowników. 
zakłady leczniczo-wychowawcze dla dzieci niepełnosprawnych - placówki, w których odbywa się leczenie i nauczanie niepełnosprawnych dzieci. 
zasada kompleksowości - podstawowa zasada rehabilitacji osób niepełnosprawnych, zakładająca wieloaspektowe oddziaływanie na osobę niepełnosprawną w celu zaspokojenia możliwie wszystkich jej potrzeb rehabilitacyjnych. 
„zmysł przeszkód” u niewidomych - zdolność wyczuwania na odległość dużych przedmiotów, przeszkód. Przeszkoda daje wrażenie muśnięcia na twarzy. 
20. Wykaz adresów organizacji i instytucji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących 
W naszym kraju jest wiele organizacji i instytucji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących. Niektóre z nich mają jednostki terenowe, co zwiększa liczbę adresów. Poza tym następują ciągłe zmiany, powstają nowe stowarzyszenia i fundacje, inne zawieszają swoją działalność, niektóre zmieniają siedziby. Z tych względów w książkowym wydawnictwie trudno jest wymieniać wszystkie organizacje, urzędy, firmy i inne instytucje. Dlatego poniżej znajdziesz wykaz jednostek organizacyjnych Polskiego Związku Niewidomych - Zarządu Głównego i okręgów, czyli jednostek wojewódzkich. Jeżeli będziesz potrzebował informacji dotyczących organizacji i instytucji istniejących na terenie ich działania, możesz zapytać o nie w biurze właściwego zarządu okręgu PZN, a w razie potrzeby, również w biurze Zarządu Głównego PZN. 
W ten sposób możesz uzyskać informacje dotyczące: 
•	wojewódzkiego oddziału Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, 
•	powiatowych centrów pomocy rodzinie i ośrodków pomocy społecznej, 
•	kół Polskiego Związku Niewidomych, ich adresy, numery telefonów, dni i godziny przyjmowania interesantów, 
•	ośrodków szkolno-wychowawczych i szkolenia zawodowego dla niewidomych i słabowidzących, 
•	poradni leczniczo-rehabilitacyjnych, 
•	poradni genetycznych, 
•	spółdzielni niewidomych i innych zakładów pracy chronionej, zatrudniających osoby niewidome i słabowidzące, 
•	zakładów aktywności zawodowej i warsztatów terapii zajęciowej, 
•	ośrodków leczniczo-rehabilitacyjnych, ośrodków rehabilitacyjno-wypoczynkowych i ośrodków rehabilitacyjno-szkoleniowych, 
•	czasopism wydawanych dla niewidomych i słabowidzących, 
•	oddziałów i punktów bibliotecznych, które wypożyczają książki dostosowane do możliwości percepcyjnych niewidomych i słabowidzących, 
•	domów pomocy społecznej, 
•	firm handlujących sprzętem rehabilitacyjnym, 
•	stowarzyszeń i fundacji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących, w tym stowarzyszeń rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących, klubów Stowarzyszenia Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross”, 
•	innych organizacji i instytucji oraz ich jednostek organizacyjnych, które działają na rzecz niewidomych i słabowidzących. 
Ponadto znajdziesz adresy: 
•	Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi, które może udzielić informacji na temat swojej działalności oraz działalności prowadzonych placówek, 
•	Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym, które może dokładniej poinformować o swojej działalności oraz o pełnomocnikach Towarzystwa działających w terenie, 
•	Stowarzyszenia Kultury, Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross”, które udzieli Ci informacji o swojej działalności i klubach sportowych dla niewidomych i słabowidzących działających w kilkudziesięciu miastach. poinformować 
 
1, Biuro Zarządu Głównego Polskiego Związku Niewidomych 
00-216 Warszawa, ul. Konwiktorska 9 
a) Sekretariat - tel. (022) 831-33-83, fax (022) 635-76-52 
b) Centrala tel. (022) 831-22-71 do 76 
e-mail: pzn@pzn.org.pl 
c) Centrum Rehabilitacji - tel./fax (022) 635-52-84 
887-95-09 lub wew. 284, 285, e-mail: rehab.zg@pzn.org.pl 
d) Dział Tyflologiczny - tel. (022) 887-79-41, wew. 204 
e) Dział Samorządowo-Organizacyjny - tel. (022) 635-76-16 lub wew. 247, e-mail: sozg@pzn.org.pl 
f) Informacja przez internet - e-mail: info@pzn.org.pl 
g) www.pzn.org.pl 
2, Biblioteka Centralna Polskiego Związku Niewidomych 
00-216 Warszawa, ul. Konwiktorska 7, tel. centrala (022) 831-22-71 do 76: 
Sekretariat - tel. wew. 223 
Dział Książki Brajlowskiej - tel. wew. 281 lub 349 
Dział Książki Mówionej - tel. wew. 242, 296, 298 
Dział Informacji Tyflologicznej - tel. wew. 277 
Dział Zbiorów Cyfrowych, Zbiory Muzyczne - tel. wew. 280 lub 
(022) 635-83-45 
www.biblioteka-pzn.org.pl 
e-mail: biblioteka@biblioteka-pzn.org.pl 
3, Okręgi Polskiego Związku Niewidomych (wojewódzkie jednostki organizacyjne) 
Okręg Dolnośląski - 50-355 Wrocław, ul. Grunwaldzka 12 b 
tel. (071) 321-32-02, fax 322-80-15 
www.dolnyslask.pzn.org.pl 
e-mail: sekretariat@dolnyslask.pzn.org.pl 
Okręg Kujawsko-Pomorski - 85-090 Bydgoszcz, ul. Powstańców Wlkp. 33, tel./fax (052) 341-32-81, 341-59-80 
e-mail: zopznbydgoszcz@wp.pl 
Okręg Lubelski - 20-071 Lublin, ul. Wieniawska 13 
tel. (081) 441-53-25, fax 441-53-26 
www.pznlublin.webpark.pl, e-mail: pzn.lublin@wp.pl 
Okręg Lubuski - 66-400 Gorzów Wlkp., ul. Chrobrego 6 
tel./fax (095) 722-41-37, e-mail: pznlubuske.org@interia.pl 
Okręg Łódzki - 90-721 Łódź, ul. Więckowskiego 13 
tel. (042) 633-44-18, 632-74-51, fax 630-65-05 
e-mail: pzn.lodz@neostrada.pl 
Okręg Małopolski - 30-393 Kraków, ul. dr. Babińskiego 29 blok 23/3 
tel./fax (012) 262-53-14, 262-53-59 
e-mail: pzn@pzn.malopolska.pl 
Okręg Mazowiecki - 00-054 Warszawa, ul. Jasna 22 
tel. (022) 827-21-30, 892-40-61, fax 828-86-01 
www.pzn-mazowsze.org.pl 
e-mail: sekretariat@pzn-mazowsze.org.pl 
Okręg Opolski - 45-063 Opole, ul. Kościuszki 25/1 
tel. (077) 442-61-16, tel./fax 442-61-15 
www.poklpznopole.dbv.pl, e-mail: pzn_opole@op.pl 
Okręg Podkarpacki - 35-201 Rzeszów, Pl. Dworcowy 2 
tel./fax (017) 862-23-28, 852-47-38 
www.pzn.intertele.pl 
e-mail: pznpodkarpacki@poczta.e-zet.pl 
Okręg Podlaski - 15-434 Białystok, ul. Biała 13/33 
tel./fax (085) 732-42-83, e-mail: pznbial@wp.pl 
Okręg Pomorski - 80-262 Gdańsk, ul. Jesionowa 10 
tel. (058) 341-26-83, fax 341-26-83 
www.pzn-pomorskie.org, e-mail: okreg@pzn-pomorskie.org 
Okręg Śląski - 41-500 Chorzów, ul. Katowicka 77 
tel. (032) 771-09-22, 241-37-37, fax 771-09-23 
e-mail: biuro@pznslask.pol.pl 
www.pzn.slask.pl 
Okręg Świętokrzyski - 25-353 Kielce, ul. Czerwonego Krzyża 3 
tel./fax (041) 344-88-38, e-mail: pzn-kielce@o2.pl 
Okręg Warmińsko-Mazurski - 10-508 Olsztn, ul. Mickiewicza 17/3 
tel./fax (089) 527-54-30 
www.pzn.qi.pl, e-mail: pzn@go2.pl 
Okręg Wielkopolski - 61-714 Poznań, Al. Niepodległości 29 
tel./fax (061) 847-46-16, 847-46-17 
www.pzn-wielkopolska.org.pl, e-mail: pznowlkp@interia.pl 
Okręg Zachodniopomorski - 70-423 Szczecin, ul. Piłsudskiego 37 
tel./fax (091) 433-83-38, www.pznoz.pl, e-mail: pznoz@o2.pl 
 *** 
Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi Laski k. Warszawy, ul. Brzozowa 75, 05-080 Izabelin 
tel. (022) 752-30-00, 752-32-20 
e-mail: wladyslaw.golab@laski.edu.pl 
sekretariat e-mail: tono@laski.edu.pl 
 
Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym, 01-441 Warszawa, ul. Deotymy 41, tel. (022) 635-69-70, 836-22-38 
www.tpg.org.pl, e-mail: tpg@tpg.org.pl 
Stowarzyszenie Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross”, 00-216 Warszawa, ul. Konwiktorska 9, 
tel. (022) 635-57-94, 635-76-18, fax 887-63-67 
www.cross.org.pl, 
e-mail: biuro@cross.org.pl, skfsit.cross@wp.pl 
 
21. 
Bibliografia 
1. Carroll Thomas J.: Ślepota - Czym jest, jakie są jej skutki i jak żyć będąc niewidomym”, maszynopis w Bibliotece Centralnej PZN. 
2. Duffy M.: Ocena i modyfikacje otoczenia dla osób słabo widzących. Zeszyty Tyflologiczne Nr 20, PZN, Warszawa 2002. 
3. Gawrysiak C.: Wypisy Tyflologiczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1977. 
4. Kotowski S.: Pomyślmy i porozmawiajmy o naszych sprawach, Zeszyty Tyflologiczne nr 11, PZN, Warszawa 1994. 
5. Kształcenie integracyjne? Dylematy rodziców dzieci niewidomych i słabo widzących. Materiały Tyflologiczne nr 13, Polski Związek Niewidomych, Warszawa 2001. 
6. Kuczyńska-Kwapisz J., Kwapisz J. Rehabilitacja osób niewidomych i słabowidzących. Przewodnik metodyczny. Interart, Warszawa 1996. 
7. Majewski T.: Poglądy i działalność Krajowej Federacji Niewidomych w Stanach Zjednoczonych, Zeszyty Tyflologiczne nr 14, PZN, Warszawa 1996. 
8. 	Majewski T.: Niewidomi i słabowidzący seniorzy. Polski Związek Niewidomych. Warszawa 1999. 
9. Majewski T.: Rehabilitacja zawodowa i zatrudnienie osób niewidomych i słabo widzących Dział Wydawnictw Krajowej Izby Gospodarczo-Rehabilitacyjnej. Warszawa 2004. 
10. Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi. S. Jakubowski (red.), MEN, Warszawa 2001. 
11. W: Poradnik pracodawcy osób niewidomych i słabo widzących. Fundacja AWARE Europe, Warszawa (dostępny na stronie internetowej: www.idn.org.pl/aware-europe). 
12. Roczne sprawozdania Zarządu Głównego Polskiego Związku Niewidomych za lata od 1989 do 2007. 
13. Schoffler Max: Niewidomy w życiu narodu - Socjologia ślepoty, maszynopis w Bibliotece Centralnej PZN. 
14. Wright Beatrice A.: Psychologiczne aspekty fizycznego inwalidztwa, PWN, Warszawa 1965. 

Spis treści:
1.	List do Ciebie
2.	Prezentacja treści
3.	Poglądy, stereotypy, wyobrażenia i wiedza
3.1.	Światło i wzrok
3.2.	Czy ślepota jest najgorszym kalectwem?
3.3.	Czy wszyscy niewidomi są jednakowi?
3.4.	Stereotypy i schematyczne oceny
3.5.	Szósty zmysł
3.6.	Czy niewidomi mają doskonały dotyk, słuch, węch i inne zmysły?
3.7.	Zastępstwo zmysłów
3.8.	Czy niewidomi są uzdolnieni muzycznie?
3.9.	Nadzwyczajne zdolności przypisywane niewidomym
3.10.	Rzeczywiste możliwości niewidomych i słabowidzących
4.	Niewidomi, słabowidzący i osoby z innymi niepełnosprawnościami
4.1.	Niewidomi a słabowidzący
4.2.	Jak widzą słabowidzący?
4.3.	Dylemat słabowidzących
4.4.	Niewidomi a ociemniali
4.5.	Niewidomi a głusi
4.6.	Niewidomi a osoby niepełnosprawne ruchowo
4.7.	Niewidomi a osoby z niepełnosprawnością intelektualną
4.8.	Niewidomi ze złożoną niepełnosprawnością
4.9.	Niewidomi, choroba i starość
4.10.	Czym jest niepełnosprawność?
5.	Ograniczenia poznawcze i ich konsekwencje
5.1.	Ograniczenia poznawcze niewidomych i słabowidzących
5.1.1.	Różnice w poznawaniu rzeczywistości
5.1.2.	Orientacja w małej przestrzeni
5.1.3.	Orientacja w dużej przestrzeni
5.1.4.	Poznanie pośrednie
5.2.	Wpływ ograniczeń poznawczych na możliwości wykonawcze
5.2.1.	Wykonywanie czynności życia codziennego
5.2.2.	Samodzielne poruszanie się i podróżowanie
5.2.3.	Posługiwanie się pismem
5.3.	Konsekwencje psychiczne
5.3.1.	Wpływ uszkodzenia wzroku na psychikę
5.3.2.	Nadwrażliwość
5.3.3.	Konsekwencje intelektualne
5.3.4.	Poglądy niektórych niewidomych na swój temat
6.	Społeczne funkcjonowanie niewidomych i słabowidzących
6.1.	Postrzeganie ludzi przez niewidomych i słabowidzących
6.2.	Rozmowy z ludźmi widzącymi
6.3.	W towarzystwie
6.4.	Orientacja w środowisku społecznym
6.5.	Niewidomi - grupa mniejszościowa
6.6.	Inne utrudnienia w kontaktach z ludźmi widzącymi
6.7.	Wpływ uszkodzonego wzroku na uspołecznienie
7.	Trudności w kontaktach z osobami niewidomymi i słabowidzącymi oraz popełniane błędy
7.1.	Komentarze bez zrozumienia
7.2.	Poglądy, oceny, rady
7.3.	Niektóre trudności ludzi widzących w kontaktach z niewidomymi
7.4.	Popełniane błędy
8.	Wyrównywanie szans życiowych osób niewidomych i słabowidzących
8.1.	Potrzeba i możliwości wyrównywania szans
8.2.	Wyrównywanie szans przez szkolenia rehabilitacyjne
8.2.1.	Wstępne przygotowanie do rehabilitacji i samorehabilitacji
8.2.2.	Szkolenie z zakresu orientacji przestrzennej
8.2.3.	Przywrócenie możliwości posługiwania się pismem
8.2.4.	Nauka prowadzenia gospodarstwa domowego
8.2.5.	Szkolenie rehabilitacyjne niewidomych i słabowidzących w podeszłym wieku
8.2.6.	Inne szkolenia rehabilitacyjne
8.2.7.	Indywidualne szkolenia rehabilitacyjne
8.2.8.	Samorehabilitacja
8.2.9.	Rehabilitacja po amerykańsku
8.3.	Wyrównywanie szans przez stosowanie sprzętu i pomocy rehabilitacyjnych
8.3.1.	Znaczenie sprzętu rehabilitacyjnego dla niewidomych i słabowidzących
8.3.2.	Pomoce służące w orientacji przestrzennej
8.3.3.	Urządzenia umożliwiające posługiwanie się pismem
8.3.4.	Urządzenia nagrywająco-odtwarzające dźwięki
8.3.5.	Inne nośniki informacji
8.3.6.	Sprzęt komputerowy
8.3.7.	Pomoce optyczne i nieoptyczne wspomagające osłabiony wzrok
8.3.8.	Sprzęt umożliwiający niewidomym dbanie o stan zdrowia
8.3.9.	Zegarki dla niewidomych i słabowidzących
8.3.10.	Telefon i inne środki łączności jako sprzęt rehabilitacyjny
8.3.11.	Inne pomoce rehabilitacyjne
8.4.	Wyrównywanie szans przez udział w życiu kulturalnym
8.4.1.	Możliwości korzystania z dóbr kultury
8.4.2.	Uczestnictwo w działalności świetlicowej
8.4.3.	Uczestnictwo w pracach zespołów artystycznych, muzycznych, wokalnych, recytatorskich i innych
8.4.4.	Udział w działalności klubów i sekcji zainteresowań
8.4.5.	Udział w innych formach działalności kulturalno-oświatowej i popularyzacyjnej
8.4.6.	Udział w działalności Krajowego Centrum Kultury Niewidomych w Kielcach
8.4.7.	Czytelnictwo osób niewidomych i słabowidzących
8.5.	Uczestnictwo w życiu religijnym
8.6.	Wyrównywanie szans osób niewidomych i słabowidzących przez sport i turystykę
8.6.1.	Możliwości i potrzeba uprawiania sportu i turystyki
8.6.2.	Uczestnictwo w imprezach turystycznych
8.6.3.	Uczestnictwo w treningach i zawodach sportowych
8.7.	Wyrównywanie szans przez rozwiązywanie niektórych problemów zdrowotnych
8.7.1.	Zaspokajanie specjalnych potrzeb osób słabowidzących
8.7.2.	Pomoc niewidomym chorym na cukrzycę
8.7.3.	Potrzeba pomocy niewidomym chorym na stwardnienie rozsiane
8.8.	Wyrównywanie szans przez pomoc ludzi widzących
9.	Czynniki ułatwiające i utrudniające rehabilitację
9.1.	Czynniki ułatwiające proces rehabilitacji
9.2.	Czynniki utrudniające proces rehabilitacji
9.2.1.	Błędne poglądy i brak wiary w możliwości niewidomych
9.2.2.	Oczekiwanie na sukcesy okulistyki
9.2.3.	Przecenianie znaczenia sprzętu rehabilitacyjnego
9.2.4.	Utrata umiejętności
9.2.5.	Ciągłe zmiany i wynalazki
10.	Wychowanie, nauczanie, rehabilitacja dzieci i młodzieży
10.1.	Trochę statystyki
10.2.	Niektóre problemy rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących
10.3.	Rozwój niewidomego dziecka
10.4.	Dorastanie niewidomego dziecka
10.5.	Uwarunkowania procesu edukacji niewidomych i słabowidzących dzieci oraz młodzieży
10.6.	Niewidome dzieci ze złożoną niepełnosprawnością
10.7.	Wybór kierunku nauki, rodzaju szkoły, studiów i zawodu
10.8.	Czynniki ułatwiające zdobywanie wykształcenia
10.9.	Czynniki utrudniające zdobywanie wykształcenia
10.10.	Jak możesz pomóc?
11.	Praca zawodowa niewidomych i słabowidzących
11.1.	Zdolność niewidomych i słabowidzących do pracy
11.2. Znaczenie pracy zawodowej dla osób niewidomych i słabowidzących
11.3. Warunki rehabilitacji zawodowej
11.4. Czynniki wspierające zatrudnienie niewidomych i słabowidzących
11.5. Czynniki ograniczające możliwości zatrudnienia niewidomych i słabowidzących
12. Życie rodzinne osób niewidomych i słabowidzących
12.1. Zdolność niewidomych i słabowidzących do życia rodzinnego
12.2. Potrzeba założenia rodziny
12.3. Warunki zawarcia małżeństwa przez osoby niewidome i słabowidzące
12.4. Dziedziczenie ślepoty
12.5. Niektóre problemy życia rodzinnego osób niewidomych i słabowidzących
12.5.1. Wykonywanie czynności pielęgnacyjnych
12.5.2. Problemy małżeństw zawartych przed wystąpieniem niepełnosprawności
13. Działalność społeczna i wolontariat
13.1. Potrzeba i możliwości angażowania się w pracy na rzecz innych ludzi
13.2. Praca społeczna w stowarzyszeniach działających na rzecz niewidomych i słabowidzących
13.3. Możliwości angażowania się w działalność poza środowiskiem osób niewidomych i słabowidzących
13.4. Indywidualne świadczenie pomocy
14. Twoja pomoc i trudności z tym związane
14.1. Sporadyczna, przygodna pomoc
14.2. Pomoc członków rodzin osobom niewidomym i słabowidzącym
14.3. Pomoc pracowników Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób niepełnosprawnych, pracowników powiatowych centrów pomocy rodzinie i ośrodków pomocy społecznej
14.4. Pomoc specjalistów rehabilitacji
14.5. Zachowania osób kontaktujących się z niewidomymi i słabowidzącymi
14.6. Korzystanie z konsultacji i źródeł informacji
15. Milowe kroki w rehabilitacji niewidomych
15.1. O ludzką godność
15.2. Zabezpieczenie społeczne
15.3. Przemieszczanie się niewidomych w przestrzeni
15.4. Możliwości korzystania z pisma
15.4.1. Możliwości korzystania ze słowa pisanego do XIX wieku
15.4.2. Zapis dźwięku
15.4.3. Komputer, wielkie możliwości niewidomych i słabowidzących
15.5. Nauczanie niewidomych w rozwoju historycznym
15.6. Zatrudnienie dawniej i obecnie
15.7. Rozwój stowarzyszeń osób niewidomych
16.	Wybitni niewidomi
16.1.	Wybitni niewidomi w dawnych wiekach
16.2. Wybitni niewidomi XX wieku
16.3. Wybitne osoby ze złożoną niepełnosprawnością
16.4. Wybitni niewidomi pracujący na rzecz niewidomych
17. Definiowanie i orzekanie niepełnosprawności
17.1. Ogólne definicje niepełnosprawności
17.2. Definiowanie niepełnosprawności z tytułu uszkodzonego wzroku
17.3. Stopnie niepełnosprawności wzrokowej
17.4. Konsekwencje przyjętej definicji niepełnosprawności i zasad jej orzekania
17.5. Osoby niewidome i słabowidzące w liczbach
17.6. Przyczyny uszkodzeń wzroku
17.7. Inne spojrzenie na definiowanie i orzekanie niepełnosprawności
18. Organizacje i instytucje działające na rzecz niewidomych i słabowidzących
18.1. Polski Związek Niewidomych
18.2. Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi
18.3. Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym
18.4. Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Sportu i Turystyki Niewidomych i Słabowidzących „Cross”
18.5. Zadania rehabilitacyjne władz rządowych i samorządowych
19. Słowniczek
20. Wykaz adresów organizacji i instytucji działających na rzecz niewidomych i słabowidzących